Halyq arasynda «Joshynyń qazasyn Shyńǵys hanǵa estirtý» dep aıtylatyn ejelgi joqtaýdyń jurnaǵyndaǵy:
Teńiz bastan bylǵandy,
Kim tundyrar, ýa, hanym?
Terek túpten qulady,
Kim turǵyzar, ýa, hanym? – degen joldardy – «eldiń arman-ańsary, kókeıkesti suraǵy» deý aqylǵa qonymdy.
Shyńǵys hannyń buǵan jaýaby:
Teńiz bastan bylǵansa,
Tundyrar ulym – Joshy-dúr.
Terek túpten qulasa,
Turǵyzar ulym – Joshy-dúr!..
Bul qaǵannyń qypshaq dalasynda uıysqan urpaǵyna sengenin, eldik isteri úrim-butaǵy arqyly jalǵasatynyna úmittengenin ańǵartady.
Bılik pen qoǵam arasyndaǵy ıgi qarym-qatynas, Ábý Nasyr ál-Farabı nusqaǵandaı, «Izgi eldiń turǵyny» bolý (ol ýaqytta qala-memleket) – basshynyń da, qarapaıym halyqtyń da armany. Ony úılestiretin – qany bar, jany bar azamattar. Qazaqtyń ata sózindegi myna danalyqty umytpalyq: «Adam bolar balanyń kisimenen isi bar/ Adam bolmas balanyń kisimenen nesi bar» nemese: «Namysy bar jigittiń nar kúshindeı kúshi bar/ Namysy joq jigittiń namyspenen nesi bar».
Búgingi qoǵamnyń burq-sarq qaınaǵan máselesin atqarýshy bılikpen, jurtshylyqpen birlese sheshý – adamı jaýapkershiligi joǵary, namysty azamattardyń mıssııasy. Ybyraı Altynsary hám Alash zamanynda «El ishi – óner kenishi» degendegi óner – qazirgideı biryńǵaı «ıskýsstvo» emes, tehnıka men tehnologııaǵa beıimdilik.
Prezıdent Q.K.Toqaev Ulytaý tórindegi izashar jıynda: «Quryltaıdyń basty maqsaty – jańa ıdeıalar men jasampaz qadamdar arqyly ult birligin nyǵaıtý. Biz eń aldymen ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa aıryqsha mán berýimiz qajet» degen edi.
Elimizdiń saıası júıesine ózgeris ákelgen reformalar, onyń barlyq salaǵa baǵyttalǵan qanattas bólikteri, sonyń ishinde halyq naqty sezingen «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy, shetelge zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi elge qaıtarý syndy bastamalar jalǵasatyny sózsiz. Memleket basshysynyń saıasat, ekonomıka, ıdeologııa baǵytyndaǵy ádilettilik strategııasyn qoǵam oń qabyldap jatqanyn da atap ótkimiz keledi. Endigi onyń nátıjesi – memleket pen qoǵamnyń salıqaly, syndarly áriptestiginde.
Fransýz oıshyly Sharl Monteske eldiń eldigin bylaısha túsindiredi: «Adamdar kóp nárseni – tabıǵatty, dindi, zańdardy, bılik qaǵıdattaryn, ótkenniń ónegesin, salt-dástúrdi basqarady. Osynyń bári halyq rýhyn qalyptastyrady». Bul sózdi bizde baǵzydan halyq rýhy bolǵanyn, sonyń arqasynda el retinde qalyptasyp-damyǵanymyzdy kórsetý úshin dáıektedik. Biraq ol myna aýmaly-tókpeli zamanda Alash zııalylary qam jegendeı maýjyrap ketpeýi kerek. Sol úshin de Prezıdent ádilettikti alǵa tartyp, el men qoǵamdy qojyratatyn, aıaqtan shalatyn máselelermen kúresýdi kún tártibine shyǵaryp otyr.
Eýropada «German halqyn ult etken – XVI ǵasyrda Martın Lıýter doıch tiline aýdarǵan Bıblııa» degen sóz bar. Bul jerde másele eldi tutastyratyn til men rýhanı uǵym-túsinikte bolyp tur (Baıyrǵy nemis jeri 330-dan astam kinázdikke bólinipti). Biz de beıneli túrde dál osylaı qazaqty qazaq etken – XV-XVIII ǵasyrlardaǵy jyraýlar tolǵaýy, qaharmandyq jyrlar, úzilmegen ult danalyǵy deı alamyz. Munda júıelengen el qorǵaý da, eńbek te, din de, birtutas til men dil de, dástúr de bar. Mine, halyq rýhynyń bastaýy.
Halyq rýhy Ádiletti Qazaqstanǵa aýadaı qajet. Bul – eldiń, qazaq ulty men túrli etnostardyń bir aǵza bolýynyń kórsetkishi.
Búgingi halyq rýhyn – memleketshildik, úıde jáne qyzmette eńbekke adaldyq, parasatty talǵam, dástúr men aǵa býyndy qadirleý, Abaı dana saqtandyrǵan «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker malshashpaqtan» aýlaq júrý, ujymǵa (otbasy, qoǵam, balabaqsha, mektep, ýnıversıtet, qyzmet orny) shynaıy baýyr basý, álem bilim-ǵylymyn tanýǵa, oqýǵa, zertteýge qushtarlyq quraıdy. Osy ólshem bizdi ósiredi, shyńdaıdy, deńgeıimizdi anyqtaıdy.
