Materıaldyq emes qundylyqtardyń eki baǵyty bar. Birinshisi – arheologııalyq jádigerler. Bul Úkimettiń qaýlysymen zerttelip, iske asyrylyp jatyr. Al ekinshisi – ekspedısııa. Mine, osy ekinshi baǵyttaǵy materıaldyq emes qundylyqtardy zertteý, júıeleý túbegeıli jolǵa qoıylmaı tur. Bul turǵyda respýblıkalyq aýqymdy aıtpaǵanda, óńirlik deńgeıde memlekettik saıasat júzege asyrylǵan joq.
Materıaldyq emes qundylyqtar degenimiz – jyr, jumbaq, jańyltpash, aıtys, folklor, qusbegilik. Biz qazaqtyń myń áni, myń kúıi shyqty deımiz. Bul – aınalymdaǵy, 50-60 jyldyq qorda saqtalǵan dúnıeler. Materıaldyq emes bolsa da ulttyq qundylyǵymyzǵa jatatyn baı muramyzdy áli tolyq túgendegen joqpyz.
Arqanyń dalasynda, Mańǵystaýdyń oıy men qyrynda qazaqtyń áli de tolyq zerttelmegen ulttyq qundylyqtary tunyp jatyr. Bul degenimiz ne? Bul – qazaqtyń ulttyq ımmýnıteti. Qazir qoǵamymyzda adam aıtsa nanǵysyz túrli qylmys túrleri bolyp jatyr. Ákesine qarsy shyǵyp, betten alatyn balalar bar. Materıaldyq emes qundylyqty boıyna sińirmegen urpaq otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq, memleket qarjysyn urlaý sekildi qylmystarǵa barady. Mine, munyń bári ulttyq qundylyqtan ajyraýdyń saldarynan týyndap otyr.
Búginde ulttyq rýhy jalańashtanǵan urpaqtyń býyny qalyptasty. Bul býynnyń betin ulttyq qundylyqqa qalaı burý kerek? Kórshiles О́zbekstan men Qyrǵyzstan, Reseıde, ondaǵy respýblıkalarda materıaldyq emes qundylyqtardy saqtaý, zertteý, keler urpaqqa tabystaý týraly zań qabyldandy. Qyrǵyzstanda Manas týraly jeke, materıaldyq emes qundylyqtar týraly jeke zań bar. 2003 jyly materıaldyq emes qundylyqtar týraly Parıj konvensııasy qabyldanǵan. Bizdiń elimiz sol konvensııaǵa múshe bolyp kirgen. Al 2011 jyly Úkimet arnaıy qaýly shyǵaryp, tujyrymdama bekitken. Sol tujyrymdama qaǵaz kúıinde qaldy. Endi bizge materıaldyq emes qundylyqtar týraly zań qajet. О́ıtkeni bul – ulttyń rýhanı qunary, baǵa jetpes baılyǵy.
Janarbek ÁShIMJAN,
Májilis depýtaty,
Ulttyq quryltaı múshesi
