– Altaı Sembekuly, taıaýda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda halyqaralyq avtotasymaldaýshyǵa sheteldik ruqsat blankisin berýdiń jańa tetigi men tártibi tanystyryldy. Sol kúnnen beri sheteldik ruqsat qujat týraly aqparat qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr. Usynylǵan jańa júıeniń artyqshylyqtary týraly aıtyp berseńiz?
– Qazaqstan álemdegi 42 elmen memleketaralyq kelisimshart aıasynda avtokólikpen júk tasymalyn jasaıdy. Árbir elmen júk tasymaldaýdyń erejesi men tártibi tolyq aıqyndalyp, kelisimshartta anyq kórsetilgen. Keıingi jyldardaǵy statıstıkaǵa nazar aýdaratyn bolsaq, ókinishke qaraı qoldanyp júrgen júıe arqyly taratylǵan blankiler jyl sońynda 45-50 paıyzǵa deıin paıdalanylmaı, ıaǵnı ıgerilmeı qalyp jatyr. Sol sebepti, qoldanystaǵy júıeni zerdelep, áriptestermen birlese otyryp, saraptap kórdik. Qoldanystaǵy júıe júk tasymaldaýshylar arasyndaǵy keıbir toptarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, qaısybirine artyqshylyq týdyryp turǵany baıqalady.
Máselen, jyl basynda ár eldiń blankisiniń 50 paıyzdaıyn shetelge júk tasymaldaýshynyń byltyrǵy kórsetkishine qarap, bir jyldyq kepildigimen solardyń enshisine bólip qoıamyz. Qalǵan jartysy ortaq paıdalanýǵa ketedi jáne olardyń bárinde mekemeniń aty, kóliktiń memlekettik nómiri kórsetilmeıdi, ıaǵnı tap-taza kúıde beriledi. Mundaı jaǵdaı blankini alǵan kompanııaǵa osy ruqsat qujatty ári qaraı kóleńkeli naryqta ústemeaqymen satyp jiberýge múmkindik beredi jáne osyndaı oqıǵalar anyqtalyp ta jatyr. Iаǵnı keıbir kompanııalar shetelge aparýǵa taýar tabylmaı jatqan bolsa, ruqsat blankisin zańsyz jolmen ekinshi bireýge satyp jiberedi.
Oǵan qosa, blankini alǵan soń ony qoldanyp qaıta tapsyrý úshin júk tasymaldaýshyǵa 100 kún beriledi. Atalǵan ýaqyt aralyǵynda tapsyrys tabylmasa, ruqsat blankisi basqa bir kásipkerge satylyp ketedi. Kóleńkeli naryqtaǵy onyń quny 3 myń dollarǵa deıin kóteriledi degen derek bar. Aıta keterligi, bizde bekitilgen ruqsat berý blankisiniń quny 1 aılyq eseptik kórsetkishke para-par.
– Kóleńkeli naryqta saýdalanatyn, keıin qoldan qolǵa ótetin blankiler týraly statıstıka bar ma?
– Iá, ondaı statıstıka bar. Alaıda olardyń zańdy aınalyp ótip, óz qalaýyn isteýine barlyq qolaıly jaǵdaı qoldanystaǵy júıede qaralǵan. Mundaı fakti anyqtalǵannyń ózinde, quqyq buzýshyny zań aldynda jaýapqa tartý óte qıyn. Nátıjesinde, zańsyzdyq ári qaraı óristeı beredi. Degenmen Avtomobıl kóligi jáne kóliktik baqylaý komıtetinde ár blankiniń esebi qatań qaralady. Mysaly, 2022 jyly 155 myńy berilgen bolsa, sonyń 45 paıyzy ǵana paıdalanylǵan. Al byltyr 270 myń blanki úlestirilip, onyń 68 paıyzy ǵana ıgerildi.
Engizilip jatqan jańa júıe saladaǵy blanki berý tetigi men tártibin túbegeıli ózgertedi. Byltyr sáýir aıynan bastap Qytaı elimen jańa júıeniń qanatqaqty jobasyn bastadyq. Oǵan sáıkes, shetelge júk tasymaldaýshy ruqsat blankisin kedendik baqylaýǵa kelgen jaǵdaıda ǵana qolyna alady. Osy maqsatta Memlekettik kiris komıtetimen birlesken buıryq shyǵaryldy. Iаǵnı júk tasymaldaýshyǵa shekaradan ótý maqsatynda keden aımaǵyna kirip tıisti qujattardy rásimdeý barysynda ǵana ruqsat blanki beriledi.
Buryn-sońdy Qytaıǵa taýarmen barýǵa blanki suraıtyndardyń sany 50 myńnan aspaıtyn edi. Kóleńkeli naryqta onyń quny 3 myń dollarǵa deıin jetetinin joǵaryda atap óttik. Osy zańsyz qıturqy áreketti keıbireýler kádimgi tabys kózine aınaldyryp alǵan. Ol úshin belgili toptar birlese otyryp jumys istegen. Jańa júıe aıasynda blankini naǵyz júk tasymaldaýshyǵa shekarada qolma-qol berý tásili oń nátıje kórsetti. Byltyr Qytaı eline ruqsat qujaty 50 myń danadan 113 myńǵa deıin kóbeıdi. Qolǵa alynǵan bul shara shaǵyn jáne orta kásipkerler úshin de jaqsy ári teń múmkindik týdyryp otyr.
– Taýar tasymaldaýshy qaı elge, qansha bos blanki bar ekenin qaıdan, qalaı bile alady?
– Onyń esh qıyndyǵy joq. Eń aldymen, ár júk tasymaldaýshy jáne onyń árbir júk kóligi komıtettiń resmı elektrondy júıesinde tirkelýge tıis. Keıin mekemege jáne kólikke jeke-jeke kýálik alyp, Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyndaǵy elektrondy kilttiń kómegimen arnaıy orynǵa tapsyrys beredi. Júıede júk tasymaldaýshynyń is-áreketi, qaı kúnge tapsyrys bergeni, qyzmet alý nátıjesi qalaı bolǵany, jalpy ruqsat berý blankisin alý úderisi túgel tirkelip turady. Munyń bári adamı faktorsyz avtomatty túrde oryndalyp jatady. Nátıjesinde, jańa júıede «blankini kóleńkeli naryqta satý» degen uǵymǵa múlde jol berilmeıdi. Buǵan deıin qoldan jasalyp júrgen «blanki tapshylyǵy» da bolmaıdy.
– Shetelge júk tasymaldaýmen aınalysatyn azamattarmen birneshe ret kezdesip, aryz-shaǵym, tilek-nıetterin tyńdadyńyzdar. Qorytyndysynda qandaı ýaǵdalastyqqa qol jetti?
– Iá, birneshe kezdesý ótti. Basym kópshiligimen ortaq sheshimge keldik. Eger jańa júıe boıynsha ruqsat blankisine qoly jetip tursa, kópshiligi kásibin dóńgeletýmen qatar, kóligin ýaqtyly jańartyp otyratynyn aıtyp júr. Negizi, Eýropaǵa bir baryp kelý aqysy shamamen 10 myń eýroǵa deıin baǵalanady. Otandyq bir kásipker batys elderine baryp kelse, qasynda bir júrgizýshisi men mehanıgi bolady. Orta eseppen toptaǵy mehanık, júrgizýshiniń árbirine 1 mln teńgege deıin jalaqy alýǵa múmkindik bar.
– Buryn ruqsat blankisi 100 kúnge berilse, endi bul merzim 30 kúnge deıin qysqartylmaq. Mundaı jaǵdaıda keıbir kompanııalar kórshi elderdi saǵalap ketpeı me?
– 15 jylda elimizge onnan asa shetelden 60-qa jýyq birlesken kólik kompanııasy ózderiniń 2 myńǵa jýyq avtokóligimen tirkelipti. Atalǵan kompanııalar otandyq kásiporyn bolyp tirkelip, kólikterin elimizdiń aýmaǵynda esepke qoıyp, jańa jumys ornyn ashyp otyrǵandyqtan olardy ekonomıkamyzǵa qosymsha qarjy quıǵan ınvestorlar dep sanaýǵa da bolady. Alaıda otandyq júk tasymaldaýshylardyń usynysymen ótken jyldary quryltaıshysynda sheteldik azamattar bar kompanııalarǵa qatysty birqatar shekteý qoıylyp kelgen. Sonyń saldarynan keıbiri shynymen-aq bizdiń elden ketip, kórshi elderge barypty. Sondaı-aq júrgizilgen saraptama nátıjesinde, otandyq tasymaldaýshylarǵa qaraǵanda shetelden kelip tirkelgen kompanııalardyń salyqty áldeqaıda kóp tóleıtini anyqtaldy.
Buǵan anyq kóz jetkizý úshin jaǵdaıy birdeı, kólikteri teń 30 shetelden kelip tirkelgen kompanııa men 30 otandyq tasymaldaýshy kompanııany tekserip, salyǵyn eseptedik. Bir jylda shetelden kelip tirkelgen kompanııalar – 12 mlrd teńge, al otandyq kompanııalar 2 mlrd teńgedeı salyq tólegen. Bul – Salyq komıtetinen alynǵan ashyq derekti saraptaǵanda anyqtalǵan dáıek. Demek bul kompanııalarǵa ınvestor jáne otandyq kásipker retinde qarap, tranzıttik dálizderdiń áleýetin barynsha arttyrý kezinde ondaǵy otandyq úlestiń artýyna qosatyn yqpalyn eskerýimiz kerek. Sonymen birge, otandyq júrgizýshi men mehanıkke de jumys tabylyp, kásipkerdiń taýaryn tasymaldasa, bul da paıda emes pe?
Otandyq keıbir júk tasymaldaýshy kompanııa ókilderi júıe burynǵy kúıinde qalyp, shektelgen jasandy báseke aıasynda júkti tası bersek degen nıetterin de jasyra almaı júr. Tipti keıde túrli amaldy qoldana otyryp, memlekettik organdarǵa qysym kórsetkisi keledi. Sonyń saldarynan shyndyqqa janaspaıtyn aqparattar da tarap ketip jatady. Biz úshin memlekettik múdde mańyzdy. Árbir azamat memleketti nyǵaıtý isi birinshi orynda nyq turǵanyn durys túsingeni abzal.
Jańa júıe jaqsy jumys istep keterine senimdimiz. Sondyqtan osy baǵyttaǵy jumysty ári qaraı jalǵastyra beremiz. Buryn ruqsat blankileriniń jaramdylyq merzimi 100 kún bolsa, búgin 30 kúnge deıin qysqardy. Sebebi jańa júıe tártibi boıynsha mekemeniń aty berilgen blankige jazylady. Desek te, tasymaldaýshylar kólik nómirin jazbaýdy usynyp jatyr. Onyń da óz sebebi bar. О́ıtkeni kólik buzylyp, synyp qalsa, ony almastyrýǵa týra keledi. Ony jol boıy tekserip otyratyn mekemeler bar. Osy jaǵynan qıyndyq kóbeıip ketedi degendi alǵa tartady. Osy rette bul máseleni de egjeı-tegjeı zertep jatyrmyz.
Al endi «nege 30 kún?» degen saýalǵa jaýap bereıin. Bul ýaqyt aralyǵy mamandar tarapynan ábden zerdelenip, birneshe ret pysyqtaldy. Tasymaldaýshy blanki qolyna tıgen sátten bastap 30 kúnniń ishinde tıisti júgin tıep alyp, el terrıtorııasynan shyǵyp ketýge tıis. Shekaradan ótip ketkennen keıin ol shetelde neshe aı júrse de, esepke alynbaıdy. Biraq shekaradan qaıta kirgen kúnnen bastap, esebin alý úshin taǵy 30 kúnniń ishinde jergilikti ınspeksııaǵa blankini tapsyryp úlgerýge tıis. 30 kúnde el aýmaǵynan shyǵyp ketkenin anyq bilip otyrý úshin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń «Búrkit» júıesimen ıntegrasııa jasap jatyrmyz. «Búrkitten» úsh túrli málimet kelip otyratyn bolady. Atap aıtqanda, kólik nómiri, tasymaldaýshy qaı kúni jáne qaı beketten shyqty degen aqparat.
– Iske qosylǵaly turǵan júıe ózderińiz oılap tapqan otandyq joba ma, joq álde shetelden alynǵan tájirıbeniń jemisi me?
– Muny ózimiz jasap shyqtyq, sondyqtan 100 paıyz otandyq júıe dep aıta alamyz. Kúndelikti osy qyzmette júrgen soń qaı jeri burys, qaı tusynda kemshilik baryn ańdap, bilesiń ǵoı. Sonyń bárin saraptap, saralap, jańa erejeler jazyp, qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵardyq. Sondaı-aq qanatqaqty júıe qorytyndysy da óziniń oń nátıjesin berdi jáne ony Qytaı tarapy da óte jaqsy qabyldap, endi qaǵaz júzinde beriletin ruqsatty elektrondy formatqa aýystyrýǵa qatysty bizdiń usynysty qyzý quptap otyr. Qytaı eli álemdegi eń kóp taýar óndirýshi memleket qoı. Olardyń eksporttyq taýarynyń bir bóligi bizdiń eldegi tranzıttik dálizder arqyly ótedi. Mysaly, 2022 jyly Qytaı elinen 1,1 mln tonna júk elimiz arqyly tranzıtpen ótken bolsa, ol 2023 jyly eki ese artyp 2,2 mln tonnany qurady. Eger Qytaı elinen basqa elderge teńiz jolymen ketetin júktiń shamamen 5 paıyzyn avtokólikpen tasýǵa jaǵdaı jasasaq, olar bizdiń el arqyly ótetin bolady, sonyń nátıjesinde tranzıttik áleýet kómegimen el qazynasyna orasan mol qarajat túsedi.
– Júıede adamı faktor, áıtpese memlekettik organ qyzmetkeriniń qatysýy qanshalyqty tyıyldy?
– Ruqsat blankisin rásimdeýde adamı faktordy múlde alyp tastadyq. Burynǵy júıede blankini maquldaýda nemese keri qaıtarý boıynsha komıtet ınspektorlary aralasatyn. Qazir olaı emes. Bári avtomattandyrylǵan. Tasymaldaýshy júıege ózi kirip, blankini Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynan alady. Negizi qaǵaz qujatty basybaıly joıǵymyz keledi, ókinishke qaraı, taýar almasatyn kóptegen elde júıeni sıfrlandyrý áli ilgeri baspaı tur. Sondyqtan qaǵaz tasymaldaǵyshtan tolyqtaı bas tarta almaımyz. Degenmen bıyl elektrondy blankini kórshi Qytaı jáne О́zbekstan elimen birlesip engizý josparlanyp otyr. Tolyqtaı 42 shet memleketpen elektrondy blankige kóshý – aldymyzda turǵan aýqymdy mindet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
