Qaıta jańǵyrǵan Naýryznama

Jaqsylyqtyń jarshysy

Atam qazaq ejelden Ulystyń uly kúnin jaqsylyqtyń jarshysy jetti, meıirbandyqtyń jyly lebi esti dep, Naýryz meıramynyń mártebesin kótere dýmandatqan. Naýryz – kún men túnniń teńeletin, Samarqannyń kók tasy jibıtin kún. Kebejeniń aýzy ashylatyn, súriniń sońy asylatyn, qazan ottan túspeıtin, alǵashqy ýyz qatyrylatyn kún. Jer-ana býsanyp, tirshilik ataýlynyń tamyryna qan júgiretin kún.

Naýryz tól basy dep te tap basyp, tamasha aıtylǵan. Naýryz kóje, oǵan salynatyn til úıirer qazy-qarta, jal-jaıa, quıryq-baýyr, qurt pen irimshik – bári de mal súmesi. Tórt túlikti teń ósirgen halqymyz aýzyńdy aqqa tıgizer sıyrdy – Zeńgi baba, minseń kólik, ishseń sýsyn, jelden júırik jylqyny – Qambar ata, «Mal ósirseń qoı ósir, paıdasy onyń kól-kósir» delinetin qoı túligin Shopan ata, nar jolynda júk qalmaıdy delinetin túıeni Oısyl qara dep tekten-tekke maqal-mátelge aınaldyrmaǵan. As arqaýy, bereke bastaýy – alys aýyldardaǵy beınetkesh eńbekshi qaýymnyń «Qoı qozdap, qorada shý» dep bir serpilip qalatyn kezi de osy  kóktem.

Naýryzǵa baılanysty bar yrym-joralǵy, úmit pen senim peıildiń keń­digin, nıettiń tazalyǵyn bildiredi. Bul kúnderi araz adamdar tatýlasyp, bir-biriniń alashaq-bereshegin keshi­risip, jan jaras­tyryp, kóńil jaqyn­das­tyratyn jaqsy dástúr bar. Arada renish, júrekte daq, kóńilde syzat qal­masyn dep, shytynaǵan, ketilgen ydys­ty syndyratyn yrym sodan shyq­qan. Qudaıyn umytqan adamǵa daýa joq, áıtpese osy kezeńde eshkim ur­lyq-qarlyq jasamaýǵa, daý-janjal týdyr­maý­ǵa, eldiń tynyshtyǵyn almaýǵa tıis.

«Bul án burynǵy ánnen ózgerek» demekshi, Memleket basshysynyń kóktem merekesiniń mazmunyn baıytý týraly tapsyrmasyna sáıkes daıyndalǵan Naýryz meıramyn atap ótý tujyrymdamasy boıynsha uıymdastyrylǵan bıylǵy Naýryznamanyń burynǵy mereke formatynan aıyrmashylyǵy kóp boldy. Jańa mazmundaǵy meıram kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Halqymyz tutastyǵy men yntymaqtastyǵyn kórsetip, bir ult retinde Ulystyń uly kúnin aıryqsha atap ótti. Sózimiz dáıekti bolsyn, endi jer-jerde Naýryz qalaı toılanǵanyna az-kem sholý jasap kórelik. Jalpy, on kún ishinde Qazaqstanda on myńnan astam is-shara uıymdastyryldy.

Naýryz túsiniginiń jańa mazmuny

Jańa tujyrymdamaǵa sáıkes 14 naý­ryz Kórisý kúni – Amal merekesi retinde belgilendi. Buǵan deıin Amal merekesin elimizdiń batys óńiri keń kólemde toılap kelgeni málim. Ásirese batys óńiriniń turǵyndary, mańǵystaýlyqtar Otpan taýǵa jınalyp, aıryqsha atap ótedi. Bıyl bul dástúr jalǵasyn taýyp qana qoımaı, barsha óńirde keń kólemde kóri­nis tapty. Almaty sekildi úlken sha­har­lar­da kóshege shyqqandar kórisý rási­min bar sán-saltanatymen oryndady. Qyzylordada erikti jastar qarttar úıine baryp, úlken­der­ge qurmet bildirip, án men jyrdan shashý shashty. Túrkistanda aýqymdy konsert uıymdastyrylyp, onda Amal mere­ke­siniń shyǵý tarıhy túsindirildi. Aıta bersek, mundaı mysaldar óte kóp.

Kórisý kúniniń jalpyhalyqtyq sıpat alýy Naýryz túsiniginiń jańǵyr­ǵa­nyn aıǵaqtaıdy. Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bazarbek Atyǵaıdyń pikirine súıensek, buryn Amal merekesin keń shalqar qazaq jurty túgel toılaǵan. Keıin keńes ókimeti tusynda, keritartpa saıasattyń kesirinen, tasada, umyt qala bastaǵan. Aıtpaqshy, kórisý salty bizde ǵana emes, parsylarda da kezdesedi. Qazaqstandaǵy Iran el­shiliginiń mádenı ister jónindegi ke­ńes­shisi Álı Ákbar Talebı Matınniń aıtýynsha, osy kúni jasy kishiler úl­ken­derge arnaıy baryp, amandasyp, olar­dyń bata-tilegin alady.

«Adamdar arasyndaǵy meıirimdilikti, jaqyndyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan kórisý salty osy atalǵan on kúndik mereke ishinde oryndalady. Qazaqstannyń batys óńirlerinde ǵana atap ótiletin bul merekeniń qaıta jańǵyryp, bıyldan bastap búkil el kóleminde mańyz ben mártebege ıe bolyp jatqany qýanyshty jaǵdaı», deıdi Álı Ákbar Talebı.

О́mirlik ustanymǵa aınalýǵa tıis

Qaıyrymdylyq, Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr, Shańyraq kúnderi de elimizdiń túkpir-túkpirinde keń kólemde ata­lyp ótti. Máselen, «Qazaqstan halqyna qory» jıyrma myń balaǵa jaz­ǵy lagerge joldama syılady.

Qarapaıym azamattar da aıanyp qal­mady. Astanada eriktiler kóshe­ler­ge shyǵyp, kommýnaldyq mekeme qyz­met­ker­lerine baýyrsaq pen ystyq shaı taratty. Qyzylordada kópbalaly jáne osal top sanatyndaǵy 134 otbasy bas­panaly bolyp, jańa qonys­qa qol jet­kizdi. Taldyqorǵanda 200-deı otba­sy­na azyq-túlik qoraptary úlestirildi.

Mádenıet jáne ulttyq dástúrler kúni aıasynda, Almatydaǵy teatrdyń birinde 200 jas dombyrashy kúı tartyp, ulttyq mýzyka janashyrlaryn tánti etti. Shyǵys Qazaqstan oblysynda erekshe «Baýyrsaq Party» aksııasy ótti. Abaı obly­synda «Ulttyq qolóner – babalar mu­rasy» atty qolónershiler kórmesi uıym­dastyryldy. Taldyqorǵanda naýryz kóje jasaýdyń ádis-tásili úıretildi.

Shańyraq kúni otaý kótergenderdiń qarasy qalyń. О́ńirlerde talaı jyl otbasylyq ómirdiń ystyǵy men sýyǵyn birge bastan ótkergen ata-ájelerimiz jas jubaılarǵa úlgi-ónege bolarlyq tálim­di áńgimeler aıtyp, aq batasyn, aqyl-keńesterin berdi.

Naýryznamanyń kezekti kúni ulttyq kıimge arnalǵany málim. Bul kún de halqymyzdyń tarıhy men mádenıetin aıshyqtaıtyn is-sharalarǵa toly boldy. Qoǵam osy rásimge erekshe qoldaý bil­dirgenin aıta ketken jón. Ulttyq kıimmen jumysqa barǵan, kóshede kıip júrgen adamdar kóp kezdesti. Turǵyndar qa­zaqy qamzol, oıýly shapandaryn kıi­p, merekelik sherýler ótkizdi. Ult­tyq kıimderdiń sán festıvali uıym­dastyryldy. Ulttyq kıim kúninen álem­ge tanymal juldyzdarymyz da qa­lys qalǵan joq. Dımash Qudaıbergen ataq­ty ıspan opera ánshisi Plasıdo Domıngoǵa shapan syılady.

О́lketanýshy Erlan Kúzekbaı Naý­ryz­­nama aıasyndaǵy Ulttyq kıim, Má­denıet jáne ulttyq salt-dástúr kún­deri naýqandyq is-sharaǵa aınal­ma­ǵany jón dep biledi. Onyń paıymdaýynsha, munyń bári bir kúnmen shektelmeı, hal­qy­myzdyń kúndelikti ómirlik bolmysyna aınalýy qajet.

«Osy salt-dástúrlerdiń barlyǵy bir kúndik nasıhat emes, halqymyzdyń ómir boıy ustanyp ótetin qaǵıdasy bolýy ke­rek. Joǵaltqan muralarymyzdy, salt-dástúrimizdi qalpyna keltirý, jańasha ulttyq tárbıelik bastamalarǵa jol ashyp, ár adamnyń júregine tereń boılata berý negizgi muratymyz bolýǵa tıis. Munyń bári elimizdiń kúndelikti ustanatyn ulttyq ıdeologııasyna aınalýy qajet», deıdi E.Kúzekbaı.

Jańarý kúni elimizdiń túkpir-túkpi­rin­de kóktemgi aǵash egý dástúri jalǵasyn tapty. Qarapaıym turǵyndardan bastap, túrli mekemeler ıgi is-sharaǵa atsalysyp, tal otyrǵyzdy. Máselen, bir Almaty ob­lysynda ǵana on alty myńǵa jýyq kóshet egildi.

Jalpyhalyqtyq meıram

Ulttyq sport kúni de qazaqstan­dyq­tar­ǵa tyń serpin bergeni anyq. Jer-jerde báıge, kókpar, aýdaryspaq, jamby atý, teńge ilý, qusbegilik jáne asyq atý, toǵyzqumalaq, sadaq atýdan túrli ja­rys uıymdastyryldy. Solardyń ishin­degi atap óterligi, Qazaqstan men AQSh quramalary kókpar tartysty.

Astanadaǵy «Arǵymaq» kesheninde aýqymdy merekelik shara ótti. Osy oraıda, Dúnıejúzilik kóshpeliler oı­nynyń bıyl Qazaqstanda jalaýyn jel­biretetinin eskersek, Ulttyq sport kúnin aıryqsha toılaýdyń ózindik sım­vol­dyq máni bar.

Yntymaq kúni de halqymyzdyń bir­ligi men tutastyǵyn nasıhattaýǵa baǵyt­­talǵan túrli is-sharaǵa toly boldy. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Almatyǵa barǵan jumys saparynda barsha halyqty Ulystyń uly kúni­men quttyqtady. Prezıdent áz Naý­ryzdyń kúlli halyqqa ortaq jalpy­ult­tyq merekege aınalǵanyn aıryqsha atap ótti.

Sondaı-aq osy kúni iri telearnalarda telemarafondar uıymdastyryldy. Onda túrli sala mamandary jańarǵan Naýryznama meıramyna qatysty oı-pikir­lerimen bólisti. Yntymaq jáne Jyl basy retinde atalǵan 21–22 naýryz kúnderi ótken is-sharalardyń bárin terip jazbaı-aq qoıalyq. Bastysy – meıramdy halqymyz erekshe kóńil kúımen toılap, shat-shadyman merekeledi.

Naǵyz eńbektiń toıy

Onkúndikti Tazarý kúni qorytyn­dy­la­dy. Jer-jerde turǵyndar senbilikke shyǵyp, ekologııalyq aksııaǵa zor úles qosty. Qystaı qar astynda jına­lyp qalǵan qoqystardy jınap, tazalyq jumystaryn júrgizdi. Qoǵam qaıratkeri Orazkúl Asanǵazynyń aıtýynsha, Naýryz meıramy – naǵyz eńbektiń merekesi.

«Bizdiń jaqta kún jylynǵannan bastap aryq tazalaıdy, bulaqtardyń kózin ashady, tal otyrǵyzady, jer aýdarady. Alǵash­qy ónimderin egedi. Eshkim úıde otyrmaı, dalaǵa shyǵyp, úıin, aýlasyn tazalaıdy. Munyń bárin aýyl turǵyndary eshkim aıtpaı-aq, ózderi isteıdi», deıdi O.Asanǵazy.

Qazaqstan ekologııalyq uıymdary qaýym­dastyǵynyń atqarýshy dırektory Ilıa Sýhonosenkonyń paıymdaýynsha, «Naý­ryznamanyń» sońǵy kúni Tazarý kúni bolyp belgilenýi bekerden-beker emes.

«Sebebi qazaq halqy qashanda taza­lyq­qa, adaldyqqa asa mán bergen. Bizge bar nyǵmetin bergen Jer-anaǵa qurmet kórsetýge mindettimiz. Ol úshin halyq arasynda qorshaǵan ortany qorǵaýdyń mańyzyn túsindirýge baǵyttalǵan aqpa­rat­tyq naýqandar men is-sharalardy uıym­das­tyrýdyń mańyzy zor», deıdi ekolog.

Aıta keterligi, 23 naýryzda «Jer saǵaty» halyqaralyq ekologııalyq aksııa­sy ótti. Soǵan sáıkes jergilikti ýa­qyt­pen saǵat 20.30-dan 21.30-ǵa deıin dúnıe­júzindegi tanymal ǵımarattar men eskert­kishterdiń jaryǵyn sóndirdi. Atalǵan aksııa Halyqaralyq jabaıy tabı­ǵat qorynyń (WWF) muryndyq bolýymen júzege asty. «Jer saǵaty» aksııasyna dúnıejúzinen 2 mıllıardtan astam adam, 180 eldegi 7 myń qalanyń turǵyndary qatysqan.

Bul kúnniń qorshaǵan ortaǵa qamqor­lyq jasaýǵa arnalǵan Tazalyq kúnimen tuspa-tus kelýi de kezdeısoq bolmasa kerek.

Qazaq qoǵamynyń Jol kartasy

Jalpy aıtqanda, Naýryzdy jańa formatta toılaý ulttyq biregeıligimizdi aıshyqtap, el birligin nyǵaıta túsýge múm­kindik beretinin mamandar da, qara­paıym halyq ta moıyndap otyr. Qoǵam qaıratkerleri men zııaly qaýym ókil­deri dástúrimizdiń jańǵyryp, meı­ramnyń ja­ńasha sıpat alǵanyn joǵary baǵalady.

Belgili mádenıettanýshy Serik Erǵa­lıdiń pikirinshe, áz Naýryzdyń jańa­­sha formatta toılanýy merekeniń mán-maǵynasy men mazmunyn baıytady.

Tarıhshy Jaqsylyq  Sábıtov túrkiler Naýryzdy jańa jyl sanaǵanyn alǵa tartady. «Qazir Naýryzdy toılaýdyń formaty ózgerip jatyr. Buǵan deıin eki-úsh kún merekelep keldik. Endi onyń túpki maqsatyn túsinýdiń ózgergenine kýá bolyp otyrmyz», deıdi tarıhshy.

Naýryz meıramynyń tarıhyn zert­tep júrgen jazýshy Aıbek Nábı Ulystyń uly kúnine erekshe mán berip, jańǵyrtý  otar­lyq sanadan bas tartýdyń belgisi dep esepteıdi.

Jýrnalıst Azamat Erǵalıev jańa formattaǵy Naýryznamany qazaq qoǵa­mynyń Jol kartasy dep paıymdaıdy. Onyń aıtýynsha, halqymyz buǵan deıin zamanaýı álemdegi óz ornyn izdep, ózgelerdiń qundylyqtaryn sińirip kelgen. Endi muny túbegeıli ózgertetin sát týyp otyr.

Etnograf Jambyl Artyqbaev ta jańa formattyń engizilýin qýantarlyq jańalyq dep esepteıdi. Osy oraıda, maman mektep oqýshylarynyń demalysyn 14 naýryz ben 23 naýryz aralyǵyna aýys­tyrýdy usynady. Onyń paıymdaýynsha, mundaı qadam áz Naýryzdy halyqtyq turǵyda toılaýǵa jol ashady. Osyǵan uqsas pikirdi ustanatyndar kóp. О́nertaný doktory Moldııar Ergebektiń aıtýynsha, Naýryzda onkúndik demalys berý qajet. Sonda adamdar Naý­ryz merekesiniń bar kúninde bir-birin quttyqtap, erekshe toılaıdy.

Ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bazarbek Atyǵaıdyń pikirine súıensek, áz Naýryzdy májbúrlep toı­laýdyń qajeti joq. Turǵyndar birte-birte muny boıyna sińirip, ýaqyt óte kele jappaı sıpat alady dep esepteıdi. Alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly Naýryzdy naǵyz brendke aınaldyrýǵa múmkindigi bar meıram sanaıdy.

«Naýryzdy mazmundyq turǵyda baıy­týymyz kerek. Bul tamaqtaný emes, aqyl-oıdyń, parasattyń, bilim men bilik­tiń merekesine aınalýy qajet. Jańa for­mat­taǵy Naýryznamanyń túpki ıdeıasy – osy máselelerge ekpin túsirý», deıdi D.Qamzabekuly.

Qoryta aıtqanda, jańa formatta, jańǵyrǵan sıpatta toılanǵan bıyl­ǵy Naýryz merekesin qoǵam jyly qabyl­dady. Zııaly qaýym ókilderi de, qara­paıym turǵyndar da on kúni boıy ótkizilgen is-sharalarǵa belsene aralasty. Sol turǵyda qazaqtyń ejelgi jańa jyl toılaý salty Naýryznamany jańǵyrtý sátti júzege asty, qoǵamda saıa­sı turaqtylyqty, dostyq pen kelisim­di ny­ǵaıtýdyń, jalpy­halyqtyq, otbasy­lyq merekeniń tetigine aınala tústi deýge tolyq negiz bar.

Naýryz eń aldymen – eńbek meıramy, halyqtyń toıy. Kóńildi kórkem kúıge bólep, tirshilikke tynys berip, eńbekke shabyt qosyp, búkil jan-janýardy qarqyndy qımyl-qozǵalysqa shaqyrar meıirban meıram. Endeshe,

«Búgin halyqtyń qýanyshty, keń kúni,

Kún menen tún – tarazynyń teń túni.

«Qut-bereke bolmasa eken kem kúni», –

dep tilelik, qolyń jaı-aý, Alashym», dep Mirjaqyp aqyn tolǵaǵandaı, jańa jylda jaqsy tilek tilelik. Naýryz janymyzdy jadyratsyn, júregimizge shattyq syılasyn. Halqymyzǵa, qoǵamǵa, árbir otbasyna yrys-nesibe ákelsin!