Zamandary basqa bolsa da babalardyń el bolý týraly rýhanı muralary qashanda máńgilik. VIII ǵasyrda Túrik qaǵanaty ımperııalyq deńgeıge kóterilip, Batystaǵy Rım ımperııasynyń murageri Vızantııamen, Shyǵystaǵy Parsy derjavasymen ıyq tiresip, teń dárejede qarym-qatynas ornatqan kezde, abyz Tonykók «El de el boldy» degen qanatty sózin bitiktasqa oıyp jazǵan bolatyn. Ol kezde túrkilerdiń «el» uǵymy ımperııalyq deńgeıdegi memleket bolatyn.
Úsh taǵandyq ult baǵdarlamalary: «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat – Ozyq oıly ult», «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – qazaq tarıhyndaǵy tulǵalardyń óz zamanyndaǵy ulaǵatty, qaǵıdatty ilimderimen sabaqtasyp jatyr. Ál-Farabı «Qaıyrymdy qala turǵyndary» shyǵarmasynda ortaǵasyrlyq túrki memleketteriniń ishindegi órkenıettisi – Qarahandar memleketin jetildirip, demokratııa men ádilettiliktiń úlgili ıdeıalaryn usynǵan edi. Al sol memlekettiń Ata Zańnyń negizderin jasaǵan Júsip Balasaǵun bolsa «kisige eki dúnıede paıdaly nárse retinde «izgi is pen ádildikti» atap, bul arqyly adam shyn baqyt tabady», deıdi. Sóıtip, túrki dáýirindegi eki oıshyldyń da tujyrymynsha elde ádilettik ornaǵanda ǵana ıgilikke qol jetip, qoǵamda baqyt ornaıdy.
Abaı bar asyl oıy men ilimderin keler urpaqqa arnap, árbir jastyń kelesheginiń nurly, bolashaǵynyń jarqyn bolýy adal eńbegi arqyly júzege asatyny týraly tereń tujyrym jasady. Adam bolam deseń, baılyqpen ozbaı aqyl, ádilettilik, ǵylymmen oz deıdi. Aqynnyń aǵartýshylyq tujyrymdary jastardy halqyna adal qyzmet etetin naǵyz azamat – «tolyq adam» etip tárbıeleý maqsatynan týyndaǵan. Abaı ádiletti tutastaı ǵalam qubylystaryn retteýshi qudiret retinde qarastyrǵan. Mysaly, álemdegi orasan qarjylyq daǵdarystar da, belgili bir memlekettegi ulttyq baılyqtyń tolyǵynan halyqtyń ıgiligine aınalmaýy da ádilettiliktiń buzylýy ekeni aıdan anyq. Qazirgi zamannyń tynys-tirshiligi ásirese, Abaıdyń «Ásempaz bolma árnege» degen óleńinen aıqyn baıqalady. Oıshyldyń bilýinshe, adamǵa baqyt qonýynyń basty sharty – ádilet-shapqat (shapaǵatty ádilet) ıesi bolý.
Memleket basshysynyń «Ozyq oıly ult» ıdeıasynyń tamasha úlgisin HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash qaıratkerleriniń is-qyzmetinen kóremiz. Olar ózderi ǵana ozyq oıly tulǵalar bolyp qoımaı, qazaq jastarynyń ozyq oıly bolýyn armandap, onyń oryndalý joldaryn izdestirdi. Alash ult-azattyq qozǵalysy baǵdarlamasynyń túp negizi, alǵashqy jobasy – «Qarqaraly petısııasynda» (1905 jyl) qazaqtar úshin medrese, mektep ashýdy alǵa qoıǵany málim. Bul shyn mánisinde sol kezdegi qazaq elinde ozyq oıly ultty qalyptastyrýdyń alǵysharty bolatyn. Petısııa avtorlarynyń basym kópshiligi Reseı ýnıversıtetterinde bilim alyp, Eýropanyń ozyq oıly saıası-quqyqtyq oı-pikirleri ilimderinen sýsyndaǵan. Olar sol ıdeıalardy qazaq halqy ómiriniń shyndyǵyna sáıkestendirip, paıdalaný maqsatyn kózdedi. О́ıtkeni kópjylǵy otarshyldyq saıasattyń saldarynan kezinde saýattylyq, sheshendik, danalyq sııaqty qazaqtyń handyq dáýirdegi asyl qazyna men rýhanı qundylyq joıyla bastaǵan edi. Osy jaǵdaıdy der kezinde baıqaǵan Alash zııalylary eldi alǵa damytýda, halyqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaýda el bastaı alatyn bilimpaz, ultyna jan-tánimen berilgen daryndy, ozyq oıly jastardyń róline erekshe mán berdi.
Uly dala danyshpan tulǵalarynyń ilimderi ýaqyt ozǵan saıyn dáýir talabyna saı, táýelsiz eldiń urpaqtary úshin ár qyrynan ósip, órkendep otyratyn asyl muralar retinde ult sanasynda oryn alýǵa tıis. Úsh taǵandy uǵymnyń biri – ozyq oıly ult retinde de alǵa qaraýdy umytpaýymyz kerek.
Sataı SYZDYQOV,
UǴA qurmetti akademıgi
