CFO Summit forýmyna qatysýshylar ekonomıkalyq reformalar men jasandy ıntellektini bızneske engizý týraly pikirlerin bólisti. Aldaǵy 5 jylda jyldam jáne sapaly ekonomıkalyq ilgerileýge qol jetkizý úshin adam kapıtalyna ınvestısııa salýdyń mańyzdylyǵy aıtyldy. Qoǵamda «Adamı kapıtalǵa ınvestısııany kim salady? Eldegi barlyq qarjylyq aktıvterdiń 90 paıyzyn quraıtyn otandyq bankter bul róldi atqara ala ma?» degen suraq bar.
CFO sammıtine qatysqan sarapshylar tarapynan bizge qandaı bankter kerek jáne olar ekonomıkaǵa qandaı paıda ákeletinin ashyq talqylady.
Kusto Group kompanııasynyń negizin qalaýshy Erkin Tátishevtiń aıtýynsha, búgingi bank sektory buryn naryqta 30 jyl buryn jumys istegen bankterge múldem uqsamaıdy. Búginge EDB-ǵa báseke jetispeıdi. Onyń aıtýynsha, biz bankterdiń bıznestik sıpatyn múldem umytyp kettik.
«Bankterdiń bıznes sıpatyn jasandy túrde jasalǵan naryqtyq monopolııa emes, ony jumys isteıtindeı etip naryqtyq ekonomıkaǵa qaıtarý kerek. Bank naryǵyna shyǵýdyń shekti kapıtalyn 100 mıllıon dollarmen baǵalaý bizdiń naryq úshin tym kóp. Bul talap alpaýyt bankterdiń kishigirim bankterge degen qysymyn kúsheıtip, shaǵyn qarjy uıymdarynyń EDB-ǵa aınalý múmkindigin shektep jatyr. Bankterdiń ekonomıkadaǵy úlesin kvazısektordyń úlesi nemese ekonomıkadaǵy úlesine qarap emes, bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesi, IJО́-degi úlesine qarap baǵalaý kerek», deıdi.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova da Erjan Tátishovtiń pikirin qoldap shyqty. Aıtýynsha, qarjy júıesi aktıvteriniń IJО́-degi úlesi – 50%. Bul óte az kórsetkish. IJО́-niń 22%-yn quraıtyn nesıe portfeli de bankterdiń áleýetine saı emes.
«Naryqtyń damýyna yqpal ete alatyn negizgi baǵyttardyń biri – bankterdiń qaryzdyq baǵaly qaǵazdardy ornalastyrýy arqyly bank júıesiniń tıimdiligin arttyrý. Bul úshin qor naryǵynyń da, ınstıtýsıonaldyq ınvestorlardyń da róli mańyzdy. Biraq ekeýiniń de IJО́-degi úlesi máz emes. Sondaı-aq qazir júıedegi 21 banktiń tek 9-y ekonomıkaǵa nesıe berýmen aınalysady. Sberbank pen bólshek nesıeleýge kóbirek mamandanǵan Alfa bank bul baǵytta biraz jumys atqardy. Sheteldik bankterdi elge tartý banktiń múmkindigin artyrady. Biz sheteldiń bankterdiń naryqqa kelýi úshin qoldanystaǵy zańdardy ońtaılandyryp jatyrmyz. Otandyq qarjy ınstıtýttaryna qatarlyq ınvestordan basqa da sheteldik ınvestor qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr. Jyl sońyna qaraı taǵy bir bankti kórýimiz múmkin», dep sózin túıindedi M. Ábilqasymova.
«Visor Holding» kompanııasynyń basqarýshy seriktesi, ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, álem tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııaǵa qadam basty. Mundaı jaǵdaıda bizdiń el álemdik ekonomıkanyń shıkizat segmentindegi el emes, sıfrlandyrý úderisiniń kósh basynda júrýi mańyzdy, oǵan bizdiń ıntellektýaldyq múmkindigimiz jetedi.
Almas Chýkın aıtyp ótken kelesi tendensııa – arzan aqsha dáýiriniń kelmeske ketkeni. Aqsha arzan bolǵan kezde memleketter orasan zor qaryzdar jınady.
«AQSh-tyń memlekettik qaryzy 35 trıllıon dollardy quraıdy. Biraq odan da qyzyqtysy – korporatıvtik qaryz. Tómen mólsherlemelerdi paıdalanyp, bıznes 20 trıllıon dollardan astam nesıe jınaqtady. Sondyqtan nesıe paıyzynyń eń tómengi deńgeıde turǵan kezi ótip barady. Aldaǵy 10 jylda tarıfter batysta – 3-4%, Qazaqstanda 8-12% deńgeıine qaıta oralýy múmkin», deıdi Almas Chýkın.
Ekonomıstiń pikirinshe, taǵy bir «aımaqtyq shyndyq» – Qytaı damýynyń jańa kezeńi.
«Biz kórip otyrǵan qytaılyq avtokólik ónerkásibiniń sımvoldyq jarylysy Qytaıdyń ózgergenin kórsetedi. Bul endi buryn arzan fýtbolkalar men elektronıka shyǵarýmen baılanystyratyn Qytaı emes. Qazaqstan da jańa ekonomıkalyq shyndyqqa beıimdele bastady. Endigi mindet basty mindetimiz – saıası táýekelderdi azaıtý. Biz jahandanýdyń aımaqtandyrýǵa bet burǵanyn kórip otyrmyz. Japonııadan bastap Amerıka Qurama Shtattaryna deıingi barlyq el Ortalyq Azııanyń múmkindikterine nazar aýdara bastady», dedi.
Chýkın aıtyp ótken kelesi taqyryp – aqsha-nesıe máselesine. Onyń aıtýynsha, álemdik ekonomıka úshin arzan nesıeniń dáýreni ótti. Arzan nesıeniń dáýreni júrip turǵan kezde damyǵan elderdiń ózi qaryzdyń astynda qaldy: Tipti AQSh-tyń syrtqy qaryzynyń ózi 35 trln dollarǵa jetse bıznes qaryzy 20 trln dollardan asty. Endi aldaǵy 10 jyldyqtarda syrtqy qaryzdardyń paıyzdyq mólsherlemesi qazirgideı 1.2 – 2 % – 3-4 paıyzdyq deńgeıge qaıta oralady. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstan syrtqy qaryzdy 8-12%-ben qaıtarýǵa týra keledi. Qazir álemdik ekonomıka kiris-shyǵystaryn qaıta qarap jatyr.
Ekonomıstiń aıtýynsha, bizdiń elde «bılik tranzıtiniń» beıbit jolmen ótýin memlekettiń baǵy dep baǵalaýǵa bolady. Parlament saılaýy da jaıly ótti. Endi halyqaralyq naryq sharttaryna moıynsunyp, ekonomıkamen aınalysatyn kez keldi. Bizdiń bıýdjet kirisiniń jartysyna jýyǵy qosymsha qun salyǵy men korporatıvti tabys salyǵynan túsedi. Biraq bizdiń el QQS deńgeıin kótermeýge sheshim qabyldady. 2029 jylǵa deıingi ulttyq damý josparyna» sáıkes, 2029 jylǵa qaraı IJО́ eki ese artyp, 450 mıllıard dollarǵa deıin, ortasha jyldyq ekonomıkalyq ósý qarqyny 6-7 paıyzdy quraýǵa tıis. О́tkenimizge qarasaq, 2005 jyldan 2023 jylǵa deıin Qazaqstannyń IJО́ 3 ese 8 trıllıonnan – 25 trıllıonǵa deıin ósti. Sarapshy aıtyp ótkendeı, 2029 jyly Memleket basshysy mindettegen mejege jetsek, ol qaı tarapqa tıimdi bolady degen máseleniń betin ashýymyz kerek. Baı men kedeıdiń arasy tárizdi shaǵyn bıznes pen alpaýyt bıznes aralyǵyndaǵy tabys mólsheri de bir-birinen alystap ketti. «Bizde tek trıllıondaǵan dollarmen «oınap júrgen» gıgant kompanııalar da, qara bazarlardyń shekpeninen shyǵa almaı júrgen usaq kásipkerler de bar. Bizdiń 33 jyldaǵy qateligimiz solardyń arasynan altyn aralyqty qalyptastyra almadyq. Qazaq baılyǵynyń 60 paıyzy nebári 5 paıyzdy quraıtyn olıgarhtardyń qolyna shoǵyrlanǵan. Bizge usaq kásipkerlikten ósip, orta deńgeıge jetken kompanııalar jetispeıdi. Ulttyq ınvestorlar sol ortadan shyǵady. Olarsyz ekonomıkanyń turaqty, baıandy bolýy múmkin emes. Bizdiń ınvestısııalyq múmkindigimiz bir qyryn qarap júrgen orta bızneste», deıdi A.Chýkın.
Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy áli babynda ekenin, ınvestısııa tartý múmkindigin ýystan shyǵaryp almaǵanymyzdy sammıtke qatysqan, sóz sóılegen sarapshylar da joqqa shyǵarmaıdy. Syrtqy qaryzdy IJО́-niń 21-23% deńgeıinde ustap turmyz. 2023 jylǵy qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 161,9 mlrd dollardy qurady, ol 2023 jyldyń basynan azdap – 0,8%-ǵa nemese 1,3-ke óskenin osyǵan deıin jazǵanbyz.
«Rakýrs» saraptamalyq ortalyǵynyń basshysy Oraz Jandosov ta ekonomıkalyq ósimdi IJО́ kórsetkishimen emes, shıkizattyq emes sektordyń shyǵarǵan, óndirgen ónimi, sonyń ekonomıkaǵa áserimen esepteý kerek dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, túbegeıli reformalarsyz jalpy ishki ónimniń naqty ósimin Memleket basshysy aıtqan mejege jetkizý qıyn. Ol úshin ınvestısııa kólemi 7%-dan ósip, kvazımemlekettik sektor qysqaryp, memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi qysqarý kerek. Memlekettiń túrli baǵdarlamalar arqyly ekonomıkaǵa aralasýy ekonomıkanyń naryq zańymen damýyn, bıznestiń múmkindigin tejep jatyr.
Sammıt sarapshylarynyń aıtýynsha, Ortalyq Azııaǵa nazar aýdaryp otyrǵan AQSh, Fransııa, Japonııa tárizdi damyǵan elderdiń bizdiń elge degen yqylasy áli babynda tur. Endi másele bizdiń ózimizge ne kerektigin jáne qandaı baǵytta damý qajettigin anyqtap alýymyzǵa ǵana baılanysty bolyp tur. Bizge basqa nárseniń bárin jıyp qoıyp, ekonomıkamen aınalysatyn kez keldi.
ALMATY
