Digital nomad: jasampazdyq hám jasandy ıntellekt

О́te oryndy talap. О́ıtkeni en­digi kezeńde órkenıet ıgilikterimen ıyq teńestirgenderdiń óresi ósedi, jaı­ba­raqat júrgenderdiń ókpesi óshedi. Qoǵam ýaqyttyń alǵa tartyp otyr­ǵan osy aınymas aqıqatyn ańǵarýǵa tıis, tipti qazirden qam jasap qareket etýi qajet. Ǵaryshtyq jyldamdyq­pen damyp jatqan ǵalamdyq ózgeris­ter tusynda otandastarymyzdyń boıtasa­lap emes, oı saralap  qatar júrýi órke­nıet ıgilikterinen artta qa­lyp qoı­maýy­na múmkindik bermek. Sol sebepti, Pre­zıdent atap ótkendeı, bizdiń jappaı sıfr­lanǵan jáne jasandy ıntellekt júıesi qarqyndy damyǵan elge aına­lý jolynda ozyq tehnologııalarǵa negiz­del­gen bilim ekonomıkasyn qurý eń ózek­ti máselelerdiń aldyńǵy leginde tur.

Adamzat ǵylymdy ıgere bastaǵan  keıingi bes ǵasyr bederinde tórt óner­kásiptik tóńkeristi bastan ótkergeni bel­gili. Sonyń ishinde HHI ǵasyr damý jaǵynan eń ushqyr júzjyldyq retinde tarıhta qalatyny málim. 1926 jyly amerıkalyq ónertapqysh Nıkola Tesla keleshekte Jer betinde symsyz júıeler paıda bolyp, kúlli álem tutastanǵan orasan bir ortaq mıǵa aınalady degende, aınalasyndaǵylar ony esi aýysqan dep keleke etken eken. Amerıkalyqtyń aıtqany aıdaı keldi.  Alysqa barmaı-aq, egemendikti endi-endi sezinip, naryqtyq ekonomıkanyń ne ekenin jańa túsine bastaǵan 2000-jyldardyń basynda biz aradaǵy 24 jyldyń ishinde árbirimizdiń qolymyzda tirshiligimizdiń barlyq qyryn qamtyǵan, ıaǵnı álemdik deńgeıde baılanys jasaýǵa, aqparat alýǵa, túrli servıstik qyzmetter kórsetýge, elektrondyq tólemder jasaýǵa qabiletti uıadaı ǵana uıaly telefonǵa táýeldi bolyp qalatynymyzdy oılap kórdik pe? Qaǵaz qarajat aınalymnan alystaǵan qazirgi zamanda siz uıaly telefonyńyzsyz dúkennen azyq-túlik ala almaıtynyńyz, shalǵaıda turatyn dos-baýyrlaryńyzǵa aqsha sala almaıtynyńyz, tipti qoǵamdyq kólikke otyra almaıtynyńyz anyq. Mine, ýaqyt solaı ózgerdi, ózgergenin kóz kórdi.

Bul oıdy odan ári órbitsek, áıgili fýtýrolog Iýval Hararı óziniń bestsellerge aınalǵan «Sapiens: adamzattyń qysqasha tarıhy» atty kitabynda 2050 jylǵa qaraı mektepter oqýshylardy dástúrli oqý baǵdarlamasynan tys jańa transformasııalyq jaǵdaılarǵa beıimdeýge, úıretýge basymdyq berýi tıis dep esepteıdi. Onyń boljamynsha, bolashaqta ózgeristerge ıkemdi, úzdiksiz bilim alýǵa beıil, syn-qaterlerge tótep bere alatyn adamdar ǵana tabystylar sanatynda bolmaq.

Tanymal fýtýrolog muny nege súıenip aıtyp otyr? Taldap kórsek, dúnıejúzilik sarapshylar 2050 jyly qazirgi jumys oryndarynyń 60%-y ǵana saqtalatynyn aıtyp otyr. Buǵan qosa, bolashaq mamandyqtardyń 85%-y áli tolyq anyqtalmaǵany boljanǵan. Aldaǵy 20 jylda eńbekke qabi­letti adamdardyń basym bóligi jańa mamandyqtardy meńgerý úshin qaıta daıarlyqtan ótýge májbúr bolmaq. Keıingi onjyldyqta shekaramen shektelmeıtin álemdik eńbek naryǵy qalyptas­ty. Adam qolymen isteletin jumys fýnksııalarynyń kóp bóligi jasandy ıntellektiniń mindetine kóshirilip jatyr. Avtomattandyrylǵan júıe eńbek naryǵy men adamdardyń ómir súrý saltyna ózgerister engizdi. Aldaǵy ýaqytta adamnyń qatysýynsyz qyzmet etetin tehnologııalar kóshi qalypty jumys oryndaryn kúrt qysqartady. Meıilinshe tehnıkalanǵan álemde bilim ekonomıkasymen qarýlanǵan, ıdeıalar men tujyrymdar týdyrýshylar ǵana ilgeri sapta turatyn bolady. Biz alystyǵy baıqalmaıtyn kóringen taýdaı bul Digital dáýirine daıynbyz ba? Aqparattyq tehnologııalar­dyń, ınternettiń ıgilikterin qandaı qajettilikterimizge jaratyp júrmiz?

Memleket basshysy Quryltaıda sóı­legen sózinde bul baǵyt­ta: «Aqparattyq teh­no­logııanyń paıdaly jaǵyn alyp, zııandy jaǵynan saq bolǵan jón. Ashyǵyn aıt­saq, ınternetti tal­ǵamsyz paıdalaný bala tárbıesine teris yqpal etip jatyr. Bul ókinishke qaraı, aqıqat. Balalar túgili, ata-analar da áleý­­mettik jelidegi maǵyna­syz kontentke áýes» dep naqty túıindedi.

Osy taqyryp boıynsha taǵy bir sheginis jasap kórelik. Facebook áleý­met­tik jelisiniń alǵashqy ınves­tor­larynyń biri, amerıkalyq bıznesmen Pıter Tıl jobaǵa quıǵan qomaqty qarajatynyń qaıtarymyna baılanys­ty bergen suhbatynda «bizge ushatyn mashınalardy shyǵarýǵa ýáde bergen edi, onyń ornyna áleýmettik jelilerdi usyndy» degen eken. Bul jaýap bizdiń qazirgi qoǵamnyń keıbir jaǵymsyz kórinisin dálme-dál sýrettegendeı áser beredi. Aıtalyq, álemniń progressıvti ókilderi búginde ınternet arqyly zamanaýı jańashyldyqty sanasyna sińirip, bilimin jetildirip, biligin ushtaýmen aınalysyp jatsa, ókinishke qaraı, zamandastarymyzdyń kópshiligi áleýmettik jelidegi jelbýaz aqparatpen altyn ýaqyttaryn óltirip jatyr. Bizdiń qoǵamnyń biraz bóligi búginde áleýmettik jelide tapjylmaı otyryp, óner men sport juldyzdarynyń ajyrasyp, qaıta úılengenin nemese olardyń áıelden erkektik kúıge engenin bolmasa esirtkimen ustalyp sotqa súırelgenin oqyp, ósek-aıań arqyly sanasyn ósirýmen emes, óshirýmen aınalysyp júr. Jalpy, zýlaǵan zymyrandaı ǵasyrymyzdyń sońyna qaraı adamzat Marsty ıgeredi degen boljam bar. Oǵan jan-jaqty daıyndyq jasalyp jatqanyn da oqtyn-oqtyn oqyp qoıamyz. Osy rette qazaqtyń birtýar aqyny Esenǵalı Raýshanovtyń «Planeta bop Esenın aınalyp júr, Esenǵalı aýyl­da qoı baǵyp júr» degen ashy sarkazmge toly óleń joldary oıǵa oralady. Sondyqtan, álem Marsty baǵyndyrýǵa qulshynys jasap jatqanda, bizdiń jurtshylyqtyń maǵynasyz kontentpen quldyrap jatqany qoǵamnyń damýyna zor zııanyn tıgizetinin moıyndaýymyz kerek. Bul jóninde de Prezıdent kópshilikke oı tastady. «Biz jaqsylyqqa jetemiz desek, jaǵymsyz ádetterden arylýymyz kerek. Jaqsydan úırenip, jamannan jırene bilýimiz qajet. Iаǵnı shyn máninde ozyq ult bolý úshin jaqsylyqqa umtylýmen qatar, elimizdiń ósip-órkendeýine ke­de­r­gi bolatyn jaman ádet, jaǵymsyz qylyq já­ne qaýipti keselden quty­lýymyz kerek».

Álbette, ómir bolǵan soń aq pen qaranyń, sapa men salǵyrttyqtyń qatar júretini belgili. Jalpy, jurt jańaǵy aıtqan jaǵymsyz qylyqtardan arylsa, órkenıet kóshi­ne tutas el bolyp ile­setinimiz aıdan anyq. Sonymen birge, elimizde aqparattandyrý salasynda eleýli il­geri­leý­shilikter bar ekenin de joqqa shyǵarmaýymyz kerek. Tipti kórshiles elderden bul salada oq boıy ozyq turǵanymyz da ras. Memleket basshysy osy jyldyń sońyna deıin sýperkompıýter jasalyp, jańa data-ortalyqty iske qosý, Kaspıı teńiziniń tabany arqyly talshyqty-optıkalyq baılanys jelisin salý kózdelip otyrǵanyn aıtty.

«Biz barlyq salada sıfrly nomadtar órkenıetiniń ozyq standarttaryna saı bolýymyz kerek. Jastarymyzdyń áleýeti men qarym-qabiletine qarasaq, «Qazaqstannyń qaryshty qadamyn» jasaýǵa tolyq múmkindigimiz bar ekeni baıqalady. Basqa-basqa, biraq dál osy jerde batyl qımyldap, qulashymyzdy keń sermeýden qoryqpaý kerek. Árıne, munyń bári qatyp qalǵan qaǵıda emes. Alaıda ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý jolyndaǵy negizgi baǵyt-baǵdar bola alady. Elimizdegi árbir azamat osy basty qundylyqtardy berik ustanýy kerek» dep atap ótti Prezıdent.

Memleket basshysy tilge tıek etken «sıfrly nomadtar órkenıetin» búgingi tańda álemde ózderiniń kásibı mindetterin oryndaýda sıfrlyq telekommýnıkasııalyq tehnologııa­lardy barynsha qoldanyp, qyzmet etetin erekshe áleýmettik toptar  qalyptastyrýda. Atalǵan sıfrlyq nomadtar jahanda aqparattyq qoǵamnyń ornyǵýyna baılanysty baıyrǵy kóshpelilerdiń ómir saltyn jańasha jańǵyrtyp, álemniń kez-kelgen núktesinde otyryp qashyqtan jumys isteı bastady.  Kóshpelilik ómir salty bizge de tán. Biraq bizdiki kóne kóshpelilik. Halqymyz kóship-qo­nyp júrip, taǵdyrynda talaı tar jol taıǵaq keshti, shapqynshylyqty, so­ǵys­ty, ashtyqty, qýǵyn-súrgindi bas­tan ótkerdi. Tabıǵatynan qaıyrymdy, sa­lı­qaly, qaıratty qazaq ár dáýirde oqtyn-oqtyn soqqan sol zamanalar daýylynda mort synyp ketpedi. Tutastaı alǵanda, otandyq mamandar sıfr­lyq tehnologııaǵa qajetti qabilet kóshpeliler urpaqtarynyń geninde bar dep esepteıdi. Ol úshin mentalıtetke reforma jasaýdyń qajeti joq. Este saqtaý mobıldiliginiń erek­sheligin burynǵy qazaqtardyń epos­tardy bir sátte jattap alýymen, sana­syna sansyz aqparatty saqtap alýymen ólsheýge bolady. Bul orasan zor málimet Big Data deńgeıinde saqtaý­ly bolýy múmkin. Tipti kóshpeliler ulany­nyń boıyndaǵy qabiletti oıatý baǵdarlamasyn qoldanatyn mektepterde pán engizýdi usynady. Bul – ýaqyt enshisinde. Olaı bolsa, aldaǵy sıfr­ly kóshpeliler dáýirinde halqymyz jigerin jańasha janyp, jaqsy men jamandy tanyp,  órkenıet kóshinen qarys qadam qalyspaǵanyn qalaımyz.

Qýat BORASh,

qoǵam qaıratkeri