Jergilikti derekkózderge súıensek, Jaıyq-Kaspıı oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy Mańǵystaý oblysy Túpqaraǵan aýdanynda tabylǵan ıtbalyqtardyń óleksesi 62-ge jetkenin málimdedi. Oqıǵa ornyna baqylaýshy top jiberilgen. Olardyń qatarynda balyq ınspeksııasy, oblystyq ekologııa departamenti men jergilikti ákimdik ókilderi de bar. Ekologııa departamentiniń mamandary sýdan synama alǵan, biraq nátıjesin áli jarııalaǵan joq.
«Qosymsha ınspektorlardan quralǵan top Túpqaraǵan aýdanyna ketti. Onyń ishinde ekologııa departamentiniń mamandary da bar. О́lekselerdiń teńiz jaǵasyna shyǵýyna soltústik-batystan tolassyz soqqan jel sebep bolyp otyr. Negizinen, ıtbalyqtar teńizde ólgen, tek ólekseleri jaǵaǵa shyqqan. Ádette ıtbalyqtardyń ólýi aýa temperatýrasyna baılanysty bolady», dedi Mańǵystaý oblysynyń balyq ınspeksııasy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Andreı Rýdskıı.
Qyzyl kitapqa engen janýardyń qyrylý sebepterine qatysty quzyrly oryndar áli kúnge tushymdy jaýap bere almaı otyr. Osyǵan oraı veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Ádilqasym Jaqypbaevtan jaǵdaıdyń jaı-japsaryn surap kórgen edik. 55 jyl tájirıbesi bar zertteýshi maman teńiz janýarynyń jappaı qyrylý sebebi eski munaı uńǵymalarynyń ornyn kezinde durys jappaǵannan bolatynyn aıtady.
«Byltyr ıtbalyqtar men bekire tektes balyqtar qyrylǵan kezde tekserýge bardym. Arnaıy eki balyqty alyp kelip ortalyqta zerttep kórdik. Nátıjesinde, balyqtardyń boıynda munaı qaldyqtary bary anyqtaldy. Onyń sebebi – ol jerde júz jyldan beri munaı qazylǵan. Sol munaı uńǵymalaryn betonmen biteý kerek. Keıbir jerlerde ol durys jabylmaǵan. Máselen, ıtbalyqtar kóktemde teńiz jaǵasyna keledi. Sol kezde kóldiń jaǵasy maılanyp jatady. Balyqtar sodan ýlanǵan», deıdi Á.Jaqypbaev.
Zertteýshi budan endi balyqtardy qorǵaý qıyn ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, joıylyp bara jatqan balyqtardy elimizdegi basqa kólderge jersindirý arqyly saqtap qalýǵa bolady.
«Kaspıı teńizindegi ıtbalyqtardy basqa kólderge kóshirý qajet. Mysaly, Aral teńizine, Balqash kóline nemese Sasyqkólge. О́ıtkeni elimizdegi kólder men teńizder – bir teńizdiń túbi. Ýaqytsha aman saqtaý úshin maılanyp jatatyn jaǵalaýlarǵa munaı sekildi ýly zattardy soryp alatyn qurylǵy ornatýǵa bolady», deıdi ol.
Zertteýshiniń bul pikirin Reseı ǵalymdary da nyqtaı tústi. Reseılik «Kompas» qory men Daǵystan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary Kaspıı ıtbalyǵynyń qyrylýyna alańdaýshylyq bildirip otyr.
1 sáýir kúni reseılik «Prozrachnyı mır na Kaspıı» telegram-arnasy janýarlar óliminiń negizgi sebebi aýyr metaldarmen (kobalt, qorǵasyn, synap, kadmıı) sozylmaly ýlanýdan ekenin jazdy.
«Kaspıı ıtbalyǵyn saqtaýǵa teńizben shektesken bes el múddeli. Tabıǵat bárimizge ortaq. Ony saqtaý jumysy úsh baǵytta júrýge tıis. Birinshi – Kaspıı ıtbalyǵynyń qyrylý sebebin zertteý, ekinshi – popýlıasııany únemi baqylaýda ustaý, jergilikti jurtshylyq arasynda ekologııalyq aǵartýshylyq jumysyn júrgizý», deıdi kórshi eldiń tabıǵat janashyrlary.
Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń málimetinshe, qazir elimizdiń qoldanbaly ekologııa agenttiginiń qyzmetkerleri Reseı ǵalymdarymen birlesip 2023 jyldyń qys mezgilinde balyqtardyń shoǵyrlanýy kezeńinde júrgizgen sanaq qorytyndysy ıtbalyqtardyń jalpy sany 259 872 ekenin anyqtaǵan. Al Kaspıı teńiziniń elimizge qarasty bóliginde 240 168 ıtbalyq qalǵan. Birneshe jyl buryn 300 myńdaı ıtbalyq bary aıtylǵan edi. Kórsetkishterge qarap tursaq, sany jyl saıyn sırep bara jatqanyn baıqaımyz.
Kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasyn saqtaý maqsatynda jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha 2024 jyldyń shildesine deıin Kaspıı teńiziniń akvatorııasynda memlekettik tabıǵı rezervat qurý josparlanyp otyr.
