Foto: gov.kz
Aqpan aıynda Qazaqstan – Úndistan áriptestigine 32 jyl toldy. 1992 jyldyń 22 aqpanynda eki el arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornady. Al 1993 jyly qos tarapta da elshilikter ashyldy. Sodan beri yntymaqtastyq baıaý qarqynmen bolsa da damyp keledi. Aıtalyq, 2015 jyly 461,6 mıllıon dollar bolǵan ekijaqty taýar aınalymy 2018 jyly 1,2 mıllıardqa, al 2022 jyly 2,5 mıllıardqa jetti. Bul somanyń 1,9 mıllıardy Qazaqstan eksporty bolsa, 0,6 mıllıardy Úndistan ımporty.
Búginde Qazaqstan – Úndistannyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi saýda seriktesi. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy óńirdegi qalǵan memleketterdiń Úndistanmen aradaǵy taýar aınalymynyń jıyntyq kóleminen de asyp túsedi. Odan bólek, elderimiz BUU, ShYU, AО́SShK, «Ortalyq Azııa – Úndistan dıalogy» sııaqty iri halyqaralyq uıymdar aıasynda ózara áriptes. Qazirgi tańda elimizde úndi kapıtalynyń qatysýymen 400-ge jýyq zańdy tulǵa tirkelgen. Sońǵy 25 jylda Úndistannan Qazaqstanǵa kelgen tikeleı sheteldik ınvestısııa aǵyny 414 mıllıon dollardy quraǵan. Elimiz úndilik ınvestorlardy tartý jáne ózara tıimdi iskerlik baılanystardy damytý úshin barlyq jaǵdaıdy jasap otyr. Mysaly, elge kirýge qoıylǵan shekteýler alynyp, 74 eldiń azamattary úshin vızasyz rejim jańartyldy. Sondaı-aq kóshi-qon portaly arqyly elektrondy vızalar (e-Visa) rásimdeý qyzmeti iske qosyldy. Sonyń oraıynda 2022 jyldan bastap Úndistan azamattary úshin 14 kúndik vızasyz rejim ashyldy.
Osy kezeńge deıin Qazaqstan – Úndistan úkimetaralyq komıssııasynyń 14 otyrysy ótken eken. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty, toqyma salasy, kólik jáne logıstıkany damytý boıynsha 7 birlesken qazaqstandyq-úndilik jumys toby jumys istep tur. Qazirgi ýaqytta elimizde Úndistan kompanııalarynyń qatysýymen jalpy somasy 752,3 mln dollar bolatyn áleýetti 21 joba zerdelenip jatyr. Al 2 joba júıeli túrde júzege asyrylyp keledi. Olar – «AltynEx Company» AQ-nyń altyn óndirý jobasyna 50,1%-dyq úlespen qatysyp jatqan «SUN Group» kompanııasy jáne tez daıyndalatyn kespe óndirý zaýytyn iske qosqan «CG Corp» kompanııasy. Munyń syrtynda áskerı-tehnıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq áriptestikter jáne bar.
2023 jyldyń qańtar-qazan aılarynda Qazaqstan men Úndistan arasyndaǵy taýar aınalymy 811,2 mln dollardy qurady. Onyń ishinde, eksport – 312,7 mln dollar, ımport – 498,5 mln dollar. Qazaqstandyq eksport kóleminiń tómendeýi Úndistanǵa jetkiziletin munaı kóleminiń azaıýymen baılanysty. Qazaqstan Úndistanǵa shıki munaıdy, sýtegin, ınertti gazdardy jáne basqa da beımetalldar, asbest, ferroqorytpalardy eksporttaıdy. Úndistannyń negizgi ımporty – dári-dármekter, ushý apparattary, topyraqty suryptaýǵa jáne untaqtaýǵa arnalǵan jabdyqtar, telefon apparattary jáne shaı.
Jańa jyldan bastap qos el áriptestigin jańa demmen jandandyra túsýge den qoıyp otyr. Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Qaırat Tórebaevtyń aıtýynsha: «Elimiz Úndistan naryǵyna jalpy somasy $609,5 mln bolatyn 80 túrli eksporttyq áleýetti taýarlar aınalymyn ósirýge daıyn. Olardyń barlyǵy da elimizden jetkiziletin bolady. Atap aıtar bolsaq, metallýrgııa ónimderin – $415,7 mln somaǵa, hımııa ónimderin – $76,9 mln, tamaq ónerkásibin – $63,5 mln, qurylys taýarlaryn – $23,6 mln, mashına jasaýdy – $22,7 mln, farmasevtıkany $7 mln somaǵa deıin ósirýge múmkindigimiz bar. Energetıka salasyndaǵy eleýli tabıǵı resýrstarǵa ıe bolǵandyqtan, bizdiń el Úndistan úshin munaı, gaz jáne basqa da energııa resýrstaryn jetkizýde senimdi áriptes. Bir sózben aıtqanda, Úndistannyń aýqymdy naryǵy qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdi eksporttaýshylar úshin tartymdy baǵyt».
Elimiz TransEýrazııalyq kólik marshrýttarynda strategııalyq turǵyda qolaıly ornalasqany belgili. Muhıtqa shyǵar jol retinde qarastyrylatyn Úndi elimen saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýda da osy múmkindikter keńinen zerdelenip keledi. Sonyń ishinde eksporttyq logıstıkanyń eki negizgi baǵdary erekshe nazarda. Olar – «Dostyq – Altynkól» jáne «Aqtaý – Quryq» marshrýty.
«Dostyq – Altynkól» shekara ótkelderi arqyly ótetin birinshi baǵyt Sındao portyna qaraı bettep, Qytaı memleketiniń aýmaǵyn kesip ótedi. Odan soń qurlyq joly teńiz jolyna ulasyp, Sındao portynan Úndistannyń «Chennaı – Kalkýtta» portyna deıin jalǵasady. «Aqtaý – Quryq» port pýnktteri arqyly ótetin ekinshi baǵyt ta dál sondaı. Munda teńiz kóligine qaıta tıeý júzege asyrylady. Iаǵnı Kaspıı teńizimen Iranǵa jetken júk qurlyq arqyly Bender Abbas portyna keledi de, keıin Úndistannyń «Nava Sheva – Mýndra» portyna deıin teńiz jolymen qaıta tasylady. Munda jol júrý ýaqytyna, shyǵynyna jáne logıstıkalyq tıimdiligine nazar aýdarǵan jón», deıdi «QazTrade» AQ Halyqaralyq ıntegrasııa departamentiniń dırektory Aınur Ámirbekova.
Sarapshy qarastyrylǵan marshrýttardan ózge TransAýǵan marshrýtynyń da damý múmkindigin baǵamdaýdy usynady. Bul baǵyt Qazaqstan men Ońtústik Azııa arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saýda baılanystaryn nyǵaıtý úshin zor áleýetke ıe. Ol Aýǵanstan arqyly ótip, Pákistan men Úndistan naryqtaryna tikeleı qol jetkizýge múmkindik beredi. Bul marshrýttar Úndistanmen saýda baılanysyn edáýir kúsheıtip, qos el arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtyp qana qoımaı, taýarlar sany artyp, olardy tasymaldaýǵa tıimdi de únemdi jol ashylmaq.
Jalpy, eki el arasyndaǵy júk tasymalynyń geografııalyq máselelerin eskere otyryp, logıstıka men ınfraqurylymdy jaqsartý óte mańyzdy. Temirjoldar men porttar sııaqty kólik ınfraqurylymyn ınvestısııalaý senimdi jáne tıimdi jetkizý tizbegin qamtamasyz etýge kómektesedi. Munaıdy jetkizýge uzaqmerzimdi kelisimsharttar jasaý Úndistan men Qazaqstan úshin turaqtylyq pen boljamdylyqqa alǵyshart bolady. Bul energetıka salasyn josparlaý men ınvestısııalardy jaqsartýǵa múmkindik beredi. Osy aspektilerge jiti nazar aýdara bilse, Úndistan men Qazaqstan eki eldiń energetıkalyq qaýipsizdigi men ekonomıkalyq damýyna úles qosa otyryp, munaı salasynda berik jáne ózara tıimdi seriktestik qura alady.
Aıta ketken jón, saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastarmen qatar Úndistanmen arada týrızm salasynda da ilgerileýshilik bar. Máselen, 2023 jyly elimizdiń áýe qatynasynyń artýynyń arqasynda 75 000-nan astam úndi týrısteriniń rekordtyq kórsetkishi tirkeldi. Bir sózben, Qazaqstan – Úndistan qatynastary jaqsy damyp keledi. Eki eldiń de aldynda ulttyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtaý, ulttyq damý men jańǵyrýdy júzege asyrýdyń tarıhı mindeti tur. Eki el de ortaq múddelerdi birlese sheshýge, syn, tegeýrinderge birlese jaýap berýge, saýda-ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtýǵa yntaly.
