Ol Qazaqstan azattyǵyn jarııalaǵan kúnniń erteńinde – 1991 jyldyń 17 jeltoqsanynda halyqaralyq «Azattyq» radıosy basshylyǵynyń shaqyrýymen Batys Germanııanyń Mıýnhen qalasyna attanady. Sonda birneshe aı tájirıbeden ótip, jumys istep qaıtady. Sol tustaǵy ultshyl, Alashshyl tulǵa Hasen Oraltaı bastaǵan azamattarmen tanysyp, aralasyp, jaqsy qarym-qatynasta bolady.
Bul «Azattyq» radıostansasynyń Nıý-Iorktegi ákimshiligi uıymdastyrǵan burynǵy Keńes odaǵy men Shyǵys Eýropa elderindegi jýrnalısterge arnalǵan jattyǵý baǵdarlamasyna oraı birneshe aılyq tájirıbe almasý is-sharasy edi. Elimizdegi bas basylym – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi ári Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń uıǵarymymen osy saparǵa shyǵý baqyty Sákeńe buıyrypty.
AQSh kongresi qarjylandyratyn «Azattyq» radıosy Shyǵys Eýropa men Baltyq jaǵalaýy elderine, sondaı-aq burynǵy keńestik respýblıkalarǵa 35 tilde habar taratyp keldi. Osy ýaqytta «Azattyq» radıosynyń tyńdaýshylary 60 mıllıonǵa jýyqtady. Ondaǵy eń úlken redaksııa da ádettegideı orys bólimi boldy. Onda 150-deı adam jumys istegen. Máselen, sol kezderi Belarýste – 7, Qazaqstanda 12 adam isteıtini sekildi, ár eldiń salmaǵyna qaraı ár redaksııada adam sany árqalaı boldy.
Bul radıoda alǵashqy kezde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin jat jerde qalyp qoıǵandar istegen edi. Olar keńestik júıeniń qatań qyspaǵynan soń «Otanyn satqan opasyzdar» degen jaman atqa ıe bolyp, elderine orala almaı, sol jaqta qusalyqpen kóz jumdy. Al olardan keıin «Azattyq» radıosyndaǵy qazaq qyzmetkerleriniń ornyn bir kezde Shyǵys Túrkistannan Túrkııaǵa kelgen qazaqtar basqan. Eresekteri qazaq tilinde edáýir durys sóılegenimen, keıinirek kelgen jastarynyń tilinde túrik sózderiniń, dybystalýynyń yqpaly baıqalady. Alaıda elge degen, tilge degen qushtarlyq pen talpynys bárin jeńip, halyqqa qajetti aqparatty tarata bildi.
AQSh ákimshiligi uıymdastyrǵan «Azattyq» radıostansasyndaǵy jattyǵý baǵdarlamasyna Shyǵys Eýropa men burynǵy keńes respýblıkalarynan jıyrmashaqty adam shaqyrylypty. Solardyń ishinde Ýkraına, Belarýs, Grýzııa, Baltyq jaǵalaýy elderiniń azamattary bolady. Al musylman elderinen kelgen jalǵyz qazaq Saıasat Beıisbaı aǵa eken.
Toqsanynshy jyldary «Azattyq» radıostansasynyń Qazaq redaksııasy táýelsiz memleket tynysyn jan-jaqty kórsete bastaǵan. Kez kelgen mańyzdy oqıǵa, eldi eleń etkizer jańalyq nazardan tys qalmaı, tyńdarmanǵa jedel jetkizilip otyrady. Sol tusta Mıýnhennen tarap jatqan áýe tolqynyndaǵy habarlarynda qazaqtyń belgili ǵalymy Rahmanqul Berdibaı, jazýshy-dramatýrg Qaltaı Muhamedjan, jazýshy Sherhan Murtaza, basqa da kórnekti qaıratkerler men halyq depýtattarynyń, tipti MHK-niń laýazymdy qyzmetkerleriniń de suhbat, áńgimeleri estile bastaıdy. Bul, sóz joq, Sákeńniń qoltańbasy, eseli eńbegi ekenine eshkimniń shúbási joq.
Elimiz táýelsizdikke qoly jetip, azattyǵyn jarııalaǵan soń buryn habaryn da estýge júrek daýalamaıtyn «Azattyq» radıostansasynyń endi tabaldyryǵyn attap, tórine shyǵyp degendeı, tájirıbe almasý múmkindigi týdy. Sol kezde Saıasat Beıisbaı aǵa «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi edi. Basshysy búkil elge syıly ári tanymal tulǵa, jazýshy Sherhan Murtaza boldy. Alystaǵy Batys Germanııadan, Mıýnhen shaharynan Sákeńe shaqyrtý kelgende Sheraǵań ultjandy, kókirek kózi oıaý, kóziqaraqty, batyl adam ǵoı, eshbir kúmiljip, oılanbastan ruqsat beredi. «Azattyq» radıosy ımperıalıstik júıege qarsy, basqynshylyqty synap, búkil álemge talaı jyldan beri habar taratyp otyr ǵoı. Jańa zaman týyp keledi. Qashanǵy oqshaýlanyp otyramyz. Batystyń jýrnalıstıkasynan úırenetin de nárse bar shyǵar. Baryp qaıt, bálkim, paıdasy tıer», dep batasyn beredi.
Mıýnhende júrgende Saıasat aǵa sondaǵy Hasen Oraltaı aǵamyzdyń qamqorlyǵyn kóp kóredi. Hasen aǵa: «Sen osynda qal, bizge qazaq tilin biletin tájirıbeli jýrnalıst kerek. Aılyq eńbekaqyń jetkilikti bolady. Jaqsy úı taýyp beremiz, «Azattyq» radıosy páteraqyńdy tólep turady. Otbasyńdy kóshirip alasyń. Bala-shaǵań Amerıka mektebinde tegin oqıdy degendi birneshe ret aıtady. Nemis jeri jaqsy ǵoı, alaıda Sákeń az ǵana kún ótisimen eldi saǵyna bastaıdy. Keıin tipti elge qashan qaıtamyn dep, kún sanaýmen júredi. Sosyn Sákeń: «Aǵa, maǵan qansha aqsha tóleseńizder de qala almaımyn», dep belgili ýaqyttan bir apta buryn elge tartyp otyrady.
Hasen Oraltaı qazaqtyń múddesin qorǵap, sózin sóıleý kerek degen ustanymda ótken aǵamyz ǵoı. Ol kisiniń ózi aıtpaqshy, «naǵyz ultshyl» azamat bolatyn. Radıodan beriletin ár habar, suhbat, áńgimeler qazaqtyń múddesine qyzmet etip, tıtteı de bolsa paıdasy tıetin bolýy kerek degen sózin umytý múmkin emes-ti. Sol úshin de Alash úkimetiniń mańyzyna erekshe kóńil bólip, Alash arystary, jalpy Alash týraly jazylǵan eńbekterdi izdep taýyp, onyń avtorlaryn erekshe jaqsy kórip, áńgimege tartyp, solarmen maqsattas, pikirles, dos bolyp ketetin. Álıhan Bókeıhannyń, Mustafa Shoqaıdyń, Mirjaqyp Dýlatulynyń, Ospan batyrdyń, Shyǵys Túrkistandaǵy ult-azattyq jolyndaǵy shaıqastardy, Jeltoqsan kóterilisiniń jaı-japsaryn, qazaqtyń qaǵajý kórgen til máselesin, salt-dástúr men ádet-ǵuryptaryn bir sát nazardan tys qaldyrmaı, radıo arqyly áýe tolqynynan bergizetin. Sony basqalardan da talap etetin. Sákeń úshin bul úlken mektep bolyp, sol súrleýmen júrdi. Sol úshin de asyl aǵanyń talaı ret alǵysyna bólendi.
Budan buryn, ıaǵnı 1980-2001 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı 21 jyl boıy aldymen «Sosıalıstik Qazaqstan», keıin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan Sákeńe tyń taqyryp – ult múddesi ómiriniń ózegine aınalǵan.
Osydan keıin Almatyǵa oralyp, «Azattyq» radıosynyń Qazaqstandaǵy tilshisi qyzmetin atqardy. 1993 jyly Almatyda «Azattyq» radıosynyń bıýrosy ashylyp, keıin on jylǵa jýyq bıýro jetekshisi boldy. Radıo Germanııanyń Mıýnhen qalasynan 1995 jyly Chehııanyń astanasy Praga qalasyna qonys aýdardy. Mıýnhendegi burynǵy tilshiler sonda qalýdy jón sanap, Pragaǵa Qazaqstannan onshaqty azamat qyzmet atqarýǵa bardy.
El Táýelsizdigin jarııalaǵan soń halqymyzdyń rýhanı eńsesi kóterilip, bolashaqqa úlken úmitpen qarap, jarqyn kúnderge sendi. Sol kezderi oryn alǵan kemshilikter de nazardan tys qalǵan joq. Osy onshaqty jyldyń bederinde úlken ǵalymdar men ultshyl tulǵalar «Azattyq» efırinen kún qurǵatpaı sóılep turdy. Osylaısha, halyqaralyq radıonyń efırin utymdy paıdalanyp, el derbestigi men bostandyǵy úshin hal-qaderinshe qyzmet atqardy. Osy tulǵalarmen ózekti de ótkir suhbattaryn Sákeń búginde saǵynyshpen eske alady.
«Azattyq» radıosynan keıin eki-úsh jyldaı Qazaq radıosynda bas redaktor qyzmetin atqardy. Qazaq radıosy Astanaǵa qonys aýdarǵan soń, 31-telearnada jeti jyldaı shef-redaktor qyzmetin atqaryp, zeınet demalysyna shyqty. Ol jerde qazaq tiliniń mártebesi úshin biraz eńbek etti. Sol jyldary Máskeýde otyrǵan telearnanyń qosymsha bastyqtaryna ár apta saıyn skaıp arqyly bir saǵat boıy qazaq tilin úıretip, sabaq berdi. Osydan keıin jaǵdaı edáýir túzeldi. 31-telearnada jańadan qazaq tilindegi tyń jobalar kóbeıip, kórermenge jol tarta bastady. Qazaq tili kýrsyna qatysýshylar sonyń oń nátıjesin kóre bastady.
Sákeń sońǵy jeti jylda Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynda bólim meńgerýshisi, ınstıtýttyń bas sarapshysy qyzmetterin atqardy. О́zi jaqyn aralasqan aıtýly azamattar týraly syr shertip, estelikter jazdy. О́mirdiń ózinen alynǵan, kóńildiń túkpirine túıgen taǵylymdy da tanymdyq máselelerdi ortaǵa saldy. Keıbir qyzyqty dep tapqan, negizinen bolǵan oqıǵalardy kórkemdep, qazaqy hıkaıattary men novellalaryn kitap etip shyǵaryp, oqyrman qaýymǵa «Bir jutym aýa» degen atpen usyndy. Sondaı-aq «Ulylyqqa taǵzym», «Janymnyń jalaýy» atty eńbekteri ult bolmysyndaǵy ózekti máselelerge arnaldy.
Halyqaralyq Jambyl Jabaev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, Mádenıet qaıratkeri, ardager jýrnalıst Saıasat Beıisbaı ómiri men shyǵarmashylyǵynyń jańa belesinde oqyrmanǵa talaı eńbek usynady dep senemiz.
Bolatbek TО́LEPBERGEN,
«Shalqar» radıosynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty
