Sonyń ishinde problemalyq qaryz deńgeıi de ósip, kórsetkish 5,2%-ǵa jetip, 0,5 trln teńgeden asypty. Merzimi ótken kredıti bar qaryz alýshylar sany 516 myń adamdy qurap, jalpy qaryz alýshylar sanynyń 7%-yna jetip qalǵan. Al Ulttyq bank halyqtyń bankter aldyndaǵy merzimi ótken bereshegi 1 jyl ishinde 60 mıllıard teńgege ósip ketkenin habarlady.
Halyqtyń ekinshi deńgeıli bankter (EDB) aldyndaǵy qaryzy qyzyl syzyqtan asyp barady. UB taratqan derekterde 8,5 mıllıon azamattyń moınynda qaryz júktemesi bar ekeni aıtylǵan. Onyń 75 paıyzynyń jabylmaǵan tutynýshylyq nesıesi bar. 1,6 mıllıonǵa jýyq adam qaryzyn ýaqytynda óteı almaıtyny osy derekte aıtylǵan. 90 kúnnen astam merzimi ótken qaryz somasy – shamamen 1,7 trln teńge.
2019 jyldyń 1 maýsymynda nesıe amnıstııasy jarııalanyp, bank pen mıkroqarjy uıymdaryndaǵy bereshegi 3 mln teńgeden aspaıtyn qaryzdar boıynsha nesıeler keshirilgen edi. Alaıda nesıesi keshirilgen adamdardyń 10%-y qaıtadan nesıe alyp, ony óteýge murshalary bolmaı júrgeni týraly ótken aptada málim boldy. S&P Global Ratings halyqaralyq agenttigi «Qarjy ınstıtýttary» baǵytynyń dırektory Sergeı Voronenkonyń aıtýynsha, qaryz júktemesiniń negizgi úlesi – úsh megapolıs enshisinde. Bul rette Voronenko boryshtyń aımaqtyq turǵyda da, jalpy halyq arasynda da bólinisi birkelki emes deıdi.
«Biz aımaqtardyń qaryzy óte úlken ekenin baıqap otyrmyz. Birinshiden, bul Almaty, Astana jáne Shymkent syndy iri megapolıster. Jalpy, borysh burynǵy deńgeıde saqtalyp otyr. Oǵan qosa, paıyzdyq mólsherlemeniń birshama tómendeýi úı sharýashylyqtary qaryzynyń odan ári ósýine ákelýi yqtımal», deıdi.
Endi 90 kúnnen astam keshiktirilgen jaǵdaıda kepilsiz nesıe berýge múldem tyıym salynady. «Nesıe berýdegi táýekelderdi azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha qoldanystaǵy zań aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlenip jatyr. Bul qujat ótken jyldyń sońynda qabyldanǵan bolatyn, ol boıynsha depýtattar jumys tobynyń 15 otyrysyn ótkizip úlgerdi.
Qujat jobasynda halyqtyń boryshtyq aýyrtpalyǵy máselesin sheshý úshin zań jobasynda bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń barlyq qoldanystaǵy (ótelmegen) tutynýshylyq nesıeleri boıynsha 90 kún keshiktirilgennen keıin syıaqy alýǵa tyıym salýdy engizý kózdelgen. Al 90 kúnnen astam merzimi ótken nesıeleri bolsa, olarǵa kepilsiz tutynýshylyq nesıeler berýge tyıym salýdy engizý usynylyp otyr. Májilis depýtaty Berik Beısenǵalıevtiń aıtýynsha, tutynýshylyq nesıe boıynsha qaryzdyń eń joǵarǵy shekti máni bankter úshin – 5 mln teńge, mıkroqarjy uıymdary úshin 2 mln teńge bolyp belgilendi. Sebebi EDB kúni búginge deıin iri somadaǵy tutynýshylyq nesıelerdi berip keldi. Qoldanystaǵy zańda tutynýshylyq nesıeler boıynsha qaryzdyń shekti deńgeıi belgilenbegen bolatyn.
Keıingi jyldary bankter men mıkroqarjy uıymdary óz balansyn toltyrý úshin jeke tulǵalardyń problemalyq nesıesin kollektorlarǵa aıtarlyqtaı jeńildikpen berý tájirıbesin qalyptastyrǵan edi. Zań jobasynda bul másele de qarastyryldy.
«Biz kollektorlardyń qalaı jumys isteıtinin, qaryzdy qaıta qurylymdamaı óndirip alatynyn bilemiz. Osyǵan baılanysty depýtattar bastapqyda tolyq tyıym salýdy usyndy. Alaıda Úkimet bul normany qoldamady. Qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaý úshin zań jobasynda kollektorlyq agenttikterge jeke nesıelerdi satýǵa shekteý engizildi. Azamattardyń kollektorlarǵa bereshegin satýǵa shekteý engizý kollektorlyq naryqty shektemeıdi. Olar problemalyq nesıelerdi satyp almaı-aq óndirip alýdy jalǵastyra alady. Al nesıe bank pen mıkroqarjy uıymynda qalady jáne olar problemalyq qaryz alýshylarmen jumys isteýge jaýapty bolady», deıdi Berik Beısenǵalıev.
Ekonomıst Rasýl Rysmambetov el turǵyndarynyń EDB aldyndaǵy nesıesi shekten shyǵyp ketti degen pikirmen kelispeıdi.
«Bizdiń nesıemizdiń deńgeıi memleketimizdiń tabystylyq deńgeıine baılanysty. Eger memlekettiń rentabeldiligi 20 paıyzdan asyp, siz armandaǵan 15-16 paıyzben nesıe berse, memleket bankrot bolady. Barlyq másele nesıe paıyzynda emes, bizdiń tabysymyzdyń tómendiginde bolyp tur. Aılyǵy shaılyǵyna jetpegendikten, halyq EDB, odan qalsa MQU-dan nesıe alyp, turmysynyń kem-ketigin túgendeýge tyrysady. Bizde ómir arzandap, ómir súrý qymbattap barady. Halyqtyń EDB aldyndaǵy qaryz deńgeıin tómendetý úshin nesıe mádenıeti uǵymyn qalyptastyrý kerek», deıdi sarapshy.
ALMATY
