Tulǵalar – ýnıversıtet temirqazyǵy
Osy bir kemshin tusymyzdan da shyǵar: Úkimet halyq, zııaly qaýym tilegin eskerip qaýly shyǵarady, kóldeneń kelgen kók attylar jymıyp otyryp, bizdegi zańnyń osal tusyn paıdalanyp, óz degenin isteıdi. Áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan másele Almatydaǵy «Narhoz ýnıversıtetiniń» 24 jyl buryn Prezıdenttiń ruqsatymen, Úkimettiń qaýlysymen bekitilgen ataýyna qatysty. Osy ýaqytqa deıin oqý ornynyń ataýy birneshe ret ózgertilgen. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bir top zııaly qaýym ókili keńestik dáýirden kele jatqan ýnıversıtetke el ekonomıkasyna súbeli úles qosqan ult qaıratkeriniń esimin berý týraly sol kezdegi Memleket basshysyna hat jazady. Sol hattyń negizinde 2000 jyldyń 23 mamyrynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berim uıymdaryna esimder berý jáne olardy qaıta ataý týraly» Úkimettiń №775 qaýlysy shyǵady. Qaýlyǵa sáıkes sol jyldan bastap oqý orny «Turar Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıteti» bolyp atalady. Biraq kóptiń qýanyshy uzaqqa sozylǵan joq. On bes jyldan keıin memleket menshigindegi ýnıversıtet jeke qolǵa ótip ketkendikten, jańa qojaıyndary kelmeske ketken ataýdy qaıta qalpyna keltiredi. Bir qyzyǵy, qoǵam ókilderi túgili, oqý ornynyń oqytýshylary men stýdentterdiń pikirin eskermesten, qabyldanǵan bul sheshimniń zańsyz shyǵarylǵanyna eshkimniń sharýasy bolmaǵanǵa uqsaıdy.
Negizinde, Turardaı tulǵanyń esimin oqý ornyna berý aspannan alynǵan ıdeıa emes. Búginde ultynyń ult bolyp qalyptasyp, artyna óshpes is qaldyrǵan uly tulǵalarynyń esimi dáriptelgen alys-jaqyn shetelderde ýnıversıtet kóp. Máselen, Germanııadaǵy Albert Lıýdvıg atyndaǵy Fraıbýrg ýnıversıteti, AQSh-taǵy Elıs Lloıd kolledji, Beılor jáne Bentlı ýnıversıtetteri, Bırla tehnologııalyq ınstıtýty, Úndistandaǵy Mesra Ranchı, Jańa Shotlandııadaǵy Dalhaýzı, Anglııadaǵy «Royal Holloway» ýnıversıtetteri sekildi Amerıka men Eýropa elderinde óz ultynyń qaıratkerleriniń esimimen atalatyn oqý oryndarynyń sanynan jańylysýǵa bolady. Al irgemizde turǵan Reseıde de M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik, I.M.Sechenov atyndaǵy Birinshi Máskeý memlekettik medısına, G.V.Plehanov atyndaǵy Reseı ekonomıkalyq, I.M.Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz, N.E.Baýman atyndaǵy Máskeý memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti sııaqty tarıhı tulǵalarynyń esimin bergen bilim oshaqtary kóp. О́zbekstan men Qyrǵyz Respýblıkasynda da ultyna sanaly ǵumyryn arnaǵan qaıratkerleriniń atyna berilgen oqý oryndary bar. Mysaly, ózbekter keńes dáýirindegi burynǵy Tashkent memlekettik ýnıversıtetin qazir Ulyqbek myrza atyndaǵy О́zbekstan ulttyq ýnıversıteti etip ózgertip alǵan. Qyrǵyz Respýblıkasynyń da joǵary oqý oryndary óz ultynyń betkeustarlaryn ulyqtaýdan kende qalyp jatqan joq. Tipti salalyq ýnıversıtetteriniń kópshiligi tarıhı tulǵalarynyń atymen atalady. Aıtalyq, qyrǵyzdyń bolashaq jas mamandary B.Osmonov atyndaǵy Jalal-Abad, Qasym Tynystanov atyndaǵy Ystyqkól jáne M.Rysqulbekov atyndaǵy Qyrǵyz ekonomıkalyq ýnıversıtetinde tálim alyp qana qoımaı, tarıhı býynnyń eldik sara jolyn, esimin de maqtanysh etedi. Al bizde de, shúkir, jaqsy tájirıbe qalyptasty. Táýelsizdik jyldary A.Baıtursynuly, Shákárim, Jáńgir han, H.Dosmuhameduly, M.Dýlatuly, Á.Marǵulan, t.b. tulǵalardyń esimi ýnıversıtetterge berildi. Osy aıada burynǵy keńestik ekonomıkanyń ataýyn aıshyqtaıtyn «Narhoz» ınstıtýtyna (ol kezde mártebesi sondaı) Turardaı tarıhı tulǵanyń esimin berýge, mártebesin «ulttyq ekonomıkalyq ýnıversıtet» deýge ne sebep boldy?
Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Qaýlyny buzǵan kim?
HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary Túrki dúnıesine tanymal qaıratker, saıası asa qıyn kezeńde keńes odaǵyndaǵy shet ulttar men etnostardyń, shekaradan tys mońǵol ulysynyń qamyn jegen tulǵa Turar Rysqulov qoǵam sanasyna silkinis jasady. Ol ár halyqtyń bostandyǵy men teńdigine, ár óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq qarym-qatynastar syryna tereń úńilip, mádenı-rýhanı damýyna da mán berdi. Ult táýelsizdiginiń jarqyn jaqtaýshysy ári osy joldaǵy birden-bir kúresker-qaharman hám halyqshyl qasıetteriniń arqasynda el ekonomıkasyn damytýǵa ólsheýsiz úles qosty. Onyń batyl usynysymen Tashkentte – Orta Azııa ýnıversıteti, Almatyda – QazUÝ shańyraq kóterdi. 1937 jyly 21 mamyrda Kıslovodskide demalysta júrgen qaıratker «pantúrikshil», «halyq jaýy» degen aıyppen tutqynǵa alynady. Sebebi Turar Rysqulov halyqty ashtyqtan qorǵaýdyń alǵashqy dabylyn qaqty. Buǵan 1932 jyly qazaq zııalylary jazǵan ult tragedııasy týraly hat dálel. «Beseýdiń haty» degen atpen qalǵan bul hat alapat ashtyq týraly alǵashqy dabyl edi. Sonymen birge ol kúrdeli jyldary Alash zııalylarymen, túrki qaıratkerlerimen jasyryn baılanys ornatty. Bolshevıktik qatelikter men burmalaýshylyqqa yqpal etýdi qalady.
Qazaqstan Tarıhshylary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, akademık Mámbet Qoıgeldıev: «Turar Rysqulov – qazaq ultyna, Túrkistan Respýblıkasy atalǵan alyp eline kúrdeli de syn kezeńde sırek kezdesetin tegeýrindi qaıratkerlik qabiletimen qyzmet atqarǵan tarıhı tulǵa. Onyń osy arnadaǵy qyzmeti Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly jáne basqa da zamandastary tarapynan qyzý qoldaý tapqan. Muhtar Áýezov Turardyń ákesi Rysquldyń ómir jolyna belgili shyǵarmasyn arnaǵan. Halyqta «jibekti túte almaǵan jún etedi» degen naqyl sóz bar. Osy oıdyń ómirsheńdigi keıbir jaǵdaılarǵa baılanysty kórinip qalady. О́tkenge, uly tulǵalardyń atyna tas atý – sonyń aıǵaǵy» deıdi.
Almatydaǵy halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna berilgen Turar Rysqulovtyń esimi – tarıhı ádilettiliktiń saltanat qurǵandyǵynyń kórinisi retinde qabyldanǵanyn aıta kelip: «Táýelsizdik jyldary jekemenshikke ótken bul oqý ornynyń basyna, arasynda sheteldikter de bar, jańa basshynyń kelip, ult qaıratkeriniń esimi alynyp tastaldy. Olar mundaı sheshimniń bútin bir eldiń namysyna tıetinin qaperlerine de alǵan joq. Turar Rysqulov esiminiń qazaq ulty úshin eskirmeıtin qundylyqtar qatarynda ekenin eskermedi. Menińshe, Turar Rysqulov esimin oqý ornyna qaıtarý – kún tártibinde turǵan másele. Halyqtyń tarıhı jadyn jańǵyrtyp, elimizdi syılata bileıik», deıdi Mámbet Quljabaıuly.
Ekonomıst-ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazaly Sábden – ýnıversıtetke ult qaıratkeriniń esimin berýge atsalysqan azamattardyń biri. Sol jyldary depýtat bolǵan ol bul ataý halyqtyń arman-tileginen týǵanyn aıtady: «Oqý ornyna Turar Rysqulov esimin berý týraly Prezıdenttiń atyna jazylǵan hatqa 15-ke jýyq zııaly, qaıratker qol qoıdyq. Qol qoıǵandardyń arasynda Parlamenttiń depýtaty retinde men de barmyn. Bul hatty daıyndap, kóp júgirgen – Moldııar Serikbaev degen geolog aqsaqal. Sóıtip, hat Prezıdentke jetip, usynys-tilegimiz oraıly qabyldandy. Artynsha Úkimet basshysynyń qaýlysymen ýnıversıtet Turar Rysqulovtyń atymen atalyp, oqý ǵımaratynyń aldyna tulǵanyń eskertkish taqtasy qoıyldy. Sol ýaqytta Premer-mınıstr qazirgi Memleket basshymyz Qasym-Jomart Toqaev edi. Joǵarǵy jaqtyń bul sheshimine búkil zııaly qaýym, halyq qýandy. Keıin dástúrli Turar Rysqulovtyń oqýlary ótip turdy. Oǵan jyl saıyn qatysyp júrdim. Otandyq jáne sheteldik mamandar bas qosatyn jıyndarda qaıratkerdiń ekonomıka salasyna sińirgen eńbegi saralanatyn. Bul sol jerdegi bolashaq mamandardyń da boıyna otanshyldyq sezimdi sińirtýge septigin tıgizdi», deıdi ekonomıka salasynyń aǵa býyn ókili.
О́kinishke qaraı, urpaqtar sabaqtastyǵynyń ónegesindeı bul ádilettik úrdisi 2016 jyly short úzildi. Sebebi ýnıversıtet jekeshelenip, jańa basshylyqqa shetel azamattary kelgen. Olar kele salyp jańashyldyqty bilim reformasynan emes, oqý ordasynyń ataýyn ózgertýden bastaıdy. Sóıtip, «búırekten sıraq shyǵaryp» eshkimge eskertpesten ýnıversıtet nyspysyn keńestik ataýǵa qaıta aýystyrady. Muny anahronızm deýge tolyq negiz bar. Tipti «narhozshyl» top bilim oshaǵynyń aldynda turǵan qaıratker eskertkishin kózge shyqqan súıeldeı kórip, alyp tastaýǵa asyǵady...
«Bul sheshim ýnıversıtet oqytýshy-ǵalymdarynyń tóbesinen jaı túsirgendeı bolǵan. Birazy qarsylyq kórsetedi. Biraq nátıje bolǵan joq. Al bul – zańbuzýshylyq. Zań boıynsha Úkimettiń qaýlysymen qabyldanǵan sheshim Úkimettiń qaýlysymen ǵana kúshin joıa alady. Alaıda zańǵa pysqyrmaǵan ýnıversıtet basshylyǵy ózderi sheshti, úkimdi de ózderi shyǵara saldy. Shyn máninde mundaı sheshim kópshilikpen sanasyp, budan halyq habardar bolǵannan keıin ǵana shyǵýǵa tıis edi», deıdi ǵalym.
Táýelsizdik jyldardaǵy osy kórgensizdikke qaıratker T.Rysqulov týraly qadaý-qadaý eńbekterdiń avtory, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza bastaǵan zııaly qaýym ókilderi qatty ashynyp, Prezıdentke hat jazady. Oǵan osy oqý ornynyń professorlary da qol qoıǵan. Hatta: «T.Rysqulovtyń esimi osy ýnıversıtet arqyly Qazaqstanǵa ǵana emes, kóptegen shetelderge belgili boldy. Alaıda jańadan kelgen basshylyqtyń ýnıversıtet ataýyn ózgertýi tóbemizden jaı túsirdi. Alǵashynda qaýeset shyǵar dep senbedik. Sebebi bul bireýdiń menshigindegi oqý orny bolǵanymen, Úkimettiń qaýlysymen, komıssııanyń uıǵarymymen shyqqan sheshim edi. О́zgeniń ózimbilermendigi elimizdiń tarıhyna nemquraıdylyq tanytyp, Alash azamattarynyń ar-namysyna tıgeni emes pe?! Mundaı sheshim qazaq halqynyń ǵana emes, Rysqulovty biletin Reseı, Mońǵolııa, túrki halyqtarynyń tańdanysyn týdyrmaı ma? О́ıtkeni Turar Rysqulov – túrkitildes elderdiń basyn qosýǵa atsalysqan kórnekti tulǵa», dep jazylǵan.
Sodan beri bul hatqa resmı jaýap ta berilmegen, Úkimet qaýlysyn joqtaǵan tiri pende de joq. Budan keıin kúresker, ádilettiń jalaýgeri Sheraǵań naýqastanyp, shaý tartyp qaldy...
«Ýnıversıtetke T.Rysqulov esimin berýge ne sebep boldy? Bul suraqqa akademık M.Qozybaevtyń: «Turar – tek sovettik shyǵys emes, álemdik ult qozǵalysy kóseminiń biri ekeni sózsiz. T.Rysqulovtyń álem tarıhyndaǵy tuǵyry bıik, juldyzy jaryq. Ol – Sýn-Iаt-Sen, Djavaharlal Nerý, Mustafa Kemal-pasha (Atatúrik) qataryndaǵy qaıratker» degen bir ǵana baǵasymen jaýap berýge bolady. Osyndaı halyqaralyq deńgeıdegi tulǵa, memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń esimin tarıhy bar ýnıversıtetten alyp tastaý – eldigimizge syn, uıat is. Eń soraqysy, tańdaýly tulǵa esimin alyp tastaý – qorlyqpen teń. Zııaly qaýymnyń qalaýy eskerýsiz qaldy», deıdi Ulttyq quryltaı múshesi Orazaly Sábdenuly.
Menshik ıeleri ult tarıhyn syılaýy kerek!
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, búginde jemqorlyqqa qarsy «Jańarý» qozǵalysynyń tóraǵasy Oralbaı Ábdikárimovtiń de bul taqyrypqa qatysty óz aıtary bar. Onyń paıymynsha, ult mańdaıyna bitken birtýar tulǵa Turar Rysqulovtyń aty berilgen ýnıversıtetten esimin alyp tastaý – úlken qatelik. «Jer-sý, mekeme attaryn aýystyrǵan kezde qoǵamdyq pikir suralýǵa tıis. Al qazirgi ýnıversıtet basshylyǵynyń is-áreketi ózderi qyzmet etip jatqan eldiń tarıhymen tanys emestigin baıqatyp qana qoımaı, jergilikti halyqtyń oı-pikirimen sanaspaıtynyn kórsetip otyr», deıdi ol. Ásirese búgingideı azamattyq qoǵamnyń jumysy jandanyp, qoǵamdyq uıymdar bılikten qoldaý taýyp otyrǵanda olardyń pikirimen sanaspaý jańa ıeleriniń eski zamannyń sarqynshaǵy ekenin tanytady.
Osy tusta el zııalylarynyń erekshe bir tabandylyǵyn aıta ketsek deımiz. Esterińizde shyǵar, 1996 jylǵa deıin búgingi Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine bastaý bolǵan Selınograd pedagogıka ınstıtýty nemese Aqmola ýnıversıteti S.Seıfýllınniń atynda edi. Keıin geosaıası baǵdarda oǵan L.N.Gýmılev esimi laıyqty dep tabyldy. Mine, osy kezde parasatty zııaly qaýym Sákenniń esimin burynǵy Aqmola aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna berýge sebepshi boldy. Pedınstıtýt aldyndaǵy aqyn, qaıratker eskertkishi de sátimen osy oqý orny aldyna kóshirildi.
Almaty ıntellıgensııa ókilderi oqý ornynyń jańa basshylyǵy áreketine qatysty jaýapty oryndarǵa hat qana jazbaı, ýnıversıtet rektoratyna baryp, máseleniń mánisin bilmek te bolady. Alaıda úshbý hattyń ıesi, geolog aqsaqal Moldııar Serikbaevty oqý ornynyń basshylyǵy esiktiń syrtynan shyǵaryp salǵan. Odan keıin zııalylar qoǵam pikirin jetkizý úshin birneshe ret barady. Ne kerek, ýnıversıtet rektory Kshıshtof Rybınskı degen otandyq ǵylym-bilimge beıtanys adam «Oqý ornynyń ataýyn ózgertýge «Narhoz» brendin saqtap qalý týraly ǵalym-oqytýshylar usynysy sebep bolǵanyn» aıtyp qutylǵan.
Bul keleńsiz oqıǵa týraly 2005-2012 jyldardaǵy osy ýnıversıtettiń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Álı Ábishevten de (qazir Qazaqstan joǵary oqý oryndary assosıasııasynyń 1-vıse-prezıdenti) suraýdyń sáti tústi. Ǵalym «oqytýshy-ǵalymdar usynysy» degenge múldem kelispeıdi. Sebebi osy kisi basqarǵan 7 jylda ýnıversıtettiń eski ataýyn qaıtarýdy suraǵan birde-bir usynys bolmaǵan. «T.Rysqulov esimine baılanysty deńgeıi túsip qaldy deý – qazaq tarıhy men dástúrin bilmeýinen shyǵar. Áıtpese sol Eýropanyń ózinde sovet zamanynda-aq repressııa ushyraǵan Turardyń eńbegi zerttelingen. Sanaly ǵumyrynda bar bilimi men biligin, tájirıbesi men múmkindigin qazaq eli ekonomıkasyn qalyptastyryp damytýǵa arnaǵan tulǵanyń esimin eldegi ekonomıka mamandaryn daıarlaıtyn ýnıversıtetke berýge daýlasý, ony alyp tastaý – ádiletsiz sheshim bolǵany anyq. Túptep kelgende, Qazaqstannyń búginge deıin jumys istep turǵan negizgi temirjol júıesin saldyrtýǵa sebepshi bolyp, qomaqty qarajat bóldirtken bir ǵana eńbeginiń ózi zor qurmetke laıyq edi. О́kinishke qaraı, jekemenshik ıelerin Qazaqstan tarıhy men dástúrin syılatqyzýǵa májbúrleıtin qatań zań tártibi qajet», deıdi ol.
Ǵalymnyń pikirinshe, qoǵam suranysyn qanaǵattandyrý úshin qaýlynyń taǵdyryn qaıta qaraıtyn ýaqyt keldi. Bul úshin Úkimettiń jaýapty salasy men ýnıversıtettiń menshik ıeleri birigip, ortaq sheshimge kelgeni jón. Al arhıv isiniń belgili mamany, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Sábıt Shildebaı: «Úkimet qaýlysyna sáıkes berilgen ataýdy JOO qandaı menshik nysanyna nemese basqarý túrine jatatynyna qaramastan, óz betinshe aýystyrýǵa quqy joq. Mundaı áreketti aıyptaı otyryp, ádilettikti temirqazyq etken elimizde kórnekti qaıratkerdiń esimin sot arqyly ýnıversıtetke qaıtarǵan durys», dep otyr.
Belgili ekonomıst-professor Atamurat Shámenov: «Oqý ordasynyń qazirgi basshylyǵy álemdik standartty syltaý etkenimen, attaı qalap otyrǵan «Narhoz» ataýy – qazirgi naryqtyq ekonomıkada qoldanystan shyqqan termın. Sebebi buryn «halyq sharýashylyǵy» ekonomıka degen túsinikti berse, qazir ekonomıkany bul termınmen aıtý eshbir túsinikke syımaıdy. Másele zamanaýı úlgi qajet bolyp tursa, «Ryskulov University» dep atasa jetip jatyr. Osy arqyly halyq ta ekonomıkalyq ýnıversıtet ekenin túsiner edi», deıdi.
Qalaı desek te bilikti ǵalymdar men qaıratkerler aıtqandaı, orys tilindegi «narodnoe hozıaıstvo» sóziniń qysqarǵan túri qazirgi naryq saıasatymen, ekonomıkalyq baǵytpen úılespeıtini bylaı tursyn, «álemdik baǵdarlamamen oqytamyz!» dep jarnamalaıtyn osy jekemenshik ýnıversıtet bolashaq mamandaryn el dástúrin aıaqqa taptap, sala termınologııasyn kópe-kórneý teristep, daıarlaı almaıtyny beseneden belgili.
Árıne, kez kelgen qatelik keshiktirmeı túzetilýi qajet. Sondyqtan sońyna óshpesteı iz qaldyrǵan T.Rysqulovtyń esimin oqý ornyna qaıtarý, eskertkishin óz tuǵyryna qondyrý – túsinistik pen qurmetke laıyqty is bolar edi.
