Foto: Egemen.kz
Saýatyn aýyl moldasynan ashqan ol keıin Shorman aýylynda ornalasqan mekteptiń tórt jyldyq baǵdarlamasyn úsh jylda aıaqtaıdy. 1911 jyldan bastap Pavlodardaǵy 2 synypty orys-qazaq ýchılıshesine attanyp, merziminen bir jyl buryn támamdaıdy. 1914 jyly Semeı muǵalimder semınarııasyna túsip, ony tórt jylda aıaqtap, bastaýysh mektepterge orys tilinen sabaq berýge quqyq beretin kýálikke ıe bolady.
1918 jyldyń kúzinde Zemstvo basqarmasynyń qarjysymen Alash qalashaǵynda ashylǵan, aýyldyq qazaq mektepteri úshin muǵalim bolýdan eńbek jolyn bastaıdy. 1920-1921 jyldary Qanysh Sátbaev týǵan ólkesine oralyp, asqynǵan týberkýlez dertinen qymyz iship emdeledi.
1921 jyly Qanysh Sátbaev tomskilik geologııa professory, akademık M.A. Ýsovpen kezdesedi. Atalǵan kezdesýdiń Qanysh taǵdyryndaǵy máni zor, ol Sibir tehnologııalyq ınstıtýtynyń stýdenti bola júrip, óziniń ómirlik muratyna aınalǵan joldy tańdaıdy.
1926 jyly Q.Sátbaev Tomsk tehnologııalyq ınstıtýtyn támamdap, taý-ken ınjener-geology dıplomyn ıelengen qazaqtyń alǵashqy azamaty retinde halyq sharýashylyǵy Ortalyq keńesiniń qaramaǵyna jiberiledi. Qanysh álemdegi eń iri mys ken orny Qarsaqpaıda ekendigin dáleldeý úshin attaı 15 jylyn sol jerde ótkizedi. Munda ol «Atbassvetmet» trestiniń geologııa bólimin basqardy.
Qazaqstan ǵylymynyń iri uıymdastyrýshysy retinde tanylǵan Qanysh Sátbaev 130-dan astam eńbegin negizinen Jezqazǵan ken orynyna arnap jazyp, Jezqazǵan mys ken ornynyń zerttelýi men damýyna aıtarlyqtaı úles qosty.
1942 jyly Almatyǵa kóship kelgennen keıin, eki mańyzdy monografııasy jaryq kórdi. Birinshisi – «Qazaqstan men Keńes Odaǵynyń mys qumdary» monografııasy. Ekinshisi – «Qazaqstanda qara metallýrgııanyń damytý múmkindikteri týraly». Bul eńbekter, mys jáne temir rýdasynyń tapshylyǵy kezeńderinde ónerkásiptiń damýyna zor úles qosqan.
Soǵys qarsańynda, Qanysh Imantaıuly óziniń mańyzdy eńbegi «Jezqazǵan aýmaǵynyń ken oryndary» dep atalatyn kólemdi monografııasyn aıaqtaıdy. 1942 jyly bul eńbegi úshin ol Memlekettik (Stalındik) ekinshi dárejeli syılyqqa laıyq dep tanyldy. (Jezqazǵan ken oryny soǵystyń aýyr kúnderinde Qazaqstanǵa arzan mys óndirý arqyly úlken úles qosqan).
Qanysh Sátbaev qyryqtan astam ǵylymı eńbek jazdy, olardyń birqatary dıssertasııalyq jumys retinde tanyldy. 1942 jyldyń 17 tamyzynda Joǵary attestasııalyq komıssııa onyń jumystar jıyntyǵyn baǵalaý negizinde Qanysh Imantaıulyna geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin beredi.
Aıtýly ǵalymnyń basshylyǵymen ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary Qazaqstanda Jezdi marganes rýdalarynyń ken orny ashylyp, iske qosyldy. Bul ken orny ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda Keńes Odaǵyna brondy bolat shyǵarýdy jalǵastyrýǵa múmkindik berdi. Soǵys jyldarynda KSRO marganes keniniń 70,9% osy ken ornynda alyndy.
(Foto: adebiportal.kz)
Qanysh Sátbaev mıneraldyq shıkizatqa baı Saryarqa, kendi Altaı, Qaraǵandy, Qarataý sııaqty aımaqtarǵa da aıryqsha nazar aýdaryp, olardyń ken oryndarynyń stratıgrafııasy, tektonıkasy, qurylymy, metallogenııasy, geohımııasy jáne paıda bolý tegi týraly tereń zertteýler júrgizdi. Osy zertteýleri arqyly ol ǵylymǵa formasııalyq metallogendik analızdiń keshendi ádisin engizip, Qazaqstannyń geologııalyq ǵylymynda jańa kezeńniń bastalýyna yqpal etti.
Qanysh Sátbaevtyń atalǵan jumystary Qaraǵandydaǵy metallýrgııalyq zavod salýdy, Qostanaı men Altaıdaǵy temir jáne marganes kenderin, Qarataýdaǵy fosforıt kenderin ıgerýdi, Ertis-Qaraǵandy kanalynyń qazylýyn jáne birqatar ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń ashylýyna bastaý boldy. Ol Mańǵystaý, Muǵaljar, Torǵaı óńirlerindegi tabıǵı baılyqtardy zertteý jumystaryn uıymdastyrýǵa tikeleı qatysty.
Qanysh Sátbaev Qazaqstan ǵalymdary arasyndaǵy aqylshy jáne tárbıeshi retinde tanyldy. Ol geologııa ǵylymyna qatysty álemdik, odaqtyq jáne otandyq deńgeıdegi komıssııalar men komıtetterde múshelik jáne basshylyq qyzmetter atqardy.
(Foto: adebiportal.kz)
1946 jyldyń maýsym aıynda Qanysh Imantaıuly Sátbaev Qazaqstan Ǵylym Akademııasynyń (Qazaqstan ǴA) tuńǵysh Prezıdenti bolyp saılandy. Akademııa qurylǵanda, onda on segiz Ǵylymı Zertteý Instıtýty (ǴZI), segiz sektor, jeti tájirıbelik stansııa jáne úsh botanıkalyq baq boldy. Qyzmetkerlerdiń jalpy sany 1 400 adamdy qurady, onyń ishinde 57 ǵylym doktory jáne 184 ǵylym kandıdaty boldy.
Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń ǵylym men Qazaqstannyń ındýstrııalyq damýyna qosqan úlesi, onyń ǵylymı basqarý jáne ónerkásiptik keshenderge tájirıbelik kómek kórsetý salasyndaǵy orasan zor uıymdastyrýshylyq qyzmetimen aıqyn kórinedi. Onyń basshylyǵymen Qazaqstan Ǵylym Akademııasynda ıadrolyq fızıka, matematıka jáne mehanıka, gıdrogeologııa jáne gıdrofızıka, munaı jáne tabıǵı tuzdar hımııasy, hımııa-metallýrgııa, taý-ken metallýrgııa, ıhtıologııa jáne balyq sharýashylyǵy, eksperımenttik bıologııa, ekonomıka, fılosofııa jáne quqyq, ádebıet jáne óner, til bilimi salalarynda jańa akademııalyq ınstıtýttar ashyldy.
Ol 1940 jyly Jezqazǵan-Ulytaý aýdanynyń jer qoınaýyn barlaǵany úshin Lenın ordenimen marapattaldy. 1942 jyly geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesi berildi. Sol jyly «Jezqazǵan aýdanynyń ken oryndary» ǵylymı eńbegi úshin ekinshi dárejeli Stalın syılyǵyna ıe boldy. 1943 jyly KSRO Ǵylym Akademııasynyń korrespondent múshesi bolyp saılanǵan. 1944 jyly «Qazaq KSR ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker» qurmetti ataǵy berilgen. 1945 jyly tyl resýrstaryn jumyldyrǵany úshin ekinshi Lenın ordenimen jáne II dárejeli Otan soǵysy ordenimen marapattalǵan. 1963 jyly Qazaqstannyń geologııalyq ǵylymyn damytýǵa jáne paıdaly qazbalardy zertteýge sińirgen eńbegi úshin tórtinshi Lenın ordenimen marapattalǵan.
Birinshi nekeden eki qyzy: Hanıfa (dáriger jáne fızıolog, 1921—2016), Shámshııabaný jáne uly Maılybaı dúnıege kelgen. Maılybaı 16 jasynda qaıtys bolǵan. Ekinshi áıeli Taısııa Alekseevnadan qyzdary Meıiz, Marııam jáne bala kezinde qaıtys bolǵan uly dúnıege kelgen. Azamattyq nekeden (Kamıla Dosovna Ýtegenova) qyzy Djamılıa týǵan.
Qanysh Sátbaevqa arnalǵan birneshe murajaı onyń ǵylymı jáne qoǵamdyq qyzmetine, sondaı-aq jeke ómirine arnalǵan ekspozısııalarymen kelýshilerge ǵalymnyń murasyn tanystyrady, keleshek urpaqqa ǵylymǵa degen qushtarlyqty jáne eliniń damýyna úles qosýdyń mańyzdylyǵyn nasıhattaıdy.
Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Geologııalyq ǵylymdar ınstıtýtyna, Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetine jáne Ekibastuz ınjenerlik-tehnıkalyq ınstıtýty Qanysh Sátbaevtyń esimi berilgen. Sondaı-aq, onyń aty ken-metallýrgııa kombınattaryna, qalalardyń kóshelerine, mektepterge jáne agrarlyq sharýashylyq obektilerine berilgen. Almaty (1999 j), Qaraǵandy (2011 j), Stepnogorsk (2017 j), Astana (2021 j) qalalarynda eskertkishteri qoıylǵan.
Qanysh Sátpaev 1964 jyldyń 31 qańtarynda Máskeý qalasynda qaıtys boldy. Áıgili geologtyń janazasy Almaty qalasynda shyǵaryldy.
