Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Biraq artyq salmaq máselesi salyq salýmen sheshilmeıtini, shyndap kelgende, adam densaýlyǵyna zııandy taǵamdar tizimi tátti sýsyndarmen ǵana shektelmeıtini belgili. Sondyqtan zamanaýı dertterdiń aldyn alý – ábden ekshelgen, jan-jaqty oılastyrylǵan keshendi sharalardy qajetsinedi. Mysaly, myna derekterge jiti nazar aýdaryp kórelik. Álemniń 50-den asa eliniń salyqtaryn taldaıtyn 100-ge jýyq zertteýlerge qosa, AQSh-taǵy gazdalǵan sýsyndarǵa salynatyn salyqtardyń qanshalyqty tıimdi ekeni jóninde bólek zertteýler júrgizilgen. Bul salyqtardyń tamaqtan ótip ketken qant pen kalorııa mólsherin azaıtatynyn dáleldeıtin senimdi derek joq. Salyq degenińiz, óz betinshe tutynýshylardy durys taǵam túrlerin tańdaýǵa ıtermeleı almaıdy, tipti yqpaly joq desek te bolady.
Al DDU málimeti boıynsha, adam densaýlyǵyna qaýipti faktorǵa artyq salmaq pen semizdik jatady. Onyń ishinde eki tıpti qant dıabeti, júrek-qan tamyrlary aýrýlary, astma men qaterli isiktiń keıbir túrleri mezgilsiz ajalǵa soqtyrady. Máselen, keńinen jarııa bolǵan «Lancet» jýrnalynyń óz komıssııasy bar. Osynyń esebine kóz júgirtsek, 2019 jyly artyq salmaqpen kúresý úshin densaýlyq salasynda jumsalǵan qarjy men ekonomıkalyq ónimdilikti joǵaltýdan álem 2 trln dollardaı shyǵyn shekken. Bul – búkilálemdik ishki jalpy ónimniń 3%-yna jýyq derlik orasan qarajat.
Demek, másele bul jerde sýsyndarǵa emes, oǵan qosylatyn qanttyń mólsherine baryp tireledi. Kólemi 330 ml gazdalǵan sýsynnyń bir bankasyna 10 shaı qasyqtaı qant qosylatyndyqtan, bir banka sýsynnyń ózi kúndelikti jeýge qant mólsheriniń normalarynan asyp ketedi. Sondyqtan gazdalǵan sýsyndardy ishýdi azaıtý semizdikpen kúresýde nege tanymal bolǵany túsinikti.
Endeshe, gazdalǵan sýsyndarǵa salyq kóbeıse, onyń baǵasy da qymbattap, tutynýshylardy qashyrady dep oılaýyńyz ǵajap emes. Rasynda, osy ıdeıa búkil álemde tátti sýsyndarǵa salynǵan salyqtar tolqynyn oıatty. Mysaly, Kalıfornııa shyǵanaǵyndaǵy qalalarda ár ýnsııa úshin 1 sent mólsherinde (eger AQSh-tyń batysynda gazdalǵan sýsynnyń ár ýnsııasy 5 sent turatynyn eskersek, bul aıtarlyqtaı qymbat) salyq salyndy.
Degenmen osynyń bárine qaramastan, búginde eń tıimdi dep sanalatyn salyqtar bar. Aıtalyq, 100 ml qant mólsherine baılanysty Ulybrıtanııadaǵy sýsyndarǵa salynatyn satyly salyq ortasha eseppen kúnine adam basyna shaqqanda qosylǵan qant mólsherin tek 18 kalorııaǵa azaıtady (shaı qasyqtan shamaly kóp). Shyndap kelgende, bul aıyrmashylyqty eki marmelad, bir shaı qasyqtaı balmuzdaq nemese eki kartop qytyrlaǵy, bolmasa kartop frıimen-aq joqqa shyǵara salýǵa bolady.
Al endi bul salyqtar nelikten tıimsiz degen máselege toqtalyp ótkenimiz jón. Osy rette salyqtar tutynýshylardyń qaltasyna salmaq salady dep oılaımyz. Biraq bul – sırek bolatyn jaǵdaı. Eger kompanııalar salyq tóleý satylymnyń tómendeýi men úlken qarjylyq shyǵyndar alyp keledi dep eseptese, onda bul shyǵyndy óz marjalarynyń esebinen óndirip alady. Baǵanyń ósýine qaraǵanda, satylym kólemi azaıady da, paıdasy ósedi. Osylaısha, Kalıfornııa shyǵanaǵyndaǵy júrgizilgen zertteýler baǵanyń 10%-ǵa kóterilýi salyq salynǵan sýsyndardyń satylýyn orta eseppen 5-7%-ǵa qysqartatynyn kórsetken. Sondyqtan qosylatyn qant nemese tutynylatyn jalpy kalorııa mólsherin aıtarlyqtaı azaıtýǵa baǵyttalǵan saıasat tek gazdalǵan sýsyndar sııaqty shaǵyn ónim túrlerin ǵana kózdese, tıimdi bola almaıdy. Sebebi adamǵa artyq salmaq qosatyn jalǵyz iship-jem – tátti sýsyndar emes.
Osy arada AQSh-tyń tek birneshe qalasynda ǵana gazdalǵan sýsyndarǵa salyq engizilgendikten, qarapaıym tutynýshylar ony salyq salynbaıtyn aınalasyndaǵy jerlerden satyp alatyny anyqtalǵanyn mysalǵa keltire ketýge bolady. 2020 jylǵy zertteýler Fıladelfııadaǵy ár ýnsııa úshin salynǵan 1,5 sent satylymdy 46%-ǵa deıin tómendetkenimen, esesine onyń orny transshekaralyq ónimdermen toltyrylǵan. Keıingi derekterge súıensek, Fıladelfııa dúkenderinde satylym kórsetkishi áldeqaıda tómendegeni (18%-dan bastap 25%-ǵa deıin), transshekaralyq satylymdar kesirinen odan da azaıǵany baıqalady. Biraq bul transshekaralyq saýda-sattyq esebinen áli de tómendeı túsýi múmkin, ıaǵnı qant tutynýyn azaıtýǵa tıgizip jatqan septigi shamaly. Jurt onyń ornyna «salamatty» sýsyndardy satyp alyp jatqan joq.
Endi bireýler gazdalǵan sýsyndarǵa salyq salý túrli etnostyq jáne áleýettik toptardyń densaýlyǵyna qatysty aıyrmashylyq máselesin sheshetin tıimdi qural bolýy múmkin dep biledi. Ádette, tabysy tómen orta tátti sýsyndar kóbirek paıdalanatyndyqtan, qalyptan tys semizdik pen soǵan qatysty densaýlyq problemalarynan zardap shegedi. Al teorııalyq turǵyda osy áleýmettik orta úshin gazdalǵan sýsyndarǵa salynǵan salyq eldi áldeqaıda paıdaly sýsyndardy ishýge ıtermeleýge tıis edi. Biraq bári de kerisinshe bolyp otyr. Zertteý derekteri aýqatty aýdandardaǵy adamdarǵa qaraǵanda, salyqtyń úlken bóligi turmysy tómen aýdandardaǵy tutynýshylardyń ıyǵyna túsetinin, eń qyzyǵy olar baǵanyń ósýine asa mán bermegenin kórsetedi. Bul degenimiz – tabysy tómen jandarǵa salyqtyń salmaǵy túskenimen, ýáde etilgendeı onyń densaýlyqqa tıgizetin paıdasyn kórmeıdi degen sóz.
Taǵy bir qyzyǵy, qoǵam belsendileri keıde gazdalǵan sýsyndarǵa salynǵan salyqtan túsetin kiristi tabysy tómen ortaǵa qaıta baǵyttaýǵa bolatyn baǵdarlamalarǵa qarsy shyǵyp jatady. Árıne, mundaı baǵdarlamalardy tabys salyǵynan jınalǵan qarjylardy qaıta taǵaıyndaý arqyly, tikeleı jáne barynsha ádil qarjylandyrýǵa bolady.
Kózdegen maqsatqa keshendi amaldar ǵana jetkizedi.
Birinshiden, quramynda qanty bar sýsyndarǵa salyqty tek jergilikti deńgeıde emes, búkil el boıynsha engizgende transshekaralyq satylymdardy barynsha shekteıdi. Ekinshiden, sýsynnyń kólemine emes, quramyndaǵy qantqa salyq salý (táttisi az ónimder úshin tómenirek salyq ólshemin qarastyrý) óndirýshilerdi sýsyndarǵa qosylatyn qant mólsherin azaıtýǵa qulshyndyra túspek. Máselen, Ulybrıtanııada ólsheýden ótken, satyp alynatyn ónimderge qosylǵan qant mólsheriniń 80%-ǵa azaıýy saýda-sattyqtyń tómendeýinen emes, reseptýranyń ózgerýimen baılanysty bolyp otyr. Úshinshiden, qanttyń nemese tutynylatyn jalpy kalorııa mólsherin aıtarlyqtaı azaıtýǵa baǵyttalǵan saıasat tek sýsyndar sııaqty shaǵyn ǵana ónimderdiń tobyn kózdegende tıimdi bola almaıdy. Sebebi búginde qant qosylmaıtyn azyq-túlik joqtyń qasy. Sondyqtan barlyq azyq-túlik ónimderi men sýsyn túrlerine qosylatyn qantqa salynatyn salyqtyń aýqymy áldeqaıda keńeıtilip, ol paıdaly balamalarmen (mysaly, balǵyn jemister men kókónister) arzandatylyp, ásirese sýbsıdııamen biriktirilgende tıimdi bola túsetini daýsyz.
Sol sııaqty tutynýshylardyń kózin ashatyn bilim berý naýqandary, túspen tańbalaý saıasaty men ónim týraly aqparatty ashýdy talap etý jurttyń densaýlyqty saqtaýǵa kelgende durys tańdaý jasaý qabiletin kótere alady. Qazirgi tańda tek Chılı, Perý, Ýrýgvaı sııaqty sanaýly elder ǵana ónimderdiń qaptamasynyń betki jaǵyna badyraıtyp «qant mólsheri joǵary» degen eskertý, tejeý japsyrmasyn qoıyp, tutynýshylardy shamadan tys qantty tutyný qaýpi týraly aqparattandyryp otyr.
Qalaı desek te, osy máseledegi qandaı da bir saıasat óz betinshe nemese basqa amaldarmen biriktirilgen jaǵdaıda iship-jemge qosylatyn qant mólsherin azaıta túsetinin anyqtaıtyn qosymsha zertteýler qajet ekeni anyq. Alaıda qazirdiń ózinde zertteýshilerdiń, saıasatkerlerdiń maquldaýyna, buqaralyq aqparat quraldaryn jiti nazar aýdaryp otyrǵanyna qaramastan, quramynda qanty bar sýsyndarǵa salyq salý semizdiktiń aldyn alý, artyq salmaqtyń betin qaıtarý sııaqty tutynýshylyq minez-qulyqtyń ózgerýge septesetini túsinikti bolyp otyr.
Qysqasy, tátti sýsyndarǵa salynǵan salyqtar semizdik epıdemııasyn toqtata almaıdy. Biraq bul amaldar bezbendelgen basqa sharalarmen biriktirilgen jaǵdaıda ǵana kómektese alatyny aıqyn.
ALMATY
