Onjyldyqty joǵalttyq pa, joǵaltpadyq pa?

DB ne aıtty?

Dúnıejúzilik bank sarapshylary atap ótkendeı, Qazaqstan birqatar naryqtyq reformany tabysty júrgizdi, ol 2008 jylǵa deıin óz jemisin berdi de. Biraq keıin ekonomıka ósimi báseńdep, 2012-2022 jyldary ártúrli kompanııa­lar ónimdiligi ósýiniń baıaý­laýy jylyna 4,5%-dan 0,9%-ǵa deıin tirkeldi. Al táýelsiz sarapshylar keı­bir olı­garhııalyq toptardyń ekono­mıkamyzǵa tyrnaǵyn qattyraq batyratyny naq sol 2012 jyldardan bastalatynyn aıtady.

Halyqaralyq sarapshylar 2012-2022 jyldar aralyǵynda qolǵa alynǵan memlekettik baǵdarlamalar jaǵdaıdy nasharlatyp jiberdi dep esepteıdi.

«Kusto Group» basshysy Erkin Tátishev CFO Summit-te sońǵy 10 jyl (2021-2022 jyldar) ekonomıkany damytqysy kele­tin bıznes-elıta úshin de bosqa ket­ke­nin aıtty. Onyń sózinshe, ishki jalpy ónim (IJО́) deńgeıi úsh ese ósken kezde áleýmettik teńsizdik te úsh ese ósip, 40 mıl­lıon halqynyń jartysy qalada, jar­­ty­sy dalada turatyn Argentınanyń jolyn Qazaqstan qaıtalaýy ábden múmkin.

«Qazir halyq sany 10 myńnan asatyn aýyldardyń qalaǵa aınalý múmkindigi memlekettik deńgeıde qarastyrylyp jatyr. Biz jańa qalalardyń paıda bolýymen shektelip qalmaı, aımaqtardyń bir-birimen básekelesip otyryp damýy­na basymdyq berýimiz kerek. Sha­ǵyn eldi mekenderdi damytý úshin olar­dyń aımaqtyq erekshelikteri kórse­tilgen jeke saıasat, bálkim, bólek salyq­tyq usynys bolýy kerek shyǵar. Biz sońǵy sheshimdi aımaqtardyń báse­ke­ge qabilettiligine qaraı otyryp qabyl­daýymyz kerek», deıdi E. Tátishev.

Aıtýynsha, ekonomıkany damytý úshin básekege qabiletsiz oıynshylardy alyp tastaý kerek. Ishki naryqta oıyn erejesi ádil bolsa naryq álsiz oıynshylardan tazaryp, myqtylaryn jaryqqa shyǵarady.

Sarapshy aıtyp ótken kelesi másele – adam kapıtaly. Onyń aıtýynsha, bıýdjetimizdiń asqazany bos bolsa da, adam kapıtalyna ınvestısııa salýdy keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy. Osy ba­ǵyttaǵy aqtańdaqtar bıznes pen bı­liktiń áriptestigi, bıznestiń áleý­met­tik áriptestigi syndy salmaqty bas­ta­­malardyń bastapqy mańyzyn umyt­­­tyryp jiberdi deıdi. Mysaly, kásip­­­ker osy bastama boıynsha bir jobany qolǵa alý úshin oǵan 3 jyl boıy qujat daıyndaýǵa týra keletinin de qaperge salyp ótti. Onyń aıtýynsha, qazaq bıznesiniń 40 paıyzy Almaty men Astana, Aqtaý tárizdi iri qalalarda shoǵyrlanǵan.

«Burynǵy Úkimet negizinen daǵda­rysqa qarsy kún tártibimen aınalys­ty, kúrdeli máselelerin sheshýden góri, syn-qaterlerge kóbirek jaýap berdi. Bız­nes te, qoǵam da jańa Úkimet qu­ry­lymdyq reformalar júrgizip, el eko­no­­mıkasynyń ıgiligine jumys isteıdi dep kútip otyr. Ortalyq bıýdjetke táýeldi aımaqtardyń ekinshi tynysyn ashý úshin memlekettik baǵdarlamalar emes, qarapaıym sheshimder jetkilikti. Bıznes ókilderiniń tabıǵaty sportshylarmen uqsas. Qazaq bıznesmenderi kez-kelgen ortada aınalysatyn kásip kózin taýyp alady. Eger atmosfera durys bolsa, bıznestiń ekinshi tynysy ashylady. Dúnıejúzilik bank óz baıandamasynda aıtyp ótken «joǵalǵan onjyldyq» – meniń de ómirimniń joǵalǵan onjyldyǵy. Bul birdeńe jasaǵysy keletin belsendi adamdardyń joǵalǵan onjyldyǵy. Biz jiberip alǵan múmkindiktiń ornyn toltyrý úshin jańa múmkindikterdiń esigin ashýymyz kerek. О́z jerimizde turyp jatyrmyz, tıisinshe ekonomıkanyń barlyq segmentinde belsendi bolǵannan basqa amal qalmady», deıdi E.Tátishev.

Onyń pikirinshe el ekonomıkasynyń órkendeýindegi ekinshi mańyzdy qadam – ondaǵy memlekettiń úlesin azaıtý. Memleketke qaraǵanda jeke qarajatyna táýekel etken ınvestordyń motıvasııasy áldeqaıda joǵary. Sondyqtan jańa óndiristi qarjylandyrýdyń bar­lyq baǵdarlamasy birinshi kezekte memle­kettik qoldaýǵa emes, jeke bızneske arqa súıeý kerek degen oı aıtady.

Ekonomıst Aıdarhan Qusaıynovtyń aıtýynsha, ekonomıkamyz dertti: to­lyqqandy saýyǵýy úshin onyń sebep-saldaryn bilýimiz kerek.

«Osydan onshaqty jyl buryn bizdiń el soltústiktegi kórshimiz tárizdi golland aýrýyn bastan keshti. Munaı men gaz eksportynyń ósýimen rýbl men teń­ge qymbattady, bul shıkizattyq emes eks­portqa teris áser etti. Shynyn aıtsam, ekonomıkamyzdyń dertten saýyǵa bas­taǵanyn bildiretin belgilerdi kórip tur­ǵan joqpyn. Eger ekonomıkadaǵy qury­lymdyq ózgeristerdi búgin basta­masaq, 2032 jyly bılik basynda bolǵan tulǵa­lar qazirgi ándi «basqasha aıtady», ol kezde «2012-2032 jyldardaǵy jo­ǵal­­­ǵan jıyr­majyldyqqa» sebep bolǵan faktorlardy taldaýǵa týra keledi. Eko­no­mıkamyzdyń ólshemin dollarmen salmaq­taýdy toqtatý kerek. Biz táýelsiz elmiz, ishki jalpy ónim ulttyq valıýtamyzben eseptelýi qajet. Tabysymyz teńgemen, baǵamyz teńgemen ólshensin. Dúnıejúzilik banktiń Qazaqstannyń joǵalǵan onjyldyǵy týraly esebi elge ózgerister men reformalardyń qajet­tiligi týraly belgi beredi. El ómiriniń ártúr­li salasyndaǵy júıeli ózgerister men jetil­dirýler arqyly ǵana shyn mánindegi turaq­ty damýdy kútýge bolady», deıdi A.Qusaıynov.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ne deıdi?

Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqov aqpan aıynyń sońynda Senatta ótken brıfıngte DB málimdemesine «shamadan tys baǵalanǵan» dep baǵa berdi.

«2020-2022 jyldardaǵy pandemııa­lyq daǵdarys kezinde syr bergen ekono­mıkamyz 2023 jyldan bastap qaıta es jıdy. О́tken 2023 jyly 5,1 paıyz­dyq ekonomıkalyq ósý deńgeıine qol jetkizdik. Bıylǵy ósimdi 6 paıyzdyq deńgeı­de kútip otyrmyz», dedi vıse-mınıstr.

Biz mınıstrliktiń atyna qosymsha sa­ýaldar joldap, tómendegideı jaýap aldyq. UEM baspasóz qyzmetiniń bizge bergen jaýabynda aıtyp ótkendeı, kórsetilgen kezeńdi «joǵalǵan onjyldyq» dep ataýǵa bolmaıdy.

«On jyl ishinde IJО́ kólemi 2012 jylǵy 31 trln teńgeden (208 mlrd dollar) 2022 jyly 103,7 trln teńgege deıin ósti (225,3 mlrd dollar boldy). Naqty mánde ekonomıka 10 jylda (2012-2022 jyldary) 40,7%-ǵa ósti. IJО́ qurylymynda ónerkásiptiń ósýi 24,5%-dy qurady, onyń ishinde óńdeý ónerkásibi (45,4%) taý-ken óndirisine (13,5%) qaraǵanda jyldam ósti. Qurylys salasy naqty mánde 102,9%-ǵa ósti. 10 jyl ishinde IJО́ qurylymynda sapaly ózgerister boldy. IJО́-degi óńdeý ónerkásibiniń úlesi 2012 jylǵy 11%-dan 2022 jyly 13,4%-ǵa deıin artty. Syrtqy saýda aınalymy 2022 jyly rekordtyq 135,5 mlrd dollarǵa jetti. Atalǵan kezeńde 252,2 mlrd dollary tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy, onyń ishinde 150,8 mlrd dollary shıkizattyq emes sektorǵa (taý-ken óndirý ónerkásibi jáne karerlerdi qazý joq) baǵyttaldy. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar 2012 jylǵy 5,5 trln teńgeden 2022 jyly 15,3 trln teńgege deıin ósti. Naqty mánde 10 jyldaǵy ósim 80,5%-dy qurady. Ulttyq qordyń aktıvteri 2022 jyldyń sońynda 55,7 mlrd dollardy qurap, 2011 jyl­dyń aıaǵynan bas­tap 12,1 mlrd dollar­ǵa (43,6 mlrd dollar) ósti», delinedi jaýapta.

UEM habarlaýynsha, halyqtyń naqty aqshalaı tabysy 10 jylda 38,1%-ǵa, naqty jalaqy 39,5%-ǵa ósti. 10 jyl ishinde ju­mys­pen qamtylǵandar sany (2012 jyldan 2022 jylǵa deıin) 464 myńnan asa adamǵa artyp, 2022 jyly 8,9 mln adamdy qurady. Jumyssyzdyq deńgeıi 2012 jylǵy 5,3%-dan 2022 jyly 4,9%-ǵa deıin tómendedi.

«Shaǵyn jáne orta kásipkerlik belsendi damydy. Ekonomıkadaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi 17,1%-dan 35,1%-ǵa deıin ósti. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha sektorda jumyspen qamtylǵandar sany 4,1 mln adamǵa jetti (2012 jyly – 2,4 mln)», dep málimdeıdi mınıstrlik.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi alań­daýǵa negiz joq, barlyq jaǵdaı baqylaýda dese, bıznes ókilderi men ekonomıster 30 jylda jasaı almaǵan isti 5 jylda júze­ge asyrý qıyn ekenin aıtyp, dabyl qaǵa­dy. Olardyń paıymynsha, saıası jiger men qosymsha ınvestısııa qajet: Bılik pen bıznes arasyndaǵy áriptestik týraly burynnan aıtylyp kele jatqan usy­nys básekelestik jaǵdaıynda qaıta jal­ǵasyn tapsa ıgi. Sonda ǵana 2032 jyly «joǵalǵan jıyrmajyldyqty» joqta­maıtyn bolamyz.