«Altyn adam»

Sarmattar dáýiriniń jaýyngerine eskertkish ornatyldy Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵyna oraı Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qulsary qalasynda erekshe eskertkish ashyldy. Erekshe bolatyny sol, bul – «Al­tyn adamnyń» eskertkishi. Al bul «Altyn adam» qaıdan, qashan, qalaı tabylyp edi? Dál osy aýdannyń aýmaǵynda Araltóbe atalatyn qorym bar. Bel­gili arheolog Zeınolla Samashev jetekshilik etken Batys Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasy 1989 jyly osy qorymdy ashqan eken. Alaıda, ártúrli sebeptermen atalǵan qorymda arheologııalyq qazba jumysy jalǵasyn tappaǵan. Keıin arada on jyl ótkende, ıaǵnı, 1999 jyly dál osy qorymnan úsh zırat qazyldy. Qaı kezde ekeni belgisiz, áıteýir buryn tonalǵan eki zırattan máıit qańqalary, shyny monshaq pen jebe, qanjar synyqtary tabylǵan. Sol kezde qazba jumysyn júrgizgen Zeı­nolla Samashev qorymdaǵy úshinshi zırattyń tonalmaǵanyn aıtyp edi. Úshinshi zıratty qazý barysynda shalqasynan jatqyzylǵan máıit, onyń janynda júzden astam jebe salynǵan qoramsaq pen qysh qumyranyń bary anyqtaldy. Sonymen birge, qaıqy qylysh ta bolǵan. Muny arheologtar sarmattar qoǵamynyń joǵary laýazym ıesi, qolbasylyqqa qosa abyzdyǵymen tanymal bolǵan degen toqtamǵa keldi. О́ıtkeni, er adamnyń qasynda áıeli de, eki aty da jerlegen. Bul qorymǵa jerlengen adamdardyń kıim-keshegi óte qymbat asyl buıymdarmen, kórkem áshekeılermen bezendirilgeni belgili boldy. Qarý-jaraqpen birge abyzdyń asataıaǵy da tabylyp edi. Sol sebepten, el sheji­resine Araltóbeden tabylǵan sar­mat­tar dáýiriniń jaýyngeri «Altyn adam» retinde qosylǵan bolatyn. Sarmattar dáýiriniń jaýyngeri endi, mine, alda aıtqanymyzdaı Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda Qulsary qalasynyń qaq ortasynda eńseli eskertkish bolyp boı kóterdi. «Altyn adam­ǵa» eskertkish ornatý ıdeıasyn, shyndyǵyn aıtý kerek, Jyly­oı aýdanynyń ákimi Maqsym Izba­sov kóteripti. О́ıtkeni, dál osy azamat 1999 jyly Zeınolla Sama­shev bastaǵan arheologııalyq ekspedısııa múshelerine udaıy qoldaý bildirgenin bilýshi edik. Sol kezde ol osy aýdandaǵy «Qulsarymunaıgaz» basqarmasyn basqaratyn edi. Qazir aýdannyń basqarý tizginin qolyna alǵan eljandy, mádenıet pen ónerdiń shynaıy janashyry Maqsym Izbasov bylaı deıdi: – «Araltóbe qorymynan ta­bylǵan «Altyn adam» – kósh­pendiler tarıhy men mádenıetiniń tym áriden bastalatynyn dálel­deıtin, sonaý sarmattar dáýirinen bizdiń zamanymyzǵa deıin-aq órkenıetti el bolǵanynyń belgisi. Osyndaı tarıhı qundylyǵymyzdy dáripteý jastardyń eli men je­riniń tarıhyn tereńirek tanýyna, eljandylyq pen ulttyq rýhanı maqtanysh sezimin qalyptastyrýǵa zor áser etetini sózsiz. О́ıtkeni, Elbasy Nursultan Nazarbaev ha­lyqqa arnaǵan Joldaýynda, «О́tken tarıhymyzǵa taǵzym da, búgingi baqytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de «Máńgilik El» degen qudiretti uǵymǵa syıyp tur. Otandy súıý – babalardan mıras bolǵan uly murany qadirleý, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, óz úlesińdi qosyp, damytý jáne keıingi urpaqqa amanat etip tabystaý», degen bolatyn. Biz de búgin tarıh qoınaýynan jetken babalar jádigerin qurmettep, ony eldiń maqtanyshyna aınaldyrýdy kózdedik. «Altyn adam» eskertkishiniń bıik­tigi – 5 metr. Ony jergilikti mú­sinshi Serik Mátenııazov somdapty. Buǵan deıin 20-ǵa jýyq músindi somdaǵan sheber «Altyn adam» eskertkishin úsh aıda jasap bitirgen. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy, Jylyoı aýdany. Sýretti túsirgen Rahym QOILYBAEV.