Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Kóktemde qýat beretin dárýmender
Jýannyń jińishkerip, jińishke úzilerdeı kóktemgi mezgilinde sebepsizden sebepsiz talaı adamnyń uıqysy qanbaı, eńsesi basylyp, aǵzasy álsirep, kóńilsiz kúı keshedi. Dińkelep jata bergisi keledi, qıt etse murny pyshyldap, sýyq tıedi, tipti kúızeliske túsetinder de kezdesedi. Máselen, turaqty oqyrmandarymyzdyń biri: «Mundaı halge dárýmen jetispeýshiligi áser etetinin bilmeppin. D dárýmeni jetispese, aǵza álsirep, adam únemi sharshańqy, toryǵyp júredi de, sozylmaly kúızeliske beıim bolady eken. Aǵza álsiregende túrli aýrý-syrqaýǵa da tótep bere almaıdy. Dárigerler taǵaıyndaǵan dárýmenderdi qabyldaǵaly beri oıym da, boıym da sergek. Burynǵydaı ýaıym-qaıǵyǵa berilmeımin. Eńsem tikteldi. Kóńil kúıim de, kúsh-qýatym da kóterilip keledi. Keıingi úsh jylda tumaýǵa múlde shaldyqqan joqpyn. Sýyqqa tótep beretin ımmýnıtet paıda boldy. О́tkende monshaǵa barǵanda ústime op-ońaı on shelek muzdaı sý quıdym. Buryn sýyq sýǵa ólsem jolaı almaıtynmyn», deıdi.
Endeshe, ózgeler de densaýlyǵyn túzegisi kelse, eń aldymen aǵzada qandaı dárýmen jetpeı jatqanyn bilý, V dárýmender toby, A, S, E, folıı qyshqyly, ferrıtın, temir, kalsıı, D sııaqty negizgi dárýmenderge mindetti túrde taldama jasatyp, mamandar taǵaıyndaǵan preparattardy qabyldaǵany jón. Búginde eldiń kózi ashyq, aǵzańyz qandaı dárýmenge shólirkep turǵanyn dóp basyp beretin medısınalyq ortalyqtar, taldaý tehnologııalary bar desek te, mamandar keńesine júginip kóreıik.
Mamandardyń málimdeýinshe, maýsym aralyǵynda adamdardyń 80%-yna deıin dárýmen tapshylyǵyn bastan ótkeredi eken. Bul densaýlyqtyń nasharlaýyna áser etip, ımmýnıtet tómendep, sonyń saldarynan túrli dertterge soqtyrýy múmkin. Muny dárýmen tapshylyǵy degennen góri, gıpovıtamınoz, ıaǵnı aǵzadaǵy dárýmenderdiń tómen deńgeıi dep ataǵan durys. Ol aýa raıynyń erekshelikterine, ómir salty men iship-jemge de tikeleı baılanysty.
«Kóktemgi dárýmen tapshylyǵynyń belgilerin mynadan ańǵarýǵa bolady: apatııa, buryn lázzat alǵan nárseler men áreketterge qyzyǵýshylyqty joǵaltý; sýyq tııý men murynnan sý aǵý jıileıdi, bir nemese birneshe sozylmaly aýrýlardyń órshýi, uıyqtaý, tańerteń uıqydan turýdyń qıyndaýy, tún ortasynda oıanyp ketý, teride bezeýdiń paıda bolyp nemese teriniń shamadan tys qurǵaýy, shashtyń synýy, tyrnaqtyń bólinýi, ish qatý, buzylý, gastrıt túrindegi asqazan-ishek joldarynda keselderdiń paıda bolýy», deıdi Almatydaǵy №26 emhananyń gerontolog dárigeri Svetlana Fazyljanova.
Buǵan qosa dárigerler qyzyl ıektiń qanaýy, zeıinniń azaıyp, jıi bas aýyryp, qulaqta shý paıda bolyp, jeńil bas aınalý sııaqty ahýalǵa nemquraıdy qaraýǵa bolmaıtynyn eskertedi.
«Osy tizimdegi keminde eki belgi baıqalsa, onda bul – jedel túrde dárýmen jetispeýshiligimen kúresý qajettiginiń nyshany. Kóktemgi dárýmen tapshylyǵy eresekterde ǵana emes, balalarda da bola beredi», deıdi Almatydaǵy №11 qalalyq emhana dırektorynyń orynbasary Almash Ardabaeva.
Aǵzany kerekti dárýmenmen baıytýda durys ári teńshelgen tamaq úlken ról atqaratyndyqtan, dárigerler kúndelikti az mázirine balyq, balǵyn shyryn, túrli kókónis pen jemis qosý, konservilengen taǵamdardan bas tartyp, dárýmenderdiń deńgeıin teksertip otyrý da mańyzdy deıdi. Kún shýaǵyna shomylyp, taza aýada serýendeý, turaqty sporttyq jattyǵýlar da dárýmen tapshylyǵyn jeńýge kómektesedi.
Dárýmen tapshylyǵyn elemeýdiń saldary aýrýhanaǵa deıin aparyp, tipti hırýrýgterdiń aralasýyn qajet etetin aýyr halge jetkizýi ǵajap emes. Bul – mamandardyń tujyrymy.
Sýısıdti D vıtamınimen jeńgen el
Endi myna qyzyqty qarańyz, kúndelikti azyq-túlikke qosylatyn tuzdyń mólsherin 17 gramǵa deıin azaıtýdy memlekettik turǵyda nasıhattap, sol arqyly júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn azaıtyp otyrǵan Eýropa elderi bar. Sol sııaqty turmystyq qaldyqtardyń ózin kádege jaratyp, óz qoqysy ózine jetpeı, kórshi elderden qoqys satyp alyp, odan energııa alyp otyrǵan planetadaǵy jalǵyz el Shvesııa desek, sýısıdti D dárýmenimen jeńgen de – osy memleket. Sonaý 1960-1970 jyldarda óz-ózine qol jumsaýdan aldyńǵy orynǵa shyqqan Shvesııa, jalpy Skandınavııa elderi ol problemadan D dárýmeniniń kómegimen qutylǵan. Bul elderdiń geografııalyq ornalasýy, klımaty turǵyndarynda D dárýmeniniń tapshylyǵyna dýshar etetindikten, halyqtyń psıhıkalyq saýlyǵyndaǵy kináratty osy dárýmenmen rettegen.
Odan da qyzyǵy, Shvesııa halqy tapqan tabysynyń jartysynan kóbin salyq retinde memleketke tólep otyrsa da, kezekti bir zertteýlerdiń nátıjesi dúnıede ózin eń baqytty sezinetinder Skandınavııa elderinde turatynyn anyqtaǵan kórinedi. Sebebi «Lagom» uǵymy Shvesııa halqynyń sanasyna týmaı turyp quıylady. О́ıtkeni bul baqyttyń kilti dep esepteledi. Búkil memlekettik júıe, barlyq óndiris, qyzmet kórsetý, jalpy ómir súrý salty «Lagom» ustanymyna súıenedi. «Lagom» dep otyrǵandary qarapaıymdylyq degen saıady. Eshbir adam ózin ózgeden artyq kórsetýge tyrashtanbaıdy. Al maqtanshaqtyq – mádenıetsizdik qana emes, tipti jat qylyq dep eseptelinbek. О́zin qarapaıym ustaý, jurtpen teń júrý – Shvesııada eń basty qundylyq.
Qala berdi, arhıtektýra da, jıhaz shyǵarý ónerkásibi de osy «Lagom» túsiniginde salynyp, jasalady. Qazir sánge aınalǵan skandınavııalyq stıl, mınımalızmdi oılap tapqan – osy el. Úıde artyq dúnıe turmaıdy, tek qoldanatyn dúnıe ǵana bolý kerek. Bul da – bólmege jıhazdy úıip, artyq dúnıe jınap, maqtaný men ózgeniń qyzǵanyshyn týdyrmaý úshin «Lagom» túsinigimen jasalǵan ıdeıa. Artyq bezendirý, asyra silteý joq, altynmen aptap, kúmispen baptap, jyltyraq taǵyp sándeý degennen maqurym.
Dárýmen tapshylyǵyn baıandap otyryp, basqa taqyrypqa aýyp ketkendeı kórinsek te, búkil salany aınalyp kelgende birinshi kezekte adamdardyń densaýlyǵyn saqtaýǵa jumyldyryp, túpkilikti maqsatyn bir izge úılestirgen elderdiń úlgisi bizdi oılantýǵa tıis. Bul da «Lagom» degen túsiniktikten paıda bolǵan dúnıe – artyq jumys isteımin dep aqshaǵa qunyǵyp ketpeý, ýaqytyn otbasyna, ózine arnaý. Ashkózdikke salynbaý. Iаǵnı halqy densaýlyǵyna, júıkesine artyq salmaq salmaı ýaqytynda demalýyn kózdeıdi. Mundaı júıe Shvesııa turǵyndaryn álemdegi eń baqytty eldiń biri etýge sebin tıgizip keledi eken. О́zin baqytty sezine bilgen adamnyń densaýlyǵy da myqty, qashanda kóńil kúıi kóterińki bolady bıleıdi. Aıtqandaı, muny bizdiń ata-babalarymyz ýaıym-qaıǵysy joq adamnyń qara sýǵa da semirip, kóńili toq júretinin dáıektep ketken. Al bul – dala pálsafasy.
Sol Shvesııada «Qomaqty aqshany nesine tabasyń, eger ony jumsap, raqatyn kóretin ýaqytyń bolmasa» degen qaǵıda bar. Sondyqtan aqshany qajetinshe ǵana taýyp, jumsap, raqatyn kórýge ýaqyt qaldyrady. Munda ýaqyty joq adam eń kedeı adam ekenin jaqsy túsinedi.
Al bizdiń aıtpaǵymyz, qarapaıym bir ǵana dárýmenniń jetispeýshiligi adamdardy kúızeliske dýshar etip, qýanyshymyzdy kólegeılep, tipti sýısıdke jeteleýge túrtki bolyp jatsa, onda aǵza deıtin áli kúnge deıin tolyq zerttelip bitpegen álemge dárýmendermen qosa, qanshama qorek, nármen qosa, ony túısinýge parasat pen paıym da kerek ekeni daýsyz.
ALMATY
