Ǵylymı qyzmetkerlerdi yntalandyratyn zań

Ǵalymnyń mártebesin kóterýge arnalǵan

Otyrys barysynda aldymen «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine ǵylym jáne bilim berý má­seleleri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» zań qara­lyp, maquldandy. Jańa normalar ǵalym­dardyń áleýmettik kepildikterin jaqsar­týǵa jáne ǵylymda qarjy resýrs­taryn paıdalanýdy ońtaılandyrýǵa baǵyt­talǵan. Palata tóraǵasy zań Memleket basshysynyń tapsyrmalary men Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda belgilengen mindetterdi iske asyrý úshin ázirlengenin, sondaı-aq oǵan Parlament depýtattary bastamashy bolǵanyn atap ótti.

«Jańa normalar ǵalymnyń márte­besin kóterýge, ǵylymı qyzmet­kerler­di yntalandyrýǵa jáne talantty jas­tardy ǵylymı qyzmetke tartýǵa baǵyttalyp otyr. Atap aıtqanda, zań ǵylymı-pedagogıkalyq jáne ǵylymı zertteý jumystarymen aınalysatyn oqytýshylardyń negizgi jalaqysyna qosymsha aqy belgileýdi kózdeıdi. Son­daı-aq jetekshi ǵalymdarǵa ǵylymı ju­mystardy aıaqtaý úshin aqyly shy­ǵar­mashylyq demalys alý quqyǵy qaras­tyryldy. Merzimdi áskerı qyzmetti ótkergen azamattarǵa da joǵary oqý oryndaryna túsý kezinde jeńildikter beriledi. Maquldanǵan zań otandyq ǵylymdy jáne elimizdiń bilim berý júıesin odan ári damytýǵa oń septigin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Sonymen qatar Palata otyrysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy halyqaralyq quram­dastyrylǵan júk tasymaldary týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Kelisim kóliktiń ártúrli túrin paıdalana otyryp, halyqaralyq júk tasymaldaryn jeńildetýge, sondaı-aq Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy tranzıttik-kóliktik áleýetti jáne saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýǵa arnalǵan.

Mańyzdy zań Májiliske qaıtaryldy

Sondaı-aq Senat depýtattary «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne qylmystyq-atqarý júıesi salalaryndaǵy zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy ekinshi oqylymda qarady. Depýtattar bastamashy bolǵan bul qujat halyqtyń kóshi-qony jáne qylmystyq-atqarý júıesi salasyndaǵy zańnamany jetildirýdi kózdeıdi. Naqty aıtqanda, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qol suǵylmaýshylyǵyna qarsy qylmystary úshin sottalǵan sheteldikterdiń elimizge kirýine jáne Qazaqstan azamattyǵyn alýyna shekteý engizý qarastyrylǵan. Odan bólek, ekstremıstik nemese terrorıstik áreketterge qatysy bar sheteldikterdiń elge kirýine tyıym salynady.

Talqylaý kezinde senatorlar zań­dy konseptýaldy turǵyda qoldap, oǵan birqatar túzetý engizýdi usyndy. Osyǵan baılanysty Senat depýtattary usynǵan 11 túzetýmen zańdy Májiliske qaıtarý týraly sheshim qabyldandy. Soǵan sáıkes qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerindegi beınebaqylaý júıelerin jáne ózge de múlikti qasaqana joıǵany nemese búldirgeni úshin, sondaı-aq adam óziniń qyzmettik babyn paıdalanyp qylmys jasasa, qylmystyq jaýaptylyq qatańdatylyp, jazanyń balamaly túrleri alynyp tastalady. Bul norma qylmystyq-atqarý júıesiniń, tergeý ızolıatorlarynyń jáne ýaqytsha ustaý ızolıatorlarynyń qyzmetkerlerine qatysty ekenin atap ótken jón.

Oǵan qosa, ishki kóship-qonýdy yntalandyrý maqsatynda qonys aýdarýshylarǵa sharýa nemese ferma qojalyǵyn júrgizý úshin konkýrstan tys tártippen bes jylǵa deıingi merzimge jerdi jalǵa berý qarastyrylǵan. Zań «qandas» mártebesin berý rásimin jetildirýdi de kózdeıdi.

Asyl tuqymdy mal joıylý aldynda tur

Palata otyrysynyń sońynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Depýtat Álı Bektaev aýyl sharýashylyǵynda asyl tuqymdy janýarlardyń azaıýyna alańdaýshylyq bildirdi. Depýtat máseleni sheshý úshin seleksııalyq-asyl tuqymdy qyzmettiń aqparattyq bazasynyń áleýetin ǵylymı negizde paıdalanyp, ımporttyń qarqynyn azaıtý kerek ekenin aıtty.

Depýtattyń aıtýynsha, Eýropanyń damyǵan elderinen, Aýstralııa men Kana­da­dan asyl tuqymdy kóptegen mal áke­lindi. Tek 2010-2023 jyldardyń ózinde alys-jaqyn shet memleketterden 212 myń bas mal kelipti. Asyl tuqymdy mal­­dyń úlesi 2010 jylǵy 2,9%-dan byltyr­­ǵy jyly 13,5%-ǵa deıin ósti. Biraq bul sa­la­daǵy kórsetkishter kóńilden shyqpaıdy.

«Asyl tuqymdy mal ósiretin 35,8 myń sharýashylyq jumystarynyń nátıjesi tómen. Biz ózimizdegi maldy asyldandyrýdyń ornyna shetten mal ákelip, tuqymdyq materıaldy ımporttaýǵa qumarmyz. Qazirgi ýaqytta ınvestısııalyq jobalar aıasynda 50 myńnan astam iri qarany ımporttaý josparlanyp jatyr. Budan basqa, 160 myń bas sıyrǵa arnalǵan 500 myń dozadan astam tuqymdyq materıal satyp alynbaq», dedi Á.Bektaev.

Senator elimizde 10 jyl buryn selek­sııalyq jáne mal asyldandyrý jumys­tarynyń biregeı aqparattyq-saraptama bazasy jasalǵanyn atap ótti. Ol boıynsha maldy tirkeýge alǵannan bastap olarǵa asyl tuqymdy qundylyq mártebesin bergenge deıingi jumystar sıfrlandyrylýy kerek edi. Damyǵan elderde aqparattyq júıeler analıtıkalyq baza retinde jumys isteıdi jáne salany damytatyn serippe bolyp sanalady, al bizde olar tek sýbsıdııalaý maqsatynda maldy tirkeý qyzmetin ǵana atqaryp keledi.

Elimizde aýyl sharýashylyǵy maly­nyń bıologııalyq alýan túrliliginiń azaıýy erekshe alańdaýshylyq týǵyzady. О́ıtkeni mal salasyndaǵy genetıkalyq resýrstar ulttyq ıgilik jáne álemniń bıologııalyq kapıtalynyń quramdas bóligi. Keıingi 30 jyl ishinde qoı sharýashylyǵyndaǵy «Qazaqtyń soltústik merınosy», qus sharýashylyǵyndaǵy «Arman», «Medeý», «Alataý» tuqymdary birjola joıylyp ketti. Jartylaı bııazy júndi qoılardyń «Sıgaı», «Aqjaıyq», «Qarakól», «Qazaqtyń ońtústik merınosy» tuqymdary men iri qara malynyń «Alataý» «Áýlıeata» tuqymdary, «Qostanaı» jylqy tuqymy joıylý aldynda tur.

Depýtat osyǵan baılanysty ǵylymı negizde seleksııalyq-mal asyldandyrý sharalarynyń aqparattyq bazasynyń jumysyna taldaý júrgizýdi usyndy. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi zerdeleý jáne halyqaralyq tájirıbe negizinde janýarlardyń asyl tuqymdy qasıetterin baǵalaýdyń zamanaýı ádisterin ázirleý mańyzdy. Aýrýlardy anyqtaý boıynsha molekýlıarlyq-genetıkalyq zertteýlerden ótpegen asyl tuqymdy materıaldy paıdalanýǵa tyıym salý jáne joıylyp ketý qaýpi tóngen tuqymdardy saqtaý jónindegi sharalardy qolǵa alý kerek.

О́temaqy alýdyń qıyndyqtary

Senator Ásem Rahmetova sý tasqyny­nan zardap shekken azamattardyń shyǵyn­dy óteý týraly aryz berýi kezinde kez­dese­tin máselelerdi kóterip, rásimder­di je­ńil­detý úshin birqatar naqty shara usyndy.

Zardap shekkendermen kezdesý barysynda qıraǵan nemese sý basqan úılerdegi múlikke qatysty zalaldyń mólsherin dáleldeý keıbir adamdarǵa qıynǵa soǵady degen suraqtar senatorǵa jıi qoıyldy. О́z múlkin resmı tirkep úlgermegender, sondaı-aq saıajaılarda úı salǵandar da qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp jatyr.

«Sý basqan eldi mekenderdegi úı­lerde jalǵa turyp jatqandar memleketten beriletin bir jolǵy ótemaqyǵa qol jetkize almaıdy. Esepshottary buǵattalǵan turǵyndarǵa beriletin bir jolǵy ótemaqy bankter tarapynan kredıttik qaryzdy jabýǵa ustalyp qalady. Senatorlardyń óńirlerge sapary kezinde evakýasııa pýnktterindegi jergilikti turǵyndar osy mańyzdy máselelerdi kóterdi jáne respýblıkalyq deńgeıde oń sheshim izdestirýde kómek kórsetýdi surady», dedi senator.

Depýtat osyǵan baılanysty zalaldy óteý qaǵıdalaryna ózgerister engizýdi, atap aıtqanda, sý tasqyny kezinde tolyq qıraý ne joǵaltý sebebinen baǵalaý júrgizý múmkin emes turǵyn úı úshin zalaldy óteý tetigin ázirleýdi, sondaı-aq turýǵa arnalmaǵan qurylystar men múlikke kelgen, onyń ishinde sý tasqyny kezeńinde joǵalǵan zalaldy óteýdi engizýdi usyndy.

«Saıajaı ýchaskelerinde tirkelgen jáne turatyn azamattarǵa kelgen zalaldy óteý tetigin qarastyrýdy, tótenshe jaǵdaı saldarynan zardap shekkenderge kelgen zalaldy óteýge qujattardy berý merzimin 30-dan 60 kúnge deıin qaıta qaraýdy, jeke ne memlekettik turǵyn úı qorynan jalǵa beriletin úılerde turatyn azamattardyń múlkine kelgen zalaldy óteý tártibin aıqyndaýdy usynamyn. Sondaı-aq tótenshe jaǵdaı kezinde shottary buǵattalǵan zardap shekkender úshin arnaıy shottar ashý kózdelsin», dedi Á.Rahmetova.

UBT: qashyqtan oqıtyndar qalaı daıyndalady?

Ǵalıasqar Sarybaev sý tasqyny­nan zardap shekken óńirlerdegi oqýshy­lar­dyń UBT-ǵa daıyndalý máselesin kóterdi. Osyǵan oraı depýtat jaýapty mınıstrlikter men «Azamattarǵa arnalǵan úkimetti» atalǵan máselelerdi jedel sheshý úshin tıisti sharalar qabyldaýǵa shaqyrdy.

Senatordyń aıtýynsha, tasqyn sý saldarynan elimizdegi kóp mektep oqý­shylardy qashyqtan oqytýǵa kóshken. Memlekettik bilim berý granttary bo­ıynsha konkýrsqa qatysýǵa arnalǵan UBT-ǵa daıyndyqty tótenshe jaǵdaı ózgertip jiberdi. Saldarynan oqýshylardyń aldaǵy testige sapaly daıyndalýǵa múm­kindigi de, jaǵdaıy da joq.

«Balalardy UBT-ǵa daıyndaý sala­syndaǵy retteýdi memlekettik organ­nyń birde-bireýi júzege asyrmaıdy. О́ıtkeni Oqý-aǵartý mınıstrliginde de, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginde de bul mindet kózdelmegen. Talapkerler bir mekemege oqýshy emes, ekinshisi úshin áli stýdent emes. Osyǵan baılanysty zardap shekken aımaqtardaǵy oqý bitiretin túlekterdiń taǵdyryna alańdap otyrmyz. Tabıǵı apatqa baılanysty balalardyń ulttyq biryńǵaı testileýde tómen nátıje alý qaýpi bar. Sondyqtan olar memlekettik bilim granttaryn ala almaı qalýy múmkin», dedi Ǵ.Sarybaev.

Senator osyǵan baılanysty talapkerlerdi daıarlaý máselesin sheshý sharalary týraly aıtty. Ásirese túlek­terdiń qujattaryn tezirek qalpy­na keltirýge járdem kórsetý týraly mınıstrlikterge usynys aıtyldy. Testileýdiń ekinshi sessııasynyń basynda UBT ótkizý pýnktteriniń qyzmetin qalpyna keltirý qajettigi atap ótildi. Oqý-aǵartý, sondaı-aq ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrlikterine túlekterdi UBT-ǵa daıarlaýǵa jáne olardyń joǵary oqý oryndaryna túsýine járdemdesý mańyzdy.

Múgedek balalar sany artyp keledi

Lázzat Qaltaeva Úkimettiń nazaryn balalar arasynda múgedektiktiń artý problemasyna aýdardy. Senatordyń aıtýynsha, erte kezeńde aýrýdyń aldyn alý jáne onyń qaýpin azaıtý úshin osy baǵyttaǵy ǵylymı zertteý jumystaryn kúsheıtý qajet.

Depýtattyń málimetinshe, 2021 jyly bul kórsetkish 25,8%-dy, al 2022 jyly 26,6%-dy qurady. 2022 jylǵy balalar múgedektiginiń túrleri boıynsha birinshi orynda týa bitken aqaýlar, ekinshi orynda júıke júıesiniń aýrýlary tur. Bul derekter problemalardy keshendi túrde sheshýdi qajet etetin qosylǵan dert túrleriniń ósip bara jatqanyn kórsetedi.

«Senat janynda ótken jyly qurylǵan Inklıýzııa keńesi óziniń jeke otyrysynda balalar múgedektigi taqyrybyn qaraǵan bolatyn. Ata-analar bul máseleni Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevpen kezdesýde de kóterdi. Inklıýzııa keńesinde depýtattar, ata-analar men sarapshylar qaýymdastyǵynyń múgedek balalarǵa qatysty kótergen máseleleriniń aýqymy óte keń. Bul máselelerdi úsh negizgi bólikke bólýge bolady. Bul balalar múgedektiginiń aldyn alý, áleýmettik qoldaý jáne ońaltý, sondaı-aq múgedek balalarǵa bilim berý jáne olardy qoǵamǵa aralastyrý bolyp otyr», dedi senator.

Senator Úkimet nazar aýdarýǵa tıis máselelerdi atap ótti. Olardyń qataryn­da balalar múgedektigi salasy boıyn­sha ǵylymı zertteýlerge qarjy bólmeý jáne qoldaýdyń joqtyǵy, úsh jasqa deıingi balalarda damýdyń buzylýyn kesh anyqtaý, shekteýleri bar balalardyń jeke qajettilikterin esepke almaý bar.

«О́ńirlerde balalar múgedektigi­niń ósý sebepterin taldaý, balalardyń týa bitken dimkástik qaýpin azaıtý maqsatynda osy saladaǵy ǵylymı zertteý jumystaryn qoldaý, balalarda damýdyń buzylýyn anyqtaý turǵy­synda jappaı skrınıng júıesin jasaý jáne densaýlyq saqtaý uıymdary bazasynyń júıesinde balalardyń damýyna erte aralasýdyń pánaralyq toptary qyzmetin uıymdastyrý jóninde usynystar ázirleýdi jáne usynýdy, múgedek balalardyń jasy men damýyndaǵy tejelýdiń kóptegen túrin eskere otyryp, áleýmettik kómek júıesin jetildirýdi jáne qoldaý kórsetýdi suraımyz», dedi senator depýtattyq saýalynda.