Qasiretti kúnderdiń derek-dáleli

Basylym Qyrǵyzstan men Qazaq­stan oqyrmanyna ǵana emes, totalıtarlyq rejim basqarǵan elderde de stalınızm men qýǵyn-súrgin tarıhyna qyzyǵýshylyq tanyt­qan álem aýdıtorııasyna arnalǵan. Osy ýaqytqa deıin otandyq tarıhnamada bul taqyrypta jeke ádebıetter, otandyq materıaldar jınaqtary jaryq kórgeni belgili. Biraq osyndaı irgeli eńbekter joqtyń qasy edi. Sondyqtan 1932-1933 jyldary Qazaq Respýblıkasynda bolǵan ashtyq pen qaıǵyly oqıǵalar taqyryby ba­ıyp­ty qosymsha zertteýlerdi qajet etedi. Al zerttelgen baǵyttyń biri – kúshtep ujym­dastyrý jyldaryndaǵy kórshi elderge qazaq halqy emıgrasııasynyń aýqymy.

Qazaqstannan tys jerlerge qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan adamdardyń naqty sany áli belgisiz, biraq kez kelgen jaǵdaıda bul sandar buryn aıtylǵannan áldeqaıda kóp bolady. Sonymen qatar kóshi-qon baǵyttary jappaı sıpatta boldy, el shekarasynan ár baǵytta – Qytaı, Reseı, О́zbekstan Tájikstan, Qytaı, Aýǵanstan jáne Qyrǵyzstanǵa sozyldy. Jalpy, elimizden tys jerlerge emıgrasııanyń aýqymy adamdy tańǵaldyrady. Sonymen birge keńestik úgit-nasıhat mashınasy dál osy 1920-1940 jyldary KSRO-da, jalpy Qazaqstanda «sosıalızmniń túpkilikti jeńisi» jáne «marksızm-lenınızm ıdeıalarynyń» saltanaty týraly únemi ýaǵyzdap otyrdy.

Mysaly, ónimderdiń jetispeýshiligi, olardyń ádiletsiz bólinýi taqyryby 1930-1940 jyldary saıası emıgrant Mustafa Shoqaıdyń eńbekterinde qozǵaldy, ­sonymen qatar kommýnıstik partııa men NKVD-nyń qupııa muraǵattarynda jınaqtaldy. Biraq olardyń bar­lyǵy kópshilikke jabyq boldy. Qyr­ǵyz ǵalymdary men muraǵatshylary 30-jyl­dardaǵy ashtyq taqyryby bo­ıynsha «Qazaqstandaǵy asharshylyq: Qyrǵyzstandaǵy qazaq bosqyndary. 1932-1933» atty jınaqty qysqa merzimde ázirlep shyqty. 2020-2023 jyldary jumys istegen saıası qurbandardy tolyq aqtaý jónindegi komıssııa múshesi retinde Qyrǵyzstan muraǵat qorlary jáne áriptesterimniń eńbekterimen jaqsy tanysyp, osy qujattardyń elge kóshirmesin alyp kelgen edim.

Tabıǵı apat – jut nemese ashtyq qazaq dalasynda buryn da bolǵan, alaıda 20-30 jyldardaǵydaı kúshtep ujymdastyrý saıasaty saldarynan aýqymy jaǵynan osyndaı qorqynyshty ári qaıǵyly bolǵan emes. Mıllıondaǵan jannyń tragedııasy úshin eshkim ja­ýap bergen joq. Qyrǵyzstan ǵalymdary jazǵan jınaqta balalar men áıelderdiń ólimi, kannıbalızmniń kóptegen mysaly keltirilgen. Qyrǵyz eline pana izdep tek shekaralas Almaty, Jambyl oblysy emes, sonymen qosa myńdaǵan Abyraly aımaǵy, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, onyń ishinde Maǵjan Jumabaevtyń týys­tary kelgen. Bul zulmattyń Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń taǵdyryna da qatysy bar. Jer jánnaty Jetisýdan Bishkekke amalsyzdan otbasyn alyp ketken Toqa atasynyń jan jary men kenje qyzy qaıǵyly jaǵ­daı­da qaza tabady. Jetim qal­ǵan Toqanyń ul­dary Jomart pen Kemel bala­lar úıine túsedi. Keıin olar Shym­kent­tegi jetimder úıinde bolyp, Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysqa attanǵan. Soǵysta Jomart Toqaev Kalının maıdanynda, Rjev mańaıyndaǵy qyrǵynda qaza tabady. Tarıhtyń osy qaıǵyly betterin Memleket basshysy baıandap bergen edi.

Qyrǵyzstannyń memlekettik muraǵat­ta­rynda «qazaq bosqyndarynyń» tarıhyna qatysty kóp derekkóz bar, bul keńes ókimetiniń qaıǵyly oqıǵalardy qasaqana, Qazaqstanda apattyń bolýy týraly aqparatty qatań túrde jasyrǵanyn kórsetedi. «Bosqyndar» boıynsha barlyq derlik qujatqa «óte qupııa» degen belgi qoıyldy. Biraq Qyrǵyzstan basshylary qazaq baýyrlaryn «Nan qoryn ashý», jańa ujymsharlar uıymdastyrý arqyly adamdardy ashtyqtan qutqarýǵa tyrysty.

Jınaqty qurastyrýshylar RSFSR Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary Turar Rysqulov pen Qyrǵyzstan Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Júsip Abdrahmanov bosqyndarǵa kómek kórsetý máselesimen únemi yntymaqtasyp otyrǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar Qyrǵyzstan basshylary men Turar Rysqulov ózara jaqsy tanys bolyp, osy máselelerdi sheshýdiń joldaryn talqylaǵan. Qujattar kórsetkendeı, Turar Rysqulov stalındik bılik pen ujymdastyrý saıasatyna qolynan kelgenshe qarsy turǵan, qolyndaǵy bılikti paıdalana otyryp qyrǵyz, orys, tatar (M.Sultanǵalıev), bashqurt (Zakı Ýálıdı Toǵan) sııaqty saıasatkerlermen kelisimge baryp uıymdastyra bilgenin kóremiz. Mysaly, muraǵat qujattarynan T.Rysqulovtyń Qyrǵyz basshylaryna onnan astam arnaıy telefonogramma jiberip, qazaq bosqyndarǵa kómek kórsetýin talap etkenin kórýge bolady.

Qyrǵyz ǵalymdary jazǵandaı, qazaq bosqyndarynyń qaıǵyly taǵdyryn kórip, eger barlyq jaýapkershilikti óz moınyna almasa, qyrǵyzdar da osyndaı taǵdyrǵa tap bolýy múmkin ekenin túsinip, J.Abdrahmanov adamdardy ashtyqtan qutqarýǵa tyrysady. Jınaqtyń qurastyrýshylary atap ótkendeı, Júsip Abdrahmanov pen onyń serikteriniń sheshimdiligi júzdegen myń jazyqsyz adamdy ólimnen qutqardy Bul tujyrymdardy professor Z.K.Qur­manov pen Qyrǵyzstannyń basqa da tarıhshylarynyń zertteýlerinen kóre alamyz ( Kýrmanov K.Sh. Ispoved ıýrıs­ta: avtobıografıcheskıı ocherk. Bıshkek, 2017. – S.9).

1932 jyly 23 tamyzda J.Abdrah­manov kúndeliginde bylaı dep jazady: «Men nátıjesinde ýkraınalyq «oqıǵany» qaıtalamas úshin, ony (egin – B.A.) jetkilikti jınap alǵannan shala jınaǵan durys ekenin dáleldeı almadym». Júsip Abdrahmanov kúnde­likterinde áli kúnge deıin Qazaqstan jurtshylyǵyna belgisiz baýyrlas halyqtyń qorqynyshty qaıǵysy týraly úlken janashyrlyqpen jazady: «...Frýnze (qazirgi Bishkek – B.A.) janynda 2-qala – Qazaq kıiz úıleriniń qalasy osynda qonys aýdarǵan azamattar ósti... ashtyq pen kedeılik. Bul Fılıptiń jumysynyń nátıjesi. Tek ol ma? Markstiń keremet baǵyty bar: kapıtalıstik damyǵan elder, onyń kapı­­talızmi, aýrýlary (buqa­ranyń kúıreýi, daǵ­darys, jumyssyzdyq jáne t.b.) tek oǵan baratyn elderdiń bolashaǵyn kórsetedi. Sonymen, qazaqtardyń taǵdyry men bolashaǵy qyr­ǵyzdy kórsetpeı me? Uqsastyǵy ...» J.Abdrah­ma­nov Fılıpp týraly aıta otyryp, Qaz­kraıkomnyń birinshi hatshysy Fılıpp Goloshekındi anyq kórsetedi. Sondaı-aq J.Abdrahmanov «marksızm klassıkteriniń» ekonomıkalyq teorııasynyń qateligin ashyp kórsetken.

Qyrǵyz bıliginiń habarlaýynsha, Qazaq úkimeti ashtyq jyldary óz azamattaryna kómek kórsetýde erekshe tıimdi sharalar qabyldaǵan joq (Bul pikirmen otandyq ǵalymdar tolyq kelise­miz). Qujattardan kórinip turǵandaı, Qazaqstan Úkimeti adamdardyń basynan ótkergen qaıǵyly oqıǵalar týraly shyndyqty jasyrýǵa tyrysqan. Aıtpaqshy, buǵan Qazaqstan Úkimeti múshelerine Tashkentte ornalasqan BK(b)P Ortalyq Azııa bıýrosy nazar aýdardy. Joǵaryda aıtylǵandardan kórip otyrǵanymyzdaı, Qazaqstan­nan aıyrmashylyǵy J.Abdrahmanov basshylyǵynyń mańyzdy róliniń arqasynda Qyrǵyzstanda jappaı ashtyqtyń aldyn aldy. Sondyqtan kórshiles elde ondaı ashtyq zulmaty bolmaǵany belgili.

Soǵan qaramastan, Máskeýdiń tapsyrmasy jáne BK(b)P Ortalyq komıteti saıası bıýrosynyń 1933 jylǵy 22 qyrkúıektegi sheshimimen Qyrǵyz partııa uıymy J.Abdrahmanov oıdan shyǵarylǵan syltaýlar boıynsha qyzmetinen bosatyldy, keıin qýǵyn-súrginge ushyrady. Jınaqta J.Abdrahmanovtyń kúndeligimen tanysqan I.Stalın jáne KSRO-nyń basqa basshylarynyń jazbalary keltirilgen, bul olardyń Qazaqstandaǵy ujymdastyrý baǵytynyń qaıǵyly jaǵdaıǵa ákelgenin jaqsy biletindikterin taǵy da rastaıdy (J.Abdrahmanov.1916. Dnevnıkı. Pısma k Stalıný. Frýnze: «Kyrgyzstan», 1991).

I.Stalın Qyrǵyz basshysynyń kún­de­lik jazbalarymen tanysyp, saıası bıýro múshelerine olardy oqýdy tapsy­ra­dy. Jınaqtyń avtorlary KSRO-nyń «kó­sem­deri» týraly túsiniktemeler beredi. M.Kalının J.Abdrahmanovtyń «Mark­sıst emes» ekendigi týraly jazady, L.Kaga­novıch ol týraly «Ońbaǵandy tárbıe­ledik» dep jazdy, kúndelik avtory­nyń ózi «shirigen materıal» bolyp shyqty. Dál osyndaı pikirlerdi V.Molotov – «О́zin súıgen shirik», al Sergo Ordjo­nıkıdze «qoqys» dep bildirdi. Tipti osy qysqasha túsiniktemelerde stalın­dik orta­­nyń qanqumarlyǵy, adamger­shiliginiń tómendigi men dórekiligi aıqyn baı­qala­dy. Sol saıası bıýronyń sheshimimen J.Abdrahmanov atý jazasyna kesildi.

Jınaq materıaldarynan Qazaq­stan­daǵy ujymdastyrý saıasaty qazaqtardyń kórshi respýblıkalar men memleketterge aýqymdy kóshi-qon ákelgenin baıqaýǵa bolady. T.Rysqulov pen J.Abdrah­ma­nov sııaqty basshylardyń sheshýshi áreketteri ǵana Qyrǵyzstan aýma­ǵyn­daǵy qaıǵyly oqı­ǵanyń saldaryn jeńildetýge múm­kin­dik berdi. Qujattar kórsetkendeı, Qyr­ǵyzstan basshylary ujymdastyrý saıasa­tynyń saldaryn jeńildetý úshin kóp jumys atqardy. Úlken táýekelge qaramastan, halyqtyń azabyn jeńildetýge tyrysqan Júsip Abdrahmanov pen onyń serik­tes­te­rine alǵys aıtýymyz kerek. Jınaq ta­qy­rypqa sáıkes ıllıýstrasııa­lar jáne bıb­lıo­grafııamen jabdyq­tal­ǵan.

Qaıǵyly jaǵdaıǵa kýá bolǵandardyń esteligi úlken mánge ıe. Baýyrlas Qyrǵyz Respýblıkasynda ómir súrip úlgergenderdiń ómirbaıanyn sıpattaý­da qujattyq rastaý bar. Qazaqstan tarıhynyń osyndaı mańyzdy, áli de az zerttelgen kezeńine qatysty materıal jınaý jáne júıeleýde orasan zor eńbek atqarǵan Qyrǵyzstan ǵalym-tarıhshylarynyń eńbegi laıyqty baǵasyn alady dep sanaımyz.

Búrkitbaı AIаǴAN,

Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, professor