Fermerge qoljetimdi balama ádis qajet

Sý shaıǵan topyraqtyń qunary kemıdi

Bul rette sý tasqyny taralǵan aımaqtardaǵy elderdiń topyraq quramyn zertteý, onyń keri áseri týraly tájirıbe almasý mańyzdy. Klımattyń ózgerýi ǵana emes, jer qunaryndaǵy organıkalyq tiri aǵzalardyń ózgerýi qurǵaq jáne tozǵan jerlerdiń ónimdiligine teris áser etedi. О́.Ospanov atyndaǵy qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń ókili Raýshan Ramazanovanyń aıtýynsha, topyraq jamylǵysy alýa­n túrliligimen erekshelenedi. Sol­tústiktegi ormandy-dala aı­maǵyndaǵy kádimgi qara topy­raqtan bastalyp, ońtústikte qońyr jáne sur-qońyr shóldi topyraqtarǵa deıin taralǵan. О́simdiktiń jerden jáne kún sáýlesinen nár alýyna múmkindik beretin jer qyrtysynyń betki qabatyn sý shaıyp ketýine baılanysty. Bul jaǵdaı máseleniń memlekettik deńgeıde sheshilýin talap etedi. Onyń qansha santımetr ekeni ázirge ǵylymǵa belgisiz. Odan bólek, ár aımaqtyń tabıǵı ereksheligine baılanysty qoldanylatyn pestısıd quramy da ártúrli. Mysaly, Re­seıde nemese eldiń ortalyq óńirinde qoldanylǵan ártúrli hı­mıkattyń batys aımaqtardaǵy egis alqaptaryna qalaı áser ete­tinin bilmeımiz.

Sonymen qatar mola nemese mal óleksesi kómilgen polıgondardy da sý shaıyp ketti degen de­rekter aıtylyp jatyr. Al qunar­ly qabattyń tabıǵı jolmen qa­lyptasýy úshin kemi 40-70 jyl qajet.

«Shaıyndy astynda jamyl­ǵysy ashylyp qalǵan topyraqtyń qunarlylyǵyna monıtorıng jasap jáne bıologııalyq belsen­diligin anyqtaý, onyń quramyndaǵy tiri mıkroaǵzalardy zertteý kerek», deıdi R.Ramazanova.

Asa qaýipti pestısıdter qaıdan júr?

Konferensııa sheńberinde BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýa­shylyǵy uıymy (FAO), Jahandyq ekolo­gııalyq qor (GEF) jáne Eko­logııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi «Pestısıdterdiń ómirlik sıkli» birlesken jobasyn tanystyrdy. Tanystyrylym barysynda sóz sóılegen Qyrǵyzstan, Tájik­stan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Reseı, EO elderiniń sarapshylary, FAO halyqaralyq keńesshileri, aýyl­sharýashylyq topyraǵynyń las­taný problemasy kóptegen agrar­lyq el úshin, sonyń ishinde Or­talyq Azııa aımaǵy úshin ózekti eke­nin aıtty. FAO-nyń aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy ornyqty jáne ekologııalyq taza tehnologııalar boıynsha tehnıkalyq jáne saraptamalyq qoldaý kórsetý ar­qyly búkil álemge, sonyń ishinde Qazaqstanǵa da kómek kórsetetini jıyn barysynda aıtyldy.

FAO pestısıdterdi basqarý jobasynyń jetekshisi Saltanat Baeshovanyń aıtýynsha, jobaǵa qatysýshy elderde, sonyń ishinde Qazaqstanda tirkeý kezinde kóptegen faktorǵa nazar aýdarylǵan. Tipti sýbsıdııalanǵan pestısıdter tiziminde asa qaýipti pestısıdter bar ekeni anyqtalǵan. Olardy paıdalaný ulttyq zańnamamen rettelgen, alaıda damyǵan elderde eskerilgen kóptegen krıterıı nazardan tys qalyp qoıǵan. Qazir fermerler úshin naryqta bar qa­ýipsiz balamalar qarastyrylyp jatyr. О́tken jyly alma baqtary, qyryqqabat, qyzanaq alqaptaryna synaq júrgizilipti. Nátıjesinde bıolo­gııalyq qorǵaý ádisterin qol­daný arqyly pestısıdterdi 70%-ǵa azaıtýǵa múmkindik bary anyqtalǵan.

Osy rette S.Baeshova pestısıdterge arnalǵan konteınerlerdi qaıta óńdeý máselesine jáne osyǵan baılanysty FAO men Qa­zaqstannyń birlesken jobasyn júzege asyrý máselesine toq­tal­dy. Jıyn barysynda aýyl­sha­rýashylyq topyraǵyn qalpyna keltirý sheshimderin ilgeriletetin Ortalyq Azııa elderiniń jumys tobyn qurý, bıo-fıtoremedıasııa jáne ekologııany odan ári damytý boıynsha birqatar másele aıtyldy.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń Qaldyqtardy basqarý departamentiniń óndiristik qaldyqtar basqarmasynyń basshysy Ásel Qasenovanyń aıtýynsha, elde eskirgen pestısıdterge túgendeý júrgizildi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanda eskirgen 6 myń tonnadan astam pestısıd bar ekeni anyqtalǵan. Qazir olardyń qaı óńirge tıesili ekeni týraly analıtıkalyq esep daıyndalyp jatyr. Aıtýynsha, anyqtalǵan eskirgen pestısıdter joıylady. Sonymen qatar topyraqtaǵy zııandy qaldyqtardy shyǵarý da nazardan tys qalmaıdy. Bul jumys­tarǵa qarajat mınıstr­lik nemese jergilikti ákimdik bıýdjetinen bólinedi.

Topyraq degradasııasyna ne áser etedi?

FAO pestısıdterdi basqarý jónindegi aǵa tehnıkalyq ke­ńesshisi Stefan Robınsonnyń aıtýynsha, adam qajettilikterin turaqty ne­gizde qanaǵattandyrý úshin qazir jer jáne basqa da tabıǵı resýrstardy tıimdi jáne uqypty paı­­dalanýǵa umtylý qajet. To­py­raq­tyń degradasııasyna qur­ǵaqshylyq, sý tasqyny, kóshkin, sel sııaqty tabıǵı qu­bylystar, al sońǵy ýaqytta Aral teńiziniń qurǵaǵan túbinen kó­terilgen tuz da yqpal etip jatyr. BUU málimetine sáıkes, jer betiniń 40%-y qurǵaq jáne sortańdanýǵa beıim. Tıisti strategııalardy ázirleý, jerdi paıdalanýdy josparlaý jáne basqarý – osy maqsattarǵa jetýdiń eń mańyzdy praktıkalyq joly. Ortalyq Azııa elderinde oryn alyp otyrǵan máseleniń biri – Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin qalǵan qaldyqtarmen baılanysty. Aýyl sharýashylyǵy men eksportty tıimdi damytý úshin qal­dyqtardy óńdeý men taza to­pyraqqa zamanaýı tásilderdi engizý qajet.

«Mıllıondaǵan gektar jerdi tazartý sonshalyqty ońaı sharýa emes. Sonymen qatar mundaı pes­tısıdterdi jaǵý óte qymbat ádis. Konferensııada biz búginde álemde bar jáne aldaǵy 10-15 jylda qazaqstandyq fermerler qol­dana alatyn balama qoljetimdi ádisterdi talqylap jatyrmyz», dedi Stefan Robınson.

Qazaqstan men Qyrǵyzstanda FAO-nyń qadaǵalaýymen olar turaqty organıkalyq lastaýshy zattardyń (TOL) jáne aýyr metal­dardyń deńgeıin tómendetýge kómektesetin ekonomıkalyq qol­jetimdi, ekologııalyq taza jáne qoldanýǵa ońaı bıo jáne fıto­remedıkasııa tehnologııany synaq­tan ótkizip jatyr.

«Bıoremedıasııa – bul topyraq­ta ómir súretin mıkro­or­ganızmderdi paıdalaný, olar úshin pes­tısıdter ýly emes, tamaq bo­lyp sanalady. Pestısıdtermen qorektenetin mıkroorganızmder 6 aı ishinde pestısıdterdi 99%-ǵa deıin beıtaraptaı alady. Ekinshi ádis – ósimdikterge qoldanatyn fıtoremedıasııa. Bul bıotehnologııalar agressıvti hımııalyq ádisterge qaraǵanda kóp ýaqytty qajet etedi, biraq olar búkil álem­de qoljetimdi. Aldyn ala jaq­sy nátıjeler qazirdiń ózinde bar», deıdi Stefan Robınson.

FAO-nyń aldaǵy jospary

FAO-nyń taǵy bir ókili Tanıa Santıvanes aýylsharýashylyq aımaqtaryndaǵy topyraq adam densaýlyǵyna qaýip tóndiretin jáne tamaq qaldyqtaryna áke­letin TOL jáne aýyr metall pes­tısıdteri deńgeıine deıin las­tanǵanyn aıtyp berdi.

«Bıo jáne fıtoremedıasııa – TOL jáne aýyr metaldarmen lastanǵan aýyl sharýashylyǵy to­pyraqtaryna arnalǵan ınno­vasııalyq tehnologııalar. Bul – tabıǵatqa nemese ekojúıege negizdelgen sheshimder. Biz Or­talyq Azııa elderine arnap qal­pyna keltirý sharalaryn daıyndaý úshin FAO baqylaý tizimin usynamyz jáne úlken ken oryndaryna, sondaı-aq aımaqtaǵy jáne odan tys basqa elderge kóz­qarasty keńeıtý úshin qajetti qadamdardy talqylaımyz. Biz bul tehnologııalardyń Qazaqstanda qalaı engizilip jatqanyn kórý úshin joba alańdaryn aralaımyz. Jasyl aýylsharýashylyq tehnologııalary men saıasatyn qabyldaý arqyly biz ózgermeli klımatta paıdaly taǵam óndirý kezinde topyraqtarymyzdyń qunarly (FERTAIL), sý kózderiniń taza bolýyn, bıoártúrlilik pen eko­júıe­lerdiń gúldenýin (THRAIV) qam­tamasyz ete alamyz», dep atap ótti FAO sarapshysy.

Forým barysynda sarapshylar pestısıdterdiń qorshaǵan ortaǵa teris áserin azaıtý úshin aýyl sha­rýashylyǵynda sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini qoldaný tájirıbesimen, sondaı-aq pestısıdterdiń adam densaý­lyǵyna áseri týraly zertteýlermen tanysty.

Jumys nátıjeleri boıynsha konferensııaǵa qatysýshylar Ortalyq Azııa elderi úshin bıo-fıtoremedıasııany jáne basqa da ekologııalyq taza sheshimderdi odan ári damytý jáne keńeıtý boıyn­sha usynystar ázirleıdi.

ALMATY