Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Naqtylasaq, Ulttyq bank bıznesti nesıelendirý úshin ekinshi deńgeıli bankterdiń (EDB) oblıgasııalaryn satyp alýǵa 2024 jylǵa deıin 500 mıllıard teńgege deıingi zeınetaqy aktıvterin jumsaýdy josparlap otyr. Bul qarjydan saýda-sattyq, turǵyn úı jáne kommersııalyq múlik satý men satyp alý, jeke tulǵalarǵa kredıt (ıpoteka, tutynýshylyq nesıe), qarjylyq qyzmet, keńes berý qyzmeti, saýda ortalyqtarynyń qyzmetine nesıe berýge bolmaıdy. Sondaı-aq aınalym qarajatyn tolyqtyrý jáne nesıeni qaıta qarjylandyrý maqsatynda jumsaýǵa ruqsat joq.
BJZQ aktıvteriniń kiristilik deńgeıi áli de ınflıasııa deńgeıinen joǵary. Bul faktor ony «kúlsheli balaǵa» aınaldyryp otyr. Kólemi 18,8 trln teńge bolatyn zeınetaqy aktıvteriniń kiristiligi jyl basynan beri 3,2%-dy qurap, eseptelgen ınvestısııalyq kiris 581,3 mlrd teńge bolǵan. 2023 jylǵy kiristilik 10,1%-dy qurap, 1,6 trln teńge ınvestısııalyq tabys eseptelip edi. UB bul sheshim naqty sektordyń uzaqmerzimdi nesıe resýrstaryna qoljetimdiligin keńeıtý úshin josparlandy dep túsindirgisi keledi.
«Halyk Finance» basqarma tóraǵasynyń keńesshisi, ekonomıst Murat Temirhanov Ulttyq bank zeınetaqy aktıvterin bankterge jiberý arqyly ekonomıkaǵa nesıe berý fýnksııasymen ózi aınalysýǵa nıettenip otyrǵanyn, bul arqyly bank aktıvteriniń jumsalý tetikterin baqylaýǵa alǵysy keletinin, bul naryq zańyna, Ulttyq banktiń de negizgi mindetine qaıshy ekenin aıtady. Dál qazir EDB-da aınalymǵa túsire almaı jatqan qarjy jetedi. M.Temirhanovtyń aıtýynsha, qarajatty kvazımemlekettik kompanııalar alǵan kezde memlekettik kepildikpen qamtamasyz etiledi. Biraq EDB týraly sóz bolǵanda, olarǵa memlekettik kepildik qoldanylmaıdy. 190 mlrd teńgege «Báıterek» oblıgasııalaryn ornalastyrý kepildik jaǵynan da, naryqtaǵy ornalastyrý mólsherlemesi jaǵynan da qyzyqty bolǵanyn sarapshylardyń bári aıtady. Ulttyq bank ınvestısııalyq deklarasııaǵa sáıkes, EDB oblıgasııalaryn satyp alýǵa zeınetaqy aqshasymen qatysýǵa quqy bar, qalǵan máseleni naryqtyń ózi retteýi kerek.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń basshysy Elena Bahmýtovanyń pikirinshe, bul qarajatty paıdalaný úshin, zeınetaqy qorlaryn basqarýdy yryqtandyryp, aktıvterdi ornalastyrýǵa qarapaıym ınvestorlar da, kásibı ınvestısııalyq menedjerler de kóbirek tartylýǵa tıis.
«Biz naryq qaǵıdaty boıynsha kapıtal naryǵyn iske qosýymyz kerek. Bul jerde trıgger zeınetaqy aktıvteri bolýy múmkin, olardy naryqqa óte muqııat jáne birte-birte engizý jáne ekonomıkalyq damý úshin paıdalaný qajet», dep túsindirdi ol.
Shyn máninde BJZQ aktıvteri úshin qaı baǵyt tartymdy? Sarapshylardyń aıtýynsha, qor qarjysyn ekonomıkanyń, bıýdjettiń qoly jetpeı jatqan salalaryna baǵyttaý tıimdi bolar edi. Úkimet ártúrli qarjy ınstıtýttary arqyly zeınetkerlerden qaryz alady, jańa óndiris salady, salyq tóleı bastaıdy jáne mańyzdysy jańa jumys oryndaryn ashady. Nátıjesinde, aqsha BJZQ-ǵa qaıtarylyp qana qoımaı, eselenedi, sebebi kásiporyndar jalaqy tóleıdi, tıisinshe jumysshylary BJZQ-ǵa ósimaqy tóleıdi.
«BJZQ-nyń 500 mlrd teńgesin aınalymǵa shyǵarýǵa daıyn kompanııalar bar ma, olardyń ınvest jobalary qalaı irikteledi?» degen máseleniń ózi kúrdeli. Sebebi bul tusta jiberip alǵan qatelikterimiz óte kóp. Bizdiń shyndyqta ShOB irilenýge qorqady, qoń jınap alsa usaq kompanııalarǵa bólshektenip ketedi. ShOB-tyń orta bızneske, orta bıznestiń iri kompanııaǵa aınalýy úderisinde ashyqtyq az. Tek óte usaq kompanııalar men óte iri kompanııalar ǵana bar. Usaqtaryna ınvestısııa salýdyń táýekeli joǵary, irileri BJZQ bólgen «tıyn-tebendi» mensinbeıdi. Sebebi árbir ınvestor kapıtaldy bir jerge salmas buryn kompanııanyń ınvestısııalyq reıtıngin taldaıdy. Zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaý – ınvestısııanyń erekshe túri. Bul aqsha eshqashan úlken paıda alý úshin salynbaıdy, mundaǵy basty mindet – kapıtaldy saqtaý. Biraq bul máselede saqtyq qajet», deıdi taldaýshy Toǵjan Qojaly.
2024 jyldyń 1 sáýirindegi jaǵdaı boıynsha zeınetaqy jınaqtary bir jyl ishinde 22,6%-ǵa kóbeıdi. Salymshylardyń jeke jáne shartty shotynda 18,9 trln teńge jatyr. Jyl basynan beri olardyń ósimi shamamen 1,02 trln teńge (5,7%) boldy. О́tken jyldyń sáıkes kúnimen salystyrǵanda zeınetaqy jınaqtarynyń kólemi shamamen 3,5 trln teńgege nemese 22,6%-ǵa ósti.
Jyl bastalǵaly úsh aıda zeınetaqy jarnalarynyń kólemi 623,6 mlrd teńgege jetti. Bul ótken jylǵy kórsetkishten 27,9% nemese 136,2 mlrd teńgege artyq. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda mindetti zeınetaqy jarnalary (MZJ) – 20,2%, mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary (MKZJ) – 22,1%, erikti zeınetaqy jarnalary (EZJ) 41,2% ósim kórsetti.
Otandastarymyzdyń jınaqtarynyń 96,6%-y MZJ esebinen qalyptastyrylǵan. Onyń kólemi 18,2 trln teńgeden asty (jyl ishindegi ósim – 22,3%, jyl basynan beri – 5,5%). MKZJ boıynsha zeınetaqy jınaqtarynyń somasy 599,7 mlrd teńge bolyp, jyl ishinde 25,8%, osy jyldyń basynan bastap 5,5%-ǵa ulǵaıdy. Eń joǵary ósimdi (jylyna – 49%, jyl basynan beri – 11,3%) erikti zeınetaqy jarnalary (EZJ) boıynsha jınaqtar kórsetti. Olardyń kólemi – 5,9 mlrd teńge.
BJZQ salymshylarynyń jeke jáne shartty zeınetaqy shottaryna eseptelgen taza ınvestısııalyq kiris jyl basynan beri shamamen 569,5 mlrd teńgege jetken.
2024 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha BJZQ-daǵy salymshylardyń jeke zeınetaqy shottarynyń (JZSh) sany 12,4 mln birlikke teń, onyń ishinde: 11,1 mln-y – MZJ boıynsha, 671,1 myńy – MKZJ boıynsha, 409,8 myńy – EZJ boıynsha.
