Sýtegi tehnologııalaryn damytý nemese sýtegi energetıkasyna aýysý máseleleri búkil álemniń energetıkalyq strategııalaryna kiredi. Sýteginiń energetıkada keńinen qoldanylýyna kedergi keltiretin negizgi sebepterdiń biri, ony kómirtektik izsiz alý, mobıldi saqtaý jáne tasymaldaý máselesi bolyp tur. Eger joba-josparlar oıdaǵydaı júzege assa, zertteý nátıjeleri el kóleminde balamaly energetıkanyń damýyna yqpal etedi. Áıtpese mamandardyń paıymdaýynsha, búkil álemde dástúrli jolmen alynyp jatqan energııa shıkizaty taýsylǵaly tur. Onyń ústine, ol energııa kózderi qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııan keltiredi. Al kópshilik, «atom sýtegi» sekildi termınderge úrke qaraıdy. Keshegi Semeı polıgony, Japonııadaǵy alapat apattar osynaý ádis-tásilmen jasalǵan zertteýlerden bolǵan soń shyǵar, halyqtyń qorqa qaraýy da zańdylyq. Alaıda salany ábden meńgergen mamandardyń biri Ulttyq ıadrolyq ortalyq zerthanasynyń basshysy Arman Mınııazovtiń aıtýynsha, Japonııadaǵy jaǵdaıdan soń atom energııasyn óndirýdegi talap halyqaralyq deńgeıde kúsheıtilgen.
«Qandaı energııa bolsyn, qaýipsizdik sharalary birinshi orynda turýy kerek. Halyqaralyq deńgeıde ǵana emes, ishki qaýipsizdikter de mindetti túrde oryndalýǵa tıis. Ol úshin eń áýeli bilikti mamandardy daıarlaýymyz qajet. Jalpy, elimizde energetıka salasy jaqsy damyǵan. Dese de, ǵalymdar bir ornynda turmaı, jańa energııa kózderin qarastyrýy kerek. Ol qaýipsiz ári tıimdi bolýy shart. Al qazirgi jasyl energetıkanyń birden-bir kózi – atom», deıdi bilikti maman Arman Janarbekuly.
Sondaı-aq A.Mınııazov bolashaqtaǵy tıimdiligi joǵary qýat kózi sýtegi energııasy ekenin aıtady. Sebebi ol «jasyl» energetıkaǵa tolyǵymen saı keledi eken. Keıingi jyldary Prezıdent tapsyrmasymen, «jasyl» energetıka baǵytyndaǵy jobalar jaqsy damı bastady. Ǵylymdy damytý úshin álbette, eń áýeli ǵylymı tehnıkalyq bazany qalyptastyrý qajet. Ol úshin arnaıy baǵdarlamalar júzege asyp ta jatyr. Osy ýaqytqa deıin birqatar jumys atqaryldy. Deı turǵanmen, elde atomǵa degen alańdaýshylyq bar. Bul suraqty da energetık mamanǵa qoıyp kórgenbiz. Onyń pikirinshe, alańdaýǵa negiz joq.
«Sońǵy ret bolǵan Japonııadaǵy jarylystan soń, kóptegen ádis-tásil jańartyldy. Halyqaralyq deńgeıdegi talaptar da kúsheıdi. Atom energetıkasynan qaýiptenýdiń qajeti joq. Máselen, álemdegi ıadrolyq derjavalar ózderiniń damý jolyn toqtatqan joq. Aınalyp kelgende, bizdiń bolashaǵymyz – atom energetıkasynda», dedi Arman Mınııazov.
Ulttyq ıadrolyq ortalyq zerthanasy basshysy sýtegi salasynda kóptegen jańa tehnologııa qoldanyla bastaǵanyn da alǵa tartty. Onyń ústine, dástúrli energııa kózi básekege qabiletti emes kórinedi. Bolashaqta balamaly energııa kózderi qaı jaǵynan bolsyn tıimdi bolady. Baǵasy da arzandaıdy. Tıimdiligine kóz jetse, halyqtyń kózqarasy da ózgeredi. Tıimdilik demekshi, munyń ekologııaǵa zııany joq. Kómirdiń kúli sııaqty at-qopa qaldyq qalmaıdy. Demek bolashaq urpaq úshin óte tıimdi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, energetıkany tutynatyn da, damytatyn da búgingi jastar. Ony baqylaıtyn, basqaratyn mamandardy qazirden daıarlaý kerek.
Ulttyq ıadrolyq ortalyqta negizgi ǵylymı zertteýlerdi qazirgi zamanǵy eksperımenttik ǵylymı-tehnologııalyq bazasy, biliktiligi joǵary, kóp jyldyq jumys tájirıbesi bar kadrlary jumys isteıdi. Baǵdarlamanyń jekelegen mindetterin sheshýge S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti janyndaǵy jetekshi otandyq zerthanalar men ǵylymı ortalyqtar tartylǵan.
«Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý máselesi Ulttyq ıadrolyq ortalyqta kún tártibinen túspeıdi. Munda atqarylyp jatqan sýtegi energetıkasyn damytý baǵdarlamasynyń negizgi ıdeıasy – elektr energııasyn odan ári generasııalaı otyryp, sýtegin alýdyń, ony saqtaýdyń, tasymaldaýdyń ınnovasııalyq qurylǵylaryn, materıaldary men tehnologııalaryn ázirleý, ony damytýdyń joldaryn qarastyrý. Ǵalymdardyń kúshi de osyǵan jumyldyrylǵan.
Abaı oblysy,
Kýrchatov qalasy
