Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
BUU sarapshylarynyń aqparatyna sáıkes, keıingi bes jylda tabıǵı apat qurbandarynyń sany ósken. О́ıkeni sý tasqyny, jer silkinisi, joıqyn daýyldar «oryn aýystyrǵan». BUU bas hatshysynyń apattar qaýpin tómendetý jónindegi arnaıy ókili Mamı Mıdzýtorı BAQ-qa bergen suhbatynda adam shyǵynynyń sebebin: «Mundaı tabıǵattyń tosyn syıyn kútpegen aımaqtarda halyqqa apat jaıly eskertý jáne ony aldyn alý júıeleri jumys istemeıdi», dep túsindirdi.
Osy oraıda elimizdegi Tótenshe jaǵdaılar vıse-mınıstri Baýyrjan Syzdyqov: «Sý tasqyny saldarynan qaıtys bolǵan adamdar joq. Alaıda sý kóterilgen kezde, ıaǵnı Atyraý jáne Abaı oblystarynda tirkelgen jaǵdaılar bar. Qazir onymen Ishki ister mınıstrligi aınalysyp jatyr. Ol týraly aldyn ala sheshim shyǵaryp aıtý erte. Ishki ister mınıstrligi óz jaýabyn beredi», dep málimdedi.
Prezıdent te sý tasqyny kezinde halyqtyń amandyǵyn shegelep tapsyrǵan edi. «Jaǵdaı óte kúrdeli bolsa da, biz qıyndyqty mindetti túrde eńseremiz, barlyǵyn qalpyna keltiremiz. Eń bastysy – azamattardyń amandyǵy», dedi Memleket basshysy.
Qazaqstandaǵy tótenshe jaǵdaıǵa alǵash bolyp ún qatyp, 300 tonna gýmanıtarlyq júk jibergen Qyrǵyzstannyń da birneshe aımaǵynda qazir sel júrip jatyr. Osh, Talas, Jalal-Abad oblystarynda tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan. Osh oblysynyń Sozaq aýdanynda jaýyn saldarynan 170 úı sý astynda qalǵan. Aýyldyń birinde selge qarsy bógetti sý shaıyp ketken.
«Xinhua» aqparat agenttiginiń habarlaýynsha, Kók-Art ózeninde sý deńgeıiniń joǵarylaýy baıqalady, eger sý arnasynan assa, ózenge jaqyn aımaqtaǵy jańa jer ýchaskelerin sý basý qaýpi bar. Al Jalal-Abad oblysyndaǵy nóser jańbyrdyń saldarynan bolǵan sel mal qorymyn ishinara qıratyp ótken, al onda sibir jarasynan ólgen maldar kómilgen.
Al Qytaıdyń Gýandýn provınsııasynda tolassyz jaýǵan jaýyn saldarynan 11 adam iz-túzsiz joǵalyp ketken. «Xinhua» agenttigi habarlaǵandaı joǵalǵandardyń altaýy Shaogýan qalasynyń Szıanvan, beseýi Sınıýan qalasyndaǵy Dalýn aýylynyń turǵyndary. Qazir aımaqta izdeý-qutqarý jumystary jalǵasyp jatyr. Nóser jaýyn Gýandýn provınsııasynyń Shaogýan, Gýanchjoý, Heıýan, Chjaochın, Sınıýan, Meıchjoý jáne Hýıchjoý aýdandaryna da zardabyn tıgizgen. Ondaǵan úıdi sý basyp, jol qatynasy toqtaǵan. Barlyǵy 53 741 adam evakýasııalandy, 12 256 adam shuǵyl túrde qaýipsiz aımaqtarǵa ornalastyryldy.
Mamandardyń aıtýynsha, bıyl Gýandýn provınsııasynyń iri ózenderindegi sý kólemi 50 jylda bir ret bolatyn eń joǵary deńgeıge jetip otyr. Iri ózender men sý qoımalaryndaǵy sý deńgeıiniń kóterilýine baılanysty Qytaı úkimeti birden 127 mıllıonnan astam adamdy qamtıtyn tótenshe jaǵdaı josparlaryn ázirledi. Búgingi málimet boıynsha, sel saldarynan elýge jýyq úı qulap, elý úı qatty zardap shekken. Bılik ekonomıkalyq shyǵyndy 140,6 mıllıon ıýanǵa (shamamen 19,8 mıllıon dollar) baǵalady.
Sondaı-aq ótken aptada Birikken Arab Ámirlikterinde keıingi 75 jylda bolmaǵan nóser jaýyn-shashyn boldy. Álemniń túkpir-túkpirinen Dýbaıǵa bet alǵan áýe reısteri keıinge shegerilip, keıin tipti toqtatyldy. О́ıtkeni áýejaı men Dýbaıdaǵy «Dubai Mall» eń iri saýda ortalyǵy sý astynda qaldy. Buǵan qosa «Khaleej Times» basylymy jarııalaǵandaı, aýa raıyna baılanysty qaladaǵy metro qatynasy úzilip, Abý-Dabı men Dýbaıdaǵy kóp ǵımarat pen aýdan elektr jaryǵy men sýsyz otyrýǵa májbúr bolǵan. Bir táýlikte Dýbaıda 254 mıllımetr jańbyr jaýǵan. Saldarynan 12 jolaǵy bar Sheıh Zaıd dańǵyly tolyǵymen sý astynda qalǵan. Memlekettik qyzmetkerler qashyqtan jumys isteýge kóship, mektep oqýshylarynyń oqý merzimi uzartylǵan.
Osylaısha, qum arasynda qalyptasqan memleket birneshe kúnde sý astynda qaldy. Oman halqy da sý tasqynnan qatty zardap shekti. Bul elde 20 adam qaıtys bolǵan. Myńnan astam turǵyn ýaqytsha panalaıtyn orynǵa kóshirilgen. Memlekettik mekemeler men mektepter jabyq. Saýd Arabııasy men Bahreınde de jańbyr tolastamaı tur.
Irannyń ońtústik-shyǵys aımaǵyn da sý basty. Baspanasynan aıyrylǵan myńdaǵan halyq bosyp ketti. Turǵyndar arqan men qaıyq arqyly sýdan qorǵanyp jatyr. Joldardy sý shaıyp ketken, jaqyn aımaqtardaǵy halyq aýyzsýǵa zar bolyp otyr.
Aden shyǵanaǵynyń jaǵasynda ornalasqan Iemenniń Mýkalla qalasyn sý basyp, qala laılanyp ketken. 200 myńǵa jýyq halqy bar aımaqtyń jaǵdaıy asa kúrdeli. Meteorologter bolsa jańbyr jýyq arada toqtamaıtynyn, esesine tasqyn kúsheıetinin aıtyp otyr.
Kóktemgi sý tasqyny Reseı Federasııasynyń 36 aımaǵynda da boldy. Tabıǵat apatynan Orynbor, Qorǵan jáne Túmen (álemdegi eń iri kómirsýtegi basseıni) oblystary qatty zardap shekti. Sáýirdiń basynda Kaspıı teńizine quıatyn Jaıyq ózeninen tasyǵan sý Orsk qalasyndaǵy bógetti jaryp ótip, Orynbor qalasyn sý basty. Oblysta tótenshe jaǵdaı rejimi engizildi. Qazaqstan men Reseı shekarasyna jaqyn ornalasqan Krasnoholm jáne Aqbulaq eldi mekenderi de sý tasqynynyń zardabyn qatty tartty. Mamandar eldi mekenderdi sý basý negizinen Jaıyq ózeniniń tasýymen baılanysty ekenin aıtty. Sonymen qatar jergilikti bılik Jaıyq ózeniniń aǵynyn retteıtin Erikti (Irıklı) sý qoımasynda sý deńgeıi sekýnd saıyn kóterilgenin málimdedi.
Altaı ólkesiniń Qazaqstanmen shekaralas Novoandreevka, Novopeschanoe, Orlean, Mıhaılovskoe eldi mekenderin sý tasqynynan qatty zardap shekti. Altaı ólkesiniń gýbernatory Vıktor Tomenko Telegram paraqshasynda óńirdegi jaǵdaımen bólisip otyrdy. Máskeý oblysynyń, Bashqurtstannyń jáne Novosibir, Penza, Brıansk, Kalýga, Lenıngrad sekildi qalalardyń biraz bóligi de sýǵa ketti. Máskeý mańyndaǵy Hımkıde «Malenkaıa Shotlandııa» kottedjder mekeni sý astynda qaldy. Reseıde shamamen 30 myńdaı adam sý tasqynynan evakýasııalandy.
Sý tasqynymen qatar sýnamı, daýyldar da elderdiń esin shyǵardy. Jyl basynda Japonııa qatty jer silkinisi men sýnamıden zardap shekti. Japonııanyń meteorologııalyq agenttigi habarlaǵandaı, bıiktigi 5 metrge jetetin sýnamı Isıkava prefektýrasyndaǵy Notoǵa deıin jetip, 1 metrden asatyn tolqyn Vadzıma qalasynyń jaǵalaýyna soqqan. Qýatty daýyl qaýpi Isıkavamen qatar Nııgata jáne Toıama prefektýralarynyń batys jaǵalaýy aýdandarynda da boldy. Sonymen qatar Isıkava prefektýrasynda 7,6 baldyq jer silkinisi tirkeldi. Japonııa premer-mınıstri Fýmıo Kısıda, ásirese batys jaǵalaý aımaǵy zardap shekkenin habarlady. Úlken jer silkinisinen 30 adam qaza tapqan.
Al AQSh-ta sáýir aıynyń basynda bastalǵan dúleı daýyl men nóser jaýyn áli basylǵan joq. Tehas shtatyndaǵy Kırbıvıll qalasynda tótenshe jaǵdaı jarııalandy, qala sýǵa batty. Buǵan qosa Tehastyń birneshe aýdanynda qatty jel soqty, metereologter daýyldyń jyldamdyǵy saǵatyna 140 shaqyrym dep habarlap, eskertý jasady. Daýyl birqatar ǵımaratty buzyp, aǵashtardy qulatqan.
Ǵalymdar jyldamdyǵy qatty daýyldar temperatýrasy tómen, jyly sýlardan bolatynyn aıtady. Kolorado ýnıversıtetiniń ǵylymy Aleks Derozeniń málimdeýinshe, búginde Atlant muhıtynyń betindegi sý jylyp ketken. Al «dúleı daýyldar jyly sýdan kúsh alady», deıdi ǵalym. О́tken jyly da muhıt sýy jyly bolypty, biraq jeldi atmosfera daýyldyń betin qaıtaryp otyrǵan. BAQ-qa bergen suhbatynda ǵalym: «Bıyl muhıt beti jyly ári tynyq. Sol sebepti tornado kúsh kórsetip otyr», deıdi.
BUU mundaı tabıǵat apattary endi tolastamaıtynyn aıtyp, memleketterdi saq bolýǵa shaqyrady. Uıymnyń boljamynsha, 2030 jylǵa qaraı álemdegi tabıǵı apattar 40 paıyzǵa kóbeıedi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, aptap ystyq, sý tasqyny, qurǵaqshylyq, daýyldardyń jıilep ketýi – qazba otyndardyń saldary. Olar parnık gazdy ulǵaıtyp, jer sharyn qyzdyryp jatyr.
