Aqylman, abyz Álmerek

Qazaq jerine jońǵar shap­qyn­shylyǵy kezeńindegi iri shaıqastar Jetisý óńiri Qaradala aımaǵynda da ótken, bul oqıǵalar áli kúnge deıin tolyq zerttelmeı júr. Onyń bir sebebi – qytaı muraǵatyndaǵy (manchjýr-qytaı tilin­degi) materıal­dardyń jabyq bolýynda. Kezindegi Eýropa tarıhyndaǵy «Marafon jazy­ǵyndaǵy» shaıqas, «Katalaýn dalasy» shaıqastary keń dáriptelip, zerttelgen bolsa, aýqymy jaǵynan olardan artyq bolmasa kem túspeıtin Qaradala aımaǵyndaǵy shaıqastar tarıh ǵyly­mynda murty buzylmaǵan kúıinde jatyr. Otarlaýshylar «Qaradala» ataýyn sanamyzdan qanshalyqty óshirýge tyryssa da, ol halyqtyń tarıhı jadynda saqtalyp, tipti keıingi otarlyq barlaý ekspedısııalarynyń materıaldarynda taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen, mysaly: «Materıaly po obsledovanııý týzemnogo ı rýsskogo starojılcheskogo hozıaıstva ı zemlepolzovanııa v Semırechenskoı oblastı / Sobrannye ı razrabotannye pod rýkovodstvom P.P.Rýmıanseva» (T.3.Djarkendskıı ýezd kırgızskogo hozıaıstva. S.-Peterbýrg, 1912) dep atalatyn kitaptaǵy Alban rýlary qonystary týraly aıtylǵanda, olardyń jaılaý, kúzeý, qystaýlarynyń arasynda «ýrochıshe «Kara-dala» degen ataý jıi kezdesedi(177, 223, 225, 227, 228, 229, 234, t.b. betterde).

Qaradala jazyǵy jáne ondaǵy qııan-keski shaıqastar nebir batyrlardy tarıh sahnasyna shyǵardy. Al ondaı batyrlar halyq jadynan eshqashan óshpegen. Solardyń biri ári biregeıi – Álmerek Janshyquly. Ol – soǵys ónerin sheber meńgergen qolbasshy, sóz qadirin uǵynǵan sheshen, aqylman-abyz, qasıet daryǵan tarıhı tulǵa. Negizgi málimetterge júginsek, «Álmerek Janshyquly (1658–1754) – halyq batyry, sheshen, abyz. Basty derekter halyq aýyz ádebıetterinde, batyrlyq jyrlarda jaqsy saqtalǵan. Ensıklopedııalyq eńbekterde Álmerek Janshyquly týǵan jyly birdeı kórsetilgenimen, «Aıbyn» ensıklopedııasynda: «1658 jyly qazirgi Almaty qalasyndaǵy «Álmerek toǵan» (burynǵy Gagarın aýly) degen jerde týǵan. 1756 jyly qaıtys bolǵan» dep, al «Jetisý» ensıklopedııasynda «Álmerek Janshyquly – 1658 jyly Áýlıeata mańaıynda dúnıege kelgen (qazirgi Jambyl oblysy), 1754 jyly Almaty ózeni jaǵasynda (qazirgi Álmerek aýly) qaıtys bolǵan batyr, sheshen, kóripkel» dep kórsetken.

Qytaıdaǵy qazaqtardyń bergen máli­meti men derekteri negizinde jazylǵan Ásker Toıǵanbektiń «Qaıran elim» degen derekti romanynda jan-jaqty tulǵalyq portreti jasalyp, jońǵar qońtaıshysy Ǵaldan Boshaktýdyń Shyǵys Jetisý jerindegi qazaqtardy baǵyndyrýǵa 10 myń qolmen jibergen bas qolbasshy batyry Shonjymen bolǵan jekpe-jekte Álmerektiń jeńiske jetkendigi, Shonjynyń basyn alǵandyǵy baıandalǵan. Bul málimetterdi búkil ómirin Álmerek baba men D.A.Qonaevtyń tulǵalyq tarıhyn jazýǵa arnaǵan Oraz Qaýǵabaı da óz kitabynda rastaıdy. Sonymen qatar Tólen Qaýpynbaıulynyń «Babalar amanaty», «Sýyrylǵan semserler» kitap­tarynda aýyl turǵyndarynyń jazba derekterin (Aıtýǵan Sháıimov – Kegen aýly; Orazaly Batyrbekov – Shybyshy aýyly) paıdalana otyryp, Álmerektiń tarıhı beınesin jasaǵan. Sonymen qatar Álmerek Janshyqulyna qatysty kóptegen maqala men baıandama túrli ǵylymı-tájirıbelik konferensııa jınaqtarynda berilgen.

Álmerek Qaradala alqabyndaǵy 1683 jylǵy shaıqasyna deıin bolǵan shaıqastarǵa da qatysqan. Aıtalyq, jońǵar batyry Shonjynyń 10 myń áskerin Álmerek batyr qolbasshylyq etken 6 myń áskerdiń oısyratýy – tarıhta áli de jazyla qoımaǵan tarıhı jeńis edi. Álmerektiń janynda myńbasylar, júzbasylar Alban Hangeldi, Shapyrashty Túrikpen, Dýlat О́teǵul, Bıeke, Baıseıit, inisi Oljaı, t.b batyrlarmen bas qosyp, jońǵarlardyń 10 myń qolyn toz-tozyn shyǵaryp, jerimizden túre qýyp tastaǵan. Ereýil aty men egeýli naızasy qolynan túspeı Almaty mańy, Qoram, Shelek, Sógeti, Buǵyty, Kókpek, Toraıǵyr, Qýlyq, Qatý, Sarybastaý, Jabyr mańynda qalmaqtarǵa oısyrata soqqy berip, ata-babalar mekeninen qýyp shyǵyp, óziniń úrim-butaǵyn qonystandyrǵan.

Ol qartaıa bastaǵan shaǵynda áskerde sarbaz jattyqtyrýmen aınalysady. Shákirtterinen ataqty Raıymbek batyr, óz nemeresi Saýryq batyr shyqqan. M.Áýezovtiń «Qıly zamanynda» aıtylǵan Uzaq batyr da – osy kisiniń tikeleı urpaǵy.

Jaýgershilik kezeńde erligimen batyr atanǵan, qol bastaǵan Álmerek boıy­na sińgen qasıetiniń arqasynda beıbit zamanda ádil bılik aıtqan bı bolǵan, el basqarǵan. Jasy ulǵaıǵanda búkil eldi aýzyna qaratqan abyz atanǵan.

Álmerekten bes bala taraǵan: Jáni­bek, Baba, Qurman, Toǵan, Qarakisi. Urpaqtarynyń ishinen el qorǵaǵan batyrlar, elge syıly bı-sheshender shyqqan. Jetisý óńirindegi 1916 jyly ult-azattyq kóterilis basshylarynyń biri Uzaq batyr, ataqty kúıshi Qojeke Nazaruly, jazýshy Berdibek Soqpaqbaev Qurmannan tarasa, al qalmaqtarǵa qarsy kúresken Baıseıit batyr, Pusyr­man bı, Reseı ımperııasyna qarsy turǵan Tazabek, Jaqypberdi, Áýbákir sııaqty tulǵalar – Álmerektiń úlken uly Jánibektiń tikeleı urpaǵy. Álmerektiń ekinshi balasy Babadan – Qashaǵan, Turysbek; Toǵannan – Barjyq batyr, Adyr sheshen; kenjesi Qarakisiden – Qoram, Bekbaý sııaqty batyrlar shyqqan. Álmerek urpaqtary Qytaıda, Mońǵolııada, О́zbekstanda, Qyrǵyzstanda turady. Halyqtyń jadynda Álmerektiń shyǵarǵan danalyq sózderi, qara óleń shýmaqtary saqtalǵan. Ile aýdanyndaǵy burynǵy Gagarın stansasy 2000 jyldan beri Álmerektiń esimimen atalady.

Endigi az sóz Shonjy ataýy týraly. Shonjy degen qalmaq batyry týraly derekter mardymsyz, tipti joq deýge bolady. Onyń basty sebebi – tarıhı bedeli men atqarǵan qyzmeti, kózge túserlik nemese este qalarlyq batyrlyq áreketi bolmaǵandyqtan, el aýzynda, shejireler men estelikterde saqtalmaǵandyǵy.

Shonjy ataýy – Shonjy jońǵar batyry jekpe-jekte qazaq batyry Álmerekten jeńilip, sol jer «Shonjy ólgen» atalǵannan bastap aıtyla bastaıdy. Kele-kele «ólgeni» túsip, Shonjy atalyp kete barǵan. Bul – tarıhı dáleldi derek. Oǵan deıin bul alqap «Álmerek jaıy», jaılaýǵa kósher, tynystar, áskerin jattyqtyryp jońǵarlarmen soǵys­qa daıyndalatyn jaılaýy delingen. El aqsaqaldarynyń aıtýynda, ańyz áńgimelerde, áýeli sonaý Úısin dáýirinde, Jibek joly kezinde, Shyńǵyshan dáýirinde bul aımaq «Qaradala» degen atpen saýda jolynyń bir tarmaǵy bolǵan. Odan keıingi kezeń jońǵar jaýlaýy, Reseı ımperııasy otarshyldyǵy kezeńinde, keńestik kezeńde Shonjy ataýy – Chýnja, Chýndja atalyp kelgen. Búginde qazaqshalap Shonjy dep alǵan jaıymyz bar. Túrkitanýshy S.E.Malovtyń: «Shonjy sózi «keń, jaı, tanap» mánindegi sóz tirkesi» degen pikirin basqa ǵalymdar da maquldaıdy. Anyq maǵynasy men shyǵý tórkini qytaı jazbalarynda da belgisiz. Negizinde Shonjy – jalqy esim retinde jazýshy Ásker Toıǵanbekuly «Qaıran elim» 3 tomdyq kitabyndaǵy birinshi tomynda «Álmerek batyr» bóliminde jan-jaqty sýrettelip jazylǵan. Tasqa qashap jazylǵan kóne túrki jazýlaryn túp nusqadan oqıtyn túrkitanýshy Nápil Bazylhan «Shonjy ataýy «Sonj» – alysty qaraýyldaıtyn bıik jartas, qorǵan, bekinis degen maǵynany beredi deıdi. Meniń pikirim – Shonjy eldi mekeni ornalasqan jer mıdaı jazyq dala, ol jerden jartasty qaıdan tabamyz nemese kóne bekinis orny da tabylmaǵan, olaı bolsa mońǵoldyq aýdarma bul jerde orynsyz» degen ýáj aıtady.

Sonymen qatar «uıǵyr ataýy» degenge de negiz joq, óıtkeni olar qazaq jerine 1881 jyly orys patshasy men qytaı bıligi arasyndaǵy Ile aımaǵyn Qytaı jaǵyna berý týraly kelisim negizinde jazalaý sharalarynan qashyp, uıǵyr, dúngen otbasylary kóship kelgen bolatyn. Ol týraly M.Kabırovtyń kitabynda tolyq málimet berilgen (Kabırov M.N.Pere­selenıe Ilııskıh ýıgýrov v Semıreche. – Alma-Ata, 1951.). Olaı bolsa, sonaý «XVII ǵasyrlardaǵy jer ataýyna qalaı qatysty bolmaq?» degen zańdy suraq týyndaıdy?..

Qazaqstan Ortalyq memlekettik arhı­vindegi qujattarda 1871 jyly uıǵyrlarǵa Jetisý óńirinen jer qarastyrǵanǵa deıin «Chýndja» degen ataýynyń bolǵany aı­tylady.­ Shyndyǵynda tarıhı derek­terde tek jońǵar-qazaq soǵysynan keıin ǵana sırek kezdesetin bul jer ataýy, HVII ǵasyrdyń sońyndaǵy kartalarda kezdespeıdi. Mysaly, shved Renattyń, Kraftyń, t.b. orys derekterinde múldem «Shonjy» toponımi atalmaıdy. «Kegen taıshy», «Súmbe zaısan» degen ataýlar kezdeskenimen, XVII–XVIII ǵasyrlardaǵy jazba derekter men oırattar folkloryndaǵy Qazaqstan aýma­ǵyndaǵy jer-sý ataýlary, sonyń ishinde bekinister «shıbe (ṧibıo)(súm)» degen ataýlarmen berilgen.

XVIII ǵasyrdyń ortasy men HIH ǵa­syrdyń birinshi jartysyndaǵy qy­taıdyń tarıhı-geografııalyq shy­ǵar­malary avtorlarynyń Jońǵar handyǵyna arnalǵan eńbekterinde «kalýnıa» dep ataǵan. Al HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyr basyn­daǵy qazaqtardyń tarıhı shejire­le­rinde kóbinese «qamal» dep atalsa, arheologterdiń bul tóbelerdiń úıindilerine bergen ataýy – «qorǵandar».

Qazaq jerindegi oırattar bekinis­teriniń ataýynyń shyǵý tegine, onyń sebepterine toqtala ketken jón. Qytaı elshisi (barlaýshysy) Boochjý 1714 jyly jońǵar qońtaıshysy Seban-Rabdan kósh-qonysyna barǵany kezinde baıqaǵanda­ryn qytaı ımperatory Kansıge oırat qaraýyldarynyń sózi arqyly jetkizgen: «Biz jan-jaǵymyzdan dushpandarmen qorshalǵanbyz: bir jaǵynan qazaqtar, ekinshi jaǵynan qyrǵyzdar, sondyqtan jyl saıyn qaraýyl qoıýǵa kóptegen jasaqtar kerek», delingen. Osylaı XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynan bas­tap oırat qaraýyl jasaqtary Jońǵar handyǵynyń soltústik jáne soltústik-batys bóliginde ornalastyryldy. Atalǵan qaraýyldar ornalasqan jer­lerdiń ataýy jónindegi derek retinde jalǵyz aıǵaq dep aıtýǵa bolatyn el aýzyndaǵy toponımder: Qalmaqqorǵan, Qalmaqtóbe, Qaraýyltóbe, Qaraýyl shoqy, Qaraýyltaý, Qaraýyltal, Qa­raýyl­shettaý keıinnen Qalmaqqyrǵan, Shúrshitqyrǵan, Súmqaıty, t.b. Árıne, bul – qazaqtardyń ózderi bergen ataýy, oırat-qalmaq ataýlary bul kezde kezdese bermeıdi. Qaldan Boshaktý han áskeriniń Ochırtý-Sesen handy 1678 jyly talqandaǵanǵa deıin hoshaýttardyń basym bóligi ózderi ıemdenip alǵan Jetisý jerinde chorostarmen kezektese otyryp Ilenin oń jáne sol jaǵalaýynda kóship júrgen edi. Galdamby taıshy (1635–1667) kezinde chorostardy kezek-kezek jońǵar handary: Batýr, Senge, Galdan basqarsa, hoshýttardy: Ochıtrý Sesen han, onyń týǵan inisi Abylaı taıshy bılegen bolatyn. Jońǵar qosyndarynyń (ýrge) turaqty jazǵy jaılaýlary taý etekteri men Uzynqara (qazir Ketpen taýy dep júrgen Úısin taýy) taý jotasynyń kúngeıi, Temirlik taý etegi men Kegen, Qarqara, Túp, Jyrǵalań, Tekes, Súmbe, Shálkóde (Alban, Alban-Shibir, Albanbas) ózenderin boılap, Tekestiń oń aǵysymen Muzart asýynan Halyqtaý (Shyńjan, QHR) taýlaryna deıin kóship júrgen.

Mine, dál osy kezeńdegi derekter arasynda Shonjy ataýy kezdespeıdi. 1716–1733 jyldary jońǵarlar tutqynynda bolǵan shved áskerı tutqyny I.G.Renat (1682–1744) jasady delinetin eki «qalmaq kartasy» bar // (Zapıskı A.I.Maksheeva ı A.M.Pozdneeva o mongolskom podlınnıke karty Renata v «Izvestııah I.R. geografıcheskogo obshestva», 1891 g. vyp.1.). Bul kartalardyń jasalý tarıhy, aqparattyq jáne ǵylymı maz­munynyń mańyzy týraly neǵurlym tolyqtaý málimetter HIH–HH ǵasyrda daıyndalǵan, baspada jaryq kórgen orys geografy ári tarıhshysy A.I.Maksheev, keńestik ǵalymdar V.I.Grekov jáne V.I.Volobýev taldamalarynda kórse­til­gen. Zert­teýlerdiń málimetine júginer bolsaq, bul kartalardyń bireýi belgisiz bir eýropalyqtyń kómegimen 1711–1716 jyldar aralyǵynda jońǵar hany Qaldan-Serenniń ózi jasaǵan bolýy kerek, keıinnen XVIII ǵasyrdyń 20-jyldarynyń sońyna ­taman túpnusqadan oırattar kóshirip alǵan sekildi. I.G.Renattyń aıtýy boıynsha kartanyń oırattyq kóshirmesin oǵan ýrgede (Ordada) Qaldan-Serenniń ózi syıǵa bergen. Jetisýdyń jer qyrtystary men ataýlary bul kartada ataqty aǵartýshy Zaıa Pandıt Namhoı – Djamso oılap tapqan, oırat aqsúıekteri arasyna qoldanysqa engizgen «aıqyn jazý» úlgisimen berilgen. Orys tiline kartany 1742 jyly qoljazba­lyq kóshirmesin jasaı otyryp Semen Staryh aýdarǵan bolatyn. Joǵarydaǵy kartanyń ekinshi túzetilgen túrin XVIII ǵasyrdyń 30-jyldarynyń ortasyna taman I.G.Renattyń ózi daıyndaǵan. Qazaqstan ǵalymdary I.G.Renattyń kartasynyń nashar jasalǵan kóshirmesimen (Reseıde – 1881, Germanııada – 1911) ǵana tanys. Al kartanyń túpnusqasy Ýpsala (Shvesııa) qalasyndaǵy ýnıversıtet kitaphanasynyń kartalar men baspalar bóliminde saqtaýly eken. Bul kartadaǵy bizdi qyzyqtyrǵany Jetisý ólkesine qatysty jer-sý ataýlary, mysaly, Ile ózeniniń soltústik aǵysy Almaty (Almatu) dep kórsetilgen, sonymen qatar Kúrti (Koton Kurtü), Talǵar (Talgar), Shelek (Silick), Túrgen (Turgen) ózenderi, taý attary: Hashtagın-Daban (Chastagin Daban), Jambyl (Sambal), Hantaý (Chan), Ańyraqaı (Ahin-Kädo). Kar­ta­daǵy usaq eldi mekender, qazaqtar­­dyń ja­ıy­lymdary men qystaýlary eskerýsiz qalǵan sekildi, jońǵar kartasy olardy kórsetýge múddeli bolmaǵan. Reseı patshasy Petrdiń jońǵarlarǵa jibergen elshisi I.S.Ýnkovskııdiń joljazbalary men kartasynda (1722–1724) Jetisý jerindegi ózen-sýlar men taýlardyń attary berilgen (Sharyn, Temirlik, Kegen, Qarqara, Túp, Jyrǵalań, Tekes, Ile, Kúrti) /Ýnkovskıı I.S.Posolstva k Zıýngarskomý Hýn-Taıchjı Sevan Rabtaný kapıtana o artıllerıı Ivana Ýnkovskogo ı pýtevoı jýrnal ego za 1722–1724 gody. – SPb., 1887.- XLVI, 276 s., 6 l.­ faks., 1 l. k./

Shonjy týraly derek pen karta saqtalǵan «Sııýıtýchjı» kitaby bar. «Sııýı týchjı» // («Batys ólke qartalary men sıpattamalary» tolyq aty «Sındın hýanıýı sı ıýı tý chjı»//(«Patsha bekitken Batys ólke kartalary men sıpattamalary») dep atalǵan. Eńbek 1756 jyly patsha jarlyǵy boıynsha jazyla bastaǵan. 1761 jyly Lıý Tońshún, He Gozoń qatarly avtorlardyń alǵashqy nusqasy daıyn bolǵan. Naqty jumys bólisi kezinde LıýTońshún eńbek mátinin jazýǵa, He Gozoń ara qashyqtyqtardy ólsheý, kartalardy syzý jumysymen aınalysqan. Keıin kele basqa da avtorlar qatysyp, mazmundardy jetildirgen, eń sońǵy nusqa 1782 jyly bas­padan shyqqan.

Kitaptyń ataýǵa qatysty taraýynda «Shonjy» týraly naqty derek saqtalǵan jáne kartalar bóliminde onyń naqty orny sol mańdaǵy jerlermen qosa kórsetilgen. Eńbektegi derek mátini: «Chunjı, Ileden (Qulja) ońtústik batysqa qaraı 300 lı (150 shaqyrym) jerde. Sol jerden ońtústik batysqa qaraı taǵy 60 lı (30 shaqyrym) júrgende Ta mý ha (Tamǵa) degen jer bar. Sol jerden ońtústik batysqa taǵy 100 lı (50 shaqyrym) júrgende Temý-er lı ke (Temirlik). Odan ońtústikke taǵy 30 lı (15 shaqyrym) Gegenge (Kegen) jetesiń. Odan (Kegennen) ońtústikke taǵy 40 lı (20 shaqyrym) júrgende Hýtýkebaı. Odan ońtústikke qaraı taǵy 20 lı (10 shaqyrym) júrgende E-er hý chjý er (Orqashar). Odan ońtústikke taǵy 40 lı jer júrgende Ha-er chı-la (Qarqara). Tizbektelgen taýlar men tereń ańǵarlar bar, onda qaraýyldar ornatylǵan. Bul Ileniń ońtústik batys jaq shekarasy edi. Odan ári ońtústikke júrip taýlardan asqanda hýeıbýlardyń (sarttardyń) Saılamý shekarasyna jetýge bolady».

Mine, sonymen bul kartalardyń Shonjy ólgen soń 90–100 jyl ótkennen keıin jasalǵanyn eskersek, bolary bolyp, boıaýy sińgen soń jer ataýy retinde qytaı kartasyna túsken. Úrimshidegi, Ile Qazaq oblysynyń Nylqy aýdanyndaǵy jáne Qazaqstandaǵy Uıǵyr aýdanyndaǵy Shonjy eldi mekeniniń ataýy tikeleı jońǵarlarǵa qatysty bolýy ábden múmkin. Al ony mońǵol nemese uıǵyr tilinen taratý múldem qısynǵa kelmeıdi. Bul másele arhıvterden áli de bolsa izdestirip zertteýdi qajet etedi. Jetisý jerinde jarty ǵasyrdaı oıran salyp bılegen jońǵarlardyń dástúri boıynsha jekpe-jek shaıqasta mert bolǵan batyrynyń qany tamǵan jerin sonyń atymen ataý qalyptasqan. Bunyń astarynda, árıne, birinshiden, batyrlaryn rýhtandyrý, marapattaý jatsa, ekinshiden, Jońǵar bıligi ústemdigin qazaqtar sanasyna sińirýdiń taǵy bir joly boldy dep aıtýǵa bolady. Sondyqtan da Shonjy ataýy – túrkilik emes syrttan tańylǵan, tilimizge de, dilimizge de jat aýystyrýdy, jadymyzdy quldyq sanadan tazartýdy qajet etetin eldi meken ataýlarynyń biri.

Qoryta aıtsaq, Qaradala óńirindegi qııan-keski shaıqastarda san márte erlik kórsetip, jońǵardyń Shonjy batyryn jekpe-jekte jer jastandyrǵan Álmerek Janshyquly – búginge úlgi bolarlyq, táýelsiz eldiń erteńiniń qorǵany bolar patrıottarǵa rýh beretin qasıetti de qudiretti ári batyr, ári bı, ári abyz. Ol – urpaqtar sanasynan eshqashan óshpeıtin tarıhı tulǵa.

Zııabek QABYLDINOV,

Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas dırektory,

UǴA korrespondent-múshesi