Korsýn - Shevchenko operasııasy

...Moıyndaý kerek, sol kezde Ýkraınanyń osy kishkentaı qala­shy­­ǵynyń aýmaǵynda bolǵan shaı­qas­tardyń mólsheri men mánin eles­tete almaǵan ekenbiz. Birneshe jyldan keıin áskerı akademııanyń tyń­daýshysy bolǵan kezde jáne arhıv materıaldaryn zertteı otyryp, men óte mańyzdy operasııaǵa qatys­qa­nym­dy túsindim.

Korsýn-Shevchenko operasııasyn Birinshi jáne Ekinshi Ýkraın maıdandarynyń áskerleri júrgizdi. Olardyń bólimsheleri bir ýaqytta jaý tobyna birigip soqqy jasady. Birinshi Ýkraın maı­dany Belaıa Serkovten ońtús­tik-shyǵysqa qaraı áreket etti. Ekinshi Ýkraına maıdany – Kı­ro­vo­­gradtyń soltústigine qaraı.

Fashıstik áskerlerdi qorshaý 1944 jyldyń qańtar aıynyń so­ńyn­da bastaldy.

Ýkraınada qys sol jyly erekshe boldy. Jıi jaýǵan jańbyrdan topyraq adam da, tehnıka da júre almaıtyn balshyqqa aınaldy. Gıtlerdiń áskerleri bizdiń qol­bas­­shylyǵymyz mundaı laı­sań kezinde soqqy jasaıdy dep kútpedi. Joldyń joqtyǵyna qara­­mastan, keńes armııasynyń ásker­leri qyzý shaıqastar kezinde jaýdyń qarsylyǵyn buzyp, 28 qańtarda Zvenıgorodok aýdanynda jaý tobyn qorshaýǵa alýdy aıaqtady. «Qazandyqqa» toǵyz jaıaý ásker dıvızııasy, «Vıkıng» tank SS dı­vı­zııasy, SS motorly brıgadasy jáne basqa da bólimder men bólim­she­ler túsip qaldy.

Maıdannyń kórshi ýchaske­le­rinen áskerı bólimderdi, onyń ishinde tankterdi tartyp, fashıs­tik nemis qolbasshylyǵy qorshaý sheńberinen ótýge tyrysty. Gıtlerdiń qolbasshylyǵy kólik avıasııasyna úlken úmit artty. Onyń kómegimen ol qorshalǵan áskerdi oq-dárimen jáne azyq-tú­lik­pen qamtamasyz etýge úmit­ten­di. Alaıda jaýdyń óz ásker­lerin «qazandyqtan» qutqarý áreketteri sátsiz boldy. On jetinshi aqpanda jaý toby joıyldy.

Bul jaǵdaıda shabýyl avıasııasyna úlken júkteme tústi. Biz barlaý júrgizdik, qorshaýdaǵy nemis áskerlerine kómek kórse­tý­ge tyrysqan jaýdyń tank qura­ma­la­ry­na shabýyl jasadyq.

...Bultty kúnderdiń birinde tańer­teń meniń eskadrılıam tank kolon­nasyn shabýyldaýǵa ushyp shyqty. Biz belgilengen alańǵa ushyp kelgen kezde nemister bizdiń tankısterimizben soǵysyp jatyr eken.

Joǵarydan tank shaıqasynyń kartınasy anyq kórindi. Muna­ra­lar­da aq kresteri bar bir jarym júzge jýyq mashına dala, jartas, balkalarmen aǵylyp kele jatyr. Olardyń jolynda birneshe onda­ǵan bizdiń tank turdy.

Biz ushaqtarymyzdy solarǵa qarsy buryp, shabýylǵa shyqtyq. Nemister alǵashqyda qyzýmen bizdi baıqaı qoıǵan joq, olar «qara ólimdi» bastaryna úıirilgen kezde baıqady. Taraqandar sııaq­ty, jaý tankteri ártúrli ba­ǵyt­pen ydyrap kete bastady. Biraq «Ilıýshın-2»-den qashyp ketýge bola ma?

Taǵy da shabýyl jasadyq. Ta­laı jaý tehnıkasynyń kózin joı­dyq. Bizdiń tankshilerimiz sharýany ózderi aıaqtady. Bomba qoryn toltyryp, birden áýege kóterilý úshin aerodromǵa oralyp kele jatqanda tómennen jaýdyń jaıaý áskerine toly úlken shatqaldy kóremin. Men bul týraly KP-ǵa baıan­dadym.

– Shabýyl jasaýǵa ruqsat etesiz be?

– Shabýyldańdar.

Shatqaldyń ústimen jer baýyr­­lap ushyp kelemiz, nemis­ter­ge pýshkalar men pýlemetterden oqty jaýdyryp jatyrmyz. Júzdegen máıitterin qaldyryp, sarbazdar dalaǵa qaraı qashyp jatyr. Biz burylys jasap, dala jaqtan kelemiz, nemisterdi balapan sekildi taǵy da jartasqa tyǵamyz. Taǵy da shabýyl jasaımyz. Shatqalda adam túsinip bolmaıtyn nárseler bolyp jatyr. Biz jaıaý áskerge oq-dáriler taýsylǵansha soqqy jasaı berdik.

Munda myna nársege toqtala keteıin. Birneshe aı buryn shabýyl­daýshylar jerdegi nysan­dar­ǵa sońǵy snarıad, sońǵy oq qalǵanǵa deıin shabýyl jasaýǵa batyldary jetpeıtin edi. О́ıtkeni bul jaýdyń ıstrıbıtelderimen kez­desip qal­ǵan jaǵdaıda qorǵan­syz qalý degen­di bildiredi.

Biraq Korsýn-Shevchenko aýdanynda bizdiń avıasııa áýede basym boldy. Fashıstik ushaqtar aero­drom­dardan kóterilýge batyly jet­pegen kúnder emes, aptalar boldy. Al kóterilgen kúnniń ózinde birden bizdiń ushaqtardyń oljasyna aınalatyn. Biz «áýe taza» deıtin dárejege jettik.

Qurlyqtaǵy áskerler Kor­sýn-Shevchenko aınalasyn baryn­sha qyspaqqa alǵan saıyn biz jaý­ǵa áýeden shabýyldap jattyq. Urys­tyń aıaqtalar kezeńi jaqyn qaldy. Nemister jantalasyp qor­shaýdy buzýǵa tyrysty. Túk isteı almady. Sodan keıin olar kólik ushaqtarynyń kómegimen «qazan­dyqtan» joǵary ofıserler qura­my men qujattardy shyǵara bas­ta­dy.

Bir kúni keshke qaraı bizdiń eks­kad­rılıa tankterge shabýyl ja­sa­ǵannan keıin úıge oraldy. Biz Korsýn-Shevchenko ústimen ushyp kelemiz. Kenetten men aerodromda bes «Iýnkers-52» ushaǵyn baıqadym. Ushaqtar ushý-qoný jola­ǵynyń janynda tur. Olardyń ja­nynda adamdar kórinbeıdi. De­mek olar óz tyldarynda túnde ushyp ketýge da­ıyndalýda.

– Aerodromda bes Iý-52 turǵa­nyn kórip turmyz. Shabýyl jasaý­ǵa ruqsat etesiz be? – dep KP-ǵa baıan­dadym.

KP-dan birden ushaqtardy joıý koman­dasy keldi.

Ushaqtarda adamdardyń joq ekenine senbedim. Olar áýede aerodromnyń ústinde «ılıýshalar» paıda bolǵan soń, kólik­ter­ge minip alǵan bolar degen oı da keldi. Ras, soǵys zańy­men qarapaıym logıka avıasııa shabýyly bolǵan jaǵdaıda dereý shabýyl nysanynan alys bolýǵa tyrysý kerek deıtin edi, biraq barlyq jaǵynan demalýǵa múmkindik bermeı soǵyp jatsa, logıkaǵa jol bolsyn.

Biz nemisterge kúırete soqqy berdik. Alǵashqyda birden eki «ıýnkers» órtendi. Nemis ofıserleri ushaq­tardan sekire bastady, port­felderdi, chemodandardy laq­ty­ryp, olar ártúrli baǵytqa qasha jóneldi. Demek men durys sezip­pin!

Ekinshi ret aınalyp keldik, qalǵan úsh ushaqty órtep, nemister tym-tyraqaı qasha bastaǵan aero­drom­ǵa oq jaýdyra bastadyq. Bárin qıratyp bolǵan soń biz eks­kad­rılıanyń búkil atys kúshin jumyldyryp, aldynda avıa­sııa­­myz ushqan kezde atylǵan oqtan aman qalǵan qoımalar men qury­lym­dardy atqyladyq.

Qorshaýdaǵy áskerlerde dúr­be­­­leń­niń oryn alǵandyǵyna mynadaı fakt dálel. Bir kúni tapsyrmany oryndaǵannan keıin bizdiń ekskadrılıa úıge oraldy. Gorodısheden Korsýn-Shev­chen­­ko­ǵa deıingi baǵytta men tasjolda júk kólikteriniń eki qatar bolyp turǵanyn kórdim. Kolon­na­da keminde eki júz mashına bar. Bir qy­zyǵy, júk tıel­gen kólikter da­la­nyń ortasynda tur jáne júr­gizýshiler de, kúzetshiler de kórin­beı­di.

Radıodan kolonnaǵa sha­býyl jasaýǵa ruqsat suradyq. KP-dan sha­býyldy bastamaı kúte tu­rý jóninde buıryq berildi. Biz bıik­ke kóterilip, sheńber quryp tura qaldyq, ondaǵy maqsa­ty­myz – buıryq túsken boıda kolonnaǵa birden shabýyl jasaý. Birneshe mınýt ótken soń shlemofonnan general Rıazanovtyń: «Shabýyl jasa­mań­dar! Shabýyl jasa­mań­dar!» degen alańdaýly daýsy estildi.

Buıryqtyń aty buıryq. Aero­dromǵa jettik. Birneshe kún­­nen keıin ǵana ol kolonnany júrgizýshilerdiń tastap ket­ken­digin bildik. Olardy jerústi bólimsheleriniń barlaýshylary baqylaýǵa alǵan eken. Sol kezde júk kólikterine shabýyl jasaǵanymyzda, birshama oq dári men kıim-keshek joıylyp keter edi, al keıin sol zattar bútin kúıinde bizdiń qolymyzǵa tıdi.

Korsýn-Shevchenko aýdanyn­da­ǵy operasııaǵa baılanysty taǵy bir qyzyqty esteligim bar. Shyn máninde, bul qazir qyzyqty bolyp kórinedi, ol kúnderi bolsa sharýamyz kóbeıip, kóptegen alańdaýshylyq týǵyzǵan bolatyn.

1941 jyldyń qysynda Máskeý túbi talqandalyp jatqan kún­deri nemister temirjoldardy qıratatyn qurylǵy oılap tapqan bolatyn. Men onyń dál qandaı bolǵandyǵyn sıpattap bere almaı­myn, biraq ol eki úlken soqanyń túreni sııaqty boldy. Olardy parovozǵa qystyratyn. Soqalar shpaldardy ortasynan syndyratyn, al relster bolsa kólbeý búıirine tirelip, maıysyp, jarylatyn. Parovoz bir saǵatta on eki-on bes shaqyrymǵa deıingi jabyndyny joıyp tas­taıtyn. Dál osyndaı parovoz Pervomaıskıı men Malye vıskı arasynda jumys istedi.

Qorshalǵan toptyń taǵdyry belgili bolǵandyqtan, onyń ústine odan ári batysqa qaraı júrýge týra keletindigin bile otyryp, fashıster temirjoldardy osy qurylǵylarymen qıratty.

Parovozdy joıýdy basshylyq maǵan tapsyrdy. Parovozdyń izine túsý bastaldy. Aıta ketý kerek, qarsylas óte aılaker, tájirıbeli jáne saq bolyp shyqty.

Keshe men osy jerlerdiń ústinen ushyp bara jatyp, rels­ter­diń bolat tizbegin kórgen bolatynmyn. Búgin olar joq. Biraq parovoz da joq. Jaýdy anyqtamaq bolǵan barlyq áreketterimiz beker boldy. Jerdegi barlaý kómekke keldi.

Men aerodromda, KP buıryǵy boıynsha birinshi daıyndyq kezeńinde turmyn. Parovozdyń Malye vesy degen jerdi qıratyp jat­qandyǵy týraly aqparat al­dyq. Men ol jaqqa qaraı ushyp bardym, onyń joldy qıratyp ket­kendigin kóremin, biraq paro­voz­dyń ózi taǵy joq.

Bul jaıt kún saıyn qaıtalana berdi. Meniń shydamdylyǵym syr bere bastady. Basshylyq bolsa bizge maza bermeı, qarǵys atqan parovozdy dereý joıýdy talap etti. Shynynda da, bir kúnde ol óte kóp zııan keltiretin, al bárin qalpyna keltirý úshin bir apta ýaqyt qajet, materıaldar, ınjenerlik áskerlerdegi júzdegen sarbazdar men ofıserler eńbektenýi kerek. Sonymen qatar jol qalpyna keltirilip jatqanda, shabýyldaýǵa shyqqan áskerlerge júkti jetkizý keshiktirildi.

Parovoz týraly aqparat bol­ma­ǵan kúnderdiń birinde men barlaýǵa ushyp kettim. Nemis­ter­diń pozısııalary týraly máli­met­ter jı­nadym, artıllerııa men jerge kómilgen tankterdiń orna­lasqan jerin sýretke túsirip alyp, óz aerodromyma qaraı ushyp kele jatqanmyn.

Kenet tómende parovozdyń kóleńkesin baıqadym. Iá, tek kóleńkesi ǵana. Batyp bara jatqan kúnniń sáýlesinde ol tym úlken, usqynsyz bolyp kórindi. Kóleńke jyljıdy, biraq tútin joq. Paro­voz­dyń ózi de kórinbeıdi.

Men dereý tómen qaraı qul­­dı­la­dym. Jerge jaqyndaǵanda ǵana osy kezge deıin bul parovozdy nege tappaı kelgendigimizdi túsindim.

Nemister parovozdyń ústine alańqaı ornatyp, ony qarmen, topyraqpen, aǵash-butalarmen toltyrǵan eken. Sonda joǵarydan parovoz emes, jerdiń bederi retinde kórip júrippiz.

Qýanǵanymnan tipti aıqaılap jiberdim. Al endi sen menen qutylyp kór! Bir qyrynan kelip, parovozdy dáldep, shabýylǵa shyǵamyn. Onym beker boldy. Mashınıst kúrt qozǵaldy da, meniń snarıadtarym bosqa ketti. Jańadan shabýylǵa shyǵa­myn, taǵy da nátıje joq. Parovoz ka­bınasynda meniń ár qoz­­ǵa­ly­symdy qadaǵalaıtyn tájirı­beli adam otyrǵandaı.

Parovozdyń ushaqpen erekshe jekpe-jegi shamamen on bes mınýtqa sozyldy. Sońynda snarıad qazandyqqa tústi. Býy býdaq­ta­lyp baryp shamamen jıyrma metrge kóterildi de, parovoz toqtady. Men bir búıirime qaraı ushyp baryp, pýshkalarmen pýlemetten oq attym. Sosyn burylyp, ekinshi jaǵyna shyǵyp, reaktıvti snarıadtardy jiberdim. Parovoz metall úıindisine aınaldy. Bir aınalyp, jumystyń oıdaǵydaı atqarylǵanyna kózim jetken soń, ol jerdi sýretke túsirip, úıge qaıttym.

Maıdanda qyzyqty kezdesýler de bolyp turatyn. Shynymen, maqalda aıtylǵandaı, «taý taýmen kezdespeıdi, al adam árqashan adammen kezdesedi» eken.

Korsýn-Shevchenko operasııasynan keıin kóp uzamaı bizdiń polkimizge jaýyngerlik jaǵdaıda tájirıbeden ótý úshin ushqyshtar ýchılıshesinen bir top nusqaýshylar men komandırler keldi. Olardyń úsheýi meniń ekskadrılıama jiberildi.

Kún qolaısyz bolatyn, birde-bir ushaq áýege kóterilgen joq. Ból­mede otyrmyz. Esiktiń qalaı ashy­lyp, bireýdiń ekskadrılıa adıýtan­tyna anyq baıandap jat­qa­nyn estip jatyrmyn:

– Tájirıbeden ótý úshin kel­dik. Ekskadrılıa komandırine baıan­­daýy­ńyzdy suraımyz.

Men bólmeden shyǵyp, turyp qaldym. Aldymda úsh ofıser tur. Ushý mektebindegi úsh muǵalimim. Mine, kezdesý dep osyny aıt!

Ofıserlerdiń biri maǵan zeıin qoıa qarap, kenetten:

– Joldastar, bul bizdiń Bıgel­dı­nov qoı! Talǵat! – dep aıqaılap jiber­di. – Sálem, qymbattym. Al áńgi­meńdi aıt!..

Túnge deıin otyrdyq. Endi róli­miz ózgerdi. Burynǵy muǵa­­lim­­der oqýshy boldy, al men, ja­­qyn­da ǵana kýrsant bolǵan jigit – endi olardyń ustazymyn.

Sodan keıin biz jaýyngerlik tapsyrmalarǵa birge ushyp, jaý pozısııalaryn bombaladyq. Nus­­qaý­shylar ózderin jaqsy jaǵy­­nan kórsetti jáne úsheýi de «Qyzyl jul­dyz» ordenderimen marapattaldy.

Tájirıbeden ótýshilerdiń maı­dan­nan ýchılıshege ketetin kúni de kel­di. Biz qımaı qosh­tasyp, bir-biri­mizge barlyq jaqsylyqtardy tiledik.

Burynǵy nusqaýshylardyń biri­men bizdiń áli kúnge deıin dos­ty­­ǵymyz úzilgen joq. Men qazir Almaty aeroklýbynyń bastyǵy, pod­polkovnık Vyshvyrko týraly aıtyp otyrmyn. Kóbine biz maı­dandaǵy kezdesýimizdi, jaý ty­lyn­daǵy áskerı ushýlardy eske ala­myz.

Qarańyzshy, netken erlik, qan­daı ǵajap batyrlyq! Synap­taı syrǵyǵan júırik ýaqyt ara­ǵa qan­shama jyldar salsa da, Talǵat Jaqypbekulynyń jar­qyn beınesi urpaq jadynda jańǵyra bermek.

Meni kópten tolǵantyp júrgen másele – Keńes Odaǵynyń eki márte batyry atanǵan jalǵyz qaharmanǵa Almaty qala­­synan laıyqty kóshe beril­­se degen tilek. Keńsaıdaǵy aınal­dyr­ǵan 4-5 úıi bar qýyqtaı kóshe osyndaı batyr tulǵaǵa laıyq pa? Atqa mingen azamattar osy máselege mán berse. Sebebi bul – meniń ǵana emes, kóp­tiń tilegi.

Daıyndaǵan  –

Oryndybıke
BEGELDINOVA