Sanaýly sekýndta aqtalǵan sońǵy úmit

UQK-tyń «Arystan» arnaıy maqsattaǵy bólimshesiniń qyzmeti terrorıstik oqıǵa­lar­ǵa, jeke adamǵa, qoǵamǵa, memleketke jáne ózge de asa qaýipti qylmystyń jolyn kesýge baǵyttalǵan. Bul qyzmet alǵashynda «A» tanymal tobynyń Ortalyq Azııa óńirlik bólimshesiniń bazasynda quryldy. Sol ýaqytta 1974 jyly 29 shilde KSRO MQK tóraǵasy Iý.Andropovtyń jeke nusqaýymen qurylǵan alǵashqy kásibı terrorızmge qarsy bólimshe osylaı ataldy. Keıin elimiz egemendigin alǵan soń 1992 jylǵy 13 qańtarda Qazaqstan Prezıdentine tikeleı baǵynatyn «A» toby terrorızmge qarsy arnaıy áskerı bólimshe bolyp qaıta jasaqtaldy. Osylaısha, táýelsiz memlekettiń alǵashqy resmı áskerı bólimi bolsa, 1993 jyly sáýirde «A» toby Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń quramyna kirdi. Týra bir jyldan keıin «Arystan» arnaý­ly qyzmeti degen ataý berildi. Oǵan arnaıy daıarlyqtan ótken ári densaýlyǵy myqty áýe-desanttyq qyzmetke jaramdy jigitter ǵana alynady. Irikteýge alynatyn úmitkerler júzý, myltyq pen avtomatty qarýdan atý, qoıan-qoltyq urys pen parashıýtpen sekirý, psıhofızıologııalyq synaqtan ótýge tıis. Sebebi bul qyzmetke fızıkalyq jáne psıhologıkalyq shamadan tys júktemelerge tótep bere alatyn, sheshýshi sátte qorqynysh degendi bilmeıtin jaýyngerler qajet. Kez kelgen operasııaǵa muqııat qaraý júkteletindikten, mundaǵy sarbazdar birneshe mınýtqa, tipti sekýndqa ǵana sozylatyn shabýylǵa kúni boıy da­ıyndalady. Qyzmet quramynda ámbebap daıyndyqtan ótken qyzmetkerlerden basqa, mergender, jarylǵysh tehnıkalar boıynsha tehnıkter, kelissózder júrgizýshiler, psıhologter sekildi beıindi mamandarǵa da óz mindetin tyńǵylyqty atqarý júkteledi. Arnaýly qyzmettiń polıgondarda, jedel-jaýyngerlik operasııalardy júrgizý kezinde synalǵan óz is-qımyl algorıtmi bar. Alaıda ómirde bir-birine uqsamaıtyn jaǵdaılar óte kóp. Sondyqtan eptilik qana emes, olarǵa syn saǵatta sheshim shyǵara bilý de kerek. Shabýyldyń negizgi ssenarııi ǵana emes, qosalqy is-qımyldyń ózine muqııat qaraý mańyzdy.

Jaqynda ǵana kórermenge jol tartqan «Nabat operasııasy» fılmi shynaıy ómirde bolǵan oqıǵa izimen túsirilgen. Oqıǵa jelisine dál osy arnaıy maqsattaǵy qyzmettiń alǵashqy operasııasy arqaý bolǵanymen, kınonyń kórkemdik keńesi ózgertý engizgen sekildi.

Osydan 32 jyl buryn aqpannyń 23-de Shymkent qalasynda sátti ótkizilgen «Nabat-92» – álemdegi eń qysqa ýaqytta, eń mańyzdysy, adam shyǵynynsyz atqarylǵan eń alǵashqy operasııa. Qyzylorda men Shymkentti ǵana emes, respýblıkanyń búkil kúshtik qurylymdaryn aıaqtan tik turǵyzǵan mundaı oqıǵa buǵan deıin keńes odaǵynyń quramyndaǵy elder túgili, alys elderdiń ózinde bolyp kórmegen.

Keńes odaǵynyń endi ydyrap jatqan kezi. Barlyq salada tártip joq. Áskerı qyzmetin atqaryp júrgen qatardaǵy ja­ýyngerler arasynda jarǵy buzýshylyq keń etek alyp, kúzetshi-sarbazdar arasyndaǵy barmaq basty, kóz qysty áreket kóbeıgen. Kúzettiń ózinde tártip buzýshylyq bolǵan soń tutqyndar arasynda da araq-sharap, temeki men esirtki saýdasy qyzyp turdy. Kúnara júretin «Máskeý – Tashkent» jolaýshylar poıyzynda tıelgen vagon-túrmede sol kúni de qaýipti qylmyskerler bilgenin istep jatqanyn kórse de, kúzet basshysy Aleksandr Ponomarenko olardy jalǵyz ózi jónge sala almady. Tártip joq jerde tynyshtyqtyń buzylýy zańdylyq edi. Buıryqqa baǵynǵysy kelmegen qylmyskerler baqylaýdan shyqty. Sońynda vagondaǵy barlyq tutqyn kameralardan bosap, qoldaryna bir-bir avtomat tıgen qylmyskerler vagon ishin áp-sátte qanǵa bóktiredi. Soraqysy, kezekshilikten keıin qannen-qapersiz uıyqtap jatqan áskerlerge de oq jaýdyryp, jer jastandyryp ketken.

Ulttyq qaýipsizdik komıteti Qyzylorda oblysy boıynsha basqarma basshysy Mıhaıl Dáýenovke sýyt habar tańerteń habarlandy. Kezekshi ofıserdiń temirjol boıyndaǵy tótenshe jaǵdaı týraly habarlamasyn alǵan boıda dereý bólim basshylary men jeke quramǵa tapsyrma berdi. Artynsha jedel shtab qurylady. Qashqyndardy izdestirý toby men temirjol vokzalynyń jedel ýákilderi, antıterrorıstik top Almatydan «A» toby kelgenshe jaǵdaıdy aldyn alyp baqty. Tipti terrorıstik topqa qarsy turatyn qajetti qarý-jaraqpen qamtamasyz etil­me­gen sol tusta qyzmetkerlerdiń bas­ta­ryn­da soǵys kezinde kıetin temir qalpaq pen eski avtomattar, ústerinde ájeptáýir salmaǵy bar keýdeshe ǵana-tyn. Abyroı bolǵanda, qalyptasqan jaǵdaı shabýyldy qajet etken joq. Polısııa men komıtet qyzmetkerleri avtobýs ishindegi jolaý­shylar men qyl­myskerlerdi syrttaı ba­qy­laýǵa alyp otyrdy. Degenmen ýaqyt ótken sa­ıyn qaýiptiń artyp bara jatqanyn túsingen M.Dáýenov oqıǵa bolǵan jerge ózi attandy. «Qyzylorda – Saryaǵash» baǵytymen jolǵa shyqqan «Ikarýs» jolaý­shylar avtobýsyndaǵy qylmyskerlerden kez kelgen nárseni kútýge bolatynyn jaqsy túsindi. Shıeli qystaǵyndaǵy avtobekette bolǵan atys-shabysta polısııa leıtenanty Murat О́mirbekov qaza taýyp, taǵy bir qyzmetker aýyr jaraqat aldy. Jaǵdaıdyń ýshyǵyp jatqanyn túsingen ol avtobýs ishinde qalǵan qaýipti resıdıvıstermen kelissóz júrgizip, olardyń talaptaryn «oryndaýǵa» tyrysty. О́ıtkeni qashqyndarmen kelissóz júrgizý ońaıǵa soqpady. Kelissóz júrgizý úshin de asqan daıyndyq kerek. Batys elderinde mundaı lańkestermen kelissóz júrgizetin arnaıy mamandar bolsa, al bizde kelissóz júrgizýdiń ózin endi estip jatqan kezeń edi. Degenmen kelissóz júrgizý kásip emes, óner ekeni ras eken. Bar jaýapkershilikti moınyna alyp, qajet kezde durys sheshim shyǵara bilgen M.Dáýenov túrli aıla-áreketke bardy. Sonyń arasynda avtobýs­ty tastap qashqan júrgizýshiniń ornyna oqıǵa bolǵan jerden 300 metrdeı jerde turǵan «KamAZ» kóliginiń júrgizýshi Aleksandr Chehonındi rýlge otyrǵyzdy. О́z basyna qandaı qaýip kelerin bilse de azamattyq tanytyp, adam ómirin saqtap qalýǵa tyrysqan júrgizýshiniń eńbegi bólek áńgime.

Sóıtip, jospar boıynsha avtobýsty Shymkenttegi aerodromǵa aldyrý kerek. Osy aralyqta Almatydan «A» toby aldyryldy. Arnaýly  qyzmettiń basshysy Amanǵalı Batalovtyń ótinishi bo­ıynsha áýejaıǵa sý jańa eki «Ikarýs» markili avtobýstar jetkizilip, jaýyn­­gerler arnaıy daıarlyqqa kiristi. Onyń quramyndaǵy saıdyń tasyndaı iriktelgen saıypqyran jigitterge sońǵy úmit júkteldi. Sondyqtan árbir mınýt túgili, árbir sekýndtaǵy áreketi mańyzdy. Sebebi áýejaıǵa kiretin avtobýstaǵy ke­pil­ge alynǵan adamdardy 4 sekýnd ishinde aman-esen alyp qalyp, qylmyskerlerdi quryqtaý sátsiz aıaqtalsa, 22 saǵat boıǵy júr­gizilgen kelissóz tekke ketti degen sóz. Sheshýshi sátte A.Batalovqa senim artylýy beker emes edi. О́ıtkeni ol óz isiniń naǵyz mamany boldy. Osyǵan deıin jo­ǵary basshylardy kúzetetin jaýap­ker­shi­ligi joǵary mindetterdi atqardy.

Prokýratýra, ishki ister organy men qa­ýip­sizdik qyzmetkerleri arasyndaǵy ózara túsinistik, jaýyngerlerdiń saqadaı saı daıyndyǵy shytyrman oqıǵaǵa toly operasııanyń sátti aıaqtalýyna sebep boldy. Aıta ketý kerek, «Nabat» operasııasyna deıin kepildiktegi adamdy aman-esen qutqarǵan jaǵdaı tek Fransııada bolǵan. Onyń ózinde fransýzdyq mergender ashyq tústi áınek ornatylǵan avtobýstaǵy qyl­myskerlerdi anyq kórgen. Al bizdegi jaǵdaıda terezesi perdemen qymtalǵan avtobýs ishindegi jaǵdaıdy baqylaý múmkin emes-tin. Soǵan qaramastan 5 sekýnd ishinde shıraq qımyldap, eptilik kórsetken arnaý­ly qyzmettiń arlandary adamdardy aman alyp qaldy. Búginde tarıhta «Nabat-92» degen atpen qalǵan bul operasııa AQSh pen Reseı sekildi birqatar eldiń arnaýly qyzmetinde boryshyn atqaratyn jigitter úshin úlgi retinde kórsetilip, oqý quralyna engizilgen.

Sodan beri de talaı jyl ótti. Ar­naý­ly jasaq jaýyngerleri el men jer­diń tynyshtyǵyn qorǵap, qaýiptiń betin qaı­tarýda sertinen taıǵan kezi joq. 2016 jyldan bastap arnaýly qyzmet ataýyn qaıtadan «A» dep ózgertti. Arnaýly kúsh­ter­diń jaýyngeri bolý – abyroıly mindet. Al qaýippen betpe-bet kelgende qaısarlyq tanytý – qasterli paryz.