Astrofızıka álemi «AstroHub» ekojúıesin damytýǵa jol ashady

Akademık Q.Sátbaev bastaýynda turǵan ınstıtýt

1941 jyly Kúnniń tutylýyn Qazaqstan aýmaǵynda baqylaý maqsatynda keńestik elderdiń akademııalyq ınstıtýttary ǵalymdarynan 30-ǵa jýyq ekspedısııa jasaqtalǵany belgili. Alaıda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ǵalymdardyń josparyna aıtarlyqtaı kedergi keltirdi. Sol kezeńdegi kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, Máskeý men Lenıngrad ekspedısııalary qalaıda kúnniń tutylýyn baqylaý úshin Almatyǵa taban tiregen bolatyn. Ekspedısııa jumysynyń nátıjesinde «Eınshteın effektisine» qatysty qundy derekter qory jınaqtaldy. Biraq ǵylymı zertteýlerge qatysqan ǵalymdar soǵysqa baılanysty keri qaıta almaı, respýblıkada astronomııa ǵylymyn damytý isin jalǵastyrý maqsatynda qalyp qoıdy. 1941 jyly akademık Q.Sátbaevtyń qoldaýymen astrofızıkanyń negizin qalaýshylardyń biri, akademık Vasılıı Fesenkovtyń jetekshiligimen Qazaqstandaǵy astronomııa ǵylymynda jańa kezeń bastaldy. Astrofızıka ınstıtýty quryldy. Jer aınalasyndaǵy ǵaryshtyq keńistik, Kún men Jer baılanysynyń fızıkalyq jáne dınamıkalyq úrdisterin zertteýde tyńnan jol salynyp, astronom-akademıkter Gavrııl Tıhov, Tóken Omarov, Vıktor Drobjev syndy aty álemge áıgili ǵalymdar ujymy qalyptasty.

Qazirgi kezde V.G.Fesenkov atyndaǵy astrofızıka ınstıtýtyna Qazaqstandaǵy esepteý astrofızıkasynyń negizin salýshylardyń biri, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, ǵylym salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń birneshe márte ıegeri atanǵan Shyńǵys Omarov basshylyq etip otyr.

Professor Shyńǵys Omarov – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti mehanıka-matematıka fakýltetiniń túlegi. 1994 jyly NASA-da, 1998 jyly Klıvlendte Halyqaralyq ǵarysh ýnıversıtetinde, 2001-2004 jyldarda Geıdelbergte Esepteýish astronomııa ınstıtýtynda taǵlymdamadan ótken. 2007-2012 jyldary professor Raıne Shpýrzemen nemis-qazaq esepteý astrofızıkasy, al 2017-2019 jyldary professor Raıner Shpýrzemen belsendi ǵalamdardyń ıadrolar dınamıkasyn zertteýde qazaq-qytaı jobasyna qatysty. Professordyń jetekshiligimen N-deneler máselelerin modeldeý salasynda halyqaralyq ǵylymı-zertteýde tájirıbesi bar jas ǵalymdar toby quryldy. Sondaı-aq Sh.Omarov AQSh Qorǵanys mınıstrliginiń shtab-páteri  Pentagonǵa Qazaqstannan shaqyrylǵan jalǵyz ǵalym sanalady. Osy oraıda professor Shyńǵys Omarov ǵarysh keńistigin zertteýde observatorııalarda qoldanyp jatqan jańa tehnologııalyq múmkindikter týraly aıtty.

– Kún júıesin, qashyqtaǵy ǵaryshty zertteý elimiz úshin óte mańyzdy. Keıingi ýa­qytta ǵylym men tehnologııadaǵy jetis­tikter Qazaqstannyń da ózge elder sııaqty ǵaryshtyq áleýetiniń artýy­­­na yqpal etip keledi. Osydan 10 jyl buryn ǵaryshqa ushyrǵan spýtnıkterimiz te­le­kommýnıkasııada nátıjesin berip otyr. Geostasıonarlyq «KazSat» jáne jerdi ǵaryshtan baqylaıtyn «KazEOSat» spýtnıkteri respýblıka opera­tor­la­ry­nyń qajetin ótep jatyr. Búginde Ilon Masktiń «SpaceX» kompanııasy sııaqty álem­niń kóptegen elderi ǵaryshty ıgerýge spýtnıkterin ushyrýda. Adamzat úshin ǵaryshty zertteýdiń ıgiligimen qatar keri áseriniń de bar ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet. Keıingi ýaqytta ǵaryshta qoqystar paıda bolyp, spýt­nık­terdiń qaqtyǵysý yqtımaldyǵy jo­ǵarylady. Osyǵan baılanysty Astro­fızıka ınstıtýtyndaǵy robot-teleskoptar ǵaryshtaǵy qolaısyz ahýaldy da baqylaý múmkindigine ıe. Instıtýt ǵalymdary robot-teleskoptarǵa baǵ­darlamalar ázirlep, avtomatty re­jim­de óz spýtnıkterimizdi, olardyń aına­la­syndaǵy qozǵalystardy baqylap, Respýblıkalyq ǵarysh ortalyǵyna aqparat berip otyrady. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, ǵalymdar ınternetti qoldana otyryp, baǵdarlamany paıdalaný arqyly robot-teleskoptardy álemniń kez kelgen núktesinde otyryp basqara alady. Búginde Qazaqstan da álemniń kóptegen eli sııaqty ǵaryshtyq apparattardy súıemeldeý isin órken­de­týge atsalysyp keledi. Byltyr Úndis­tan ǵaryshtyq zertteýler uıymy «Chan­draıan-3» planetaralyq stansasyn aıǵa ushyrǵan kezde Astrofızıka ınstıtýty ǵalymdary spýtnık qozǵalysyn baqylap otyrdy. Munymen qosa ǵa­lamdy, juldyzdar, planetalardy ba­qylaýda, qarańǵy materııany zertteý­de irgeli jáne qoldanbaly astronomııa jáne astrofızıkany damytý isine belsendi atsalysyp, astronomııalyq baqylaýlar, teorııalyq zertteýler jáne kompıýterlik modeldeýdi iske asy­ryp keledi. Ǵalymdar úshin osy zert­teýlerdiń nátıjesin halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda jarııalaý mańyz­dy. Búginde Amerıka, Eýropanyń reıtıngtik jýr­nal­darynda jarııalanǵan maqa­la­lar ǵalymdarymyzdyń astronomııa jáne astrofızıkadaǵy jetistikterin kór­setedi, – deıdi professor Shyńǵys Omarov.

Avtomattandyrylǵan observatorııalar

Almatydan 75 shaqyrym qashyq­tyq­ta, teńiz deńgeıinen 2750 metr bıik­tikte ornalasqan Assy-Túrgen astronomııalyq observatorııasynda turaqty baqylaýlar 1981 jyldan bastap júrgizile bastady. 1950 jylǵa deıin Taýly astrofızıkalyq observatorııasy atalyp kelgen Kamensk ústirti obser­va­to­rııa­synda ǵa­lym­dar galaktıkalar, jul­dyzdar, ǵalam­sharlar jáne geo­sta­­sıonar jer serik­­terine baqylaý júr­gizedi. 1957 jyly tamyz aıynda Halyq­aralyq geofızıka baǵ­­darlamasy aıa­syn­da qurylǵan Tıan-Shan observatorııasy bul kúnderi tu­raqty ba­qy­laý stan­­­sa­synyń qyz­­­me­­tin atqaryp otyr.

Professor Shyń­­­­ǵys Omarov Assy-Túrgen observa­to­rııa­­syn­daǵy erek­she astroklımat ǵalamshar astrono­mııa­sy úshin óte qolaıly ekenin aıtady. 1975 jyly akademık Tóken Omarovtyń basshylyǵymen Assy-Túr­gen taýly ústirtinde jańa observa­to­rııanyń qurylysy jandanǵan bolatyn. Professor Grıgorıı Idlıstiń jetekshiligimen jazǵan kandıdattyq dıssertasııasynda Tóken Omarov jul­­dyz dınamıkasy men aspan meha­nıka­sy­nyń túıisýinde ǵylymı baǵyt­ty qalyptastyrǵan ǵalym retinde bel­gili. Akademıktiń ǵylymı jumysy ná­tı­jesinde dınamıkalyq astronomııa tarıhyna «Idlıs-Omarovtyń esebi», «Omarov-Hadjıdemetrıý elementteri» jáne «Gelfgat-Omarovtyń esebi» sııaq­ty uǵymdar endi. Akademık ómiri­niń sońyna deıin Halyqaralyq astro­no­mııalyq odaqtyń múshesi ári aspan mehanıkasy jáne dınamıkalyq astronomııa jónindegi komıssııasynyń, 2003 jyldan bastap BUU janyndaǵy «WorldSpaceWeek» Dırektorlar keńe­si­niń quramynda jumys istegeni belgili. Búginde Assy-Túrgen observatorııasy akademıktiń esimimen atalady.

Keıingi jyldary ınstıtýt ǵalym­dary tehnologııalar men sıfrly jetis­tikterdiń nátıjesinde Assy-Túrgen observatorııasynyń jerden qashyq ári jaqyn keńistikti monıtorıngileý jáne baqylaý nátıjesiniń joǵarylyǵyna qarap, halyqaralyq habqa aınalý múm­­kindigi zor ekenine kóz jetkizip otyr. Professor Shyńǵys Omarov atap ótken­deı, observatorııa tolyqqandy robotty, avtomatty júıege kóshirilgen. Onyń aıtýynsha, kónergen mehanıkalyq qurylǵylardyń barlyǵy derlik jańar­dy. Ǵımaratta jóndeý jumystary júrgizildi. Kelesi jyldan bastap ıns­tıtýt ǵalymdary ınnovasııalyq jobalaryn «Astrotehprıbor» kompanııasymen birlesip júzege asyrýdy kózdep otyr. Astrofızıka ınstıtýty astronomııalyq muraǵattardy halyqaralyq paıdalanýǵa, standarttar men ózara árekettesý tehnologııalaryn damytýǵa yqpal etetin Halyqaralyq vırtýaldy observatorııalar alıansynyń músheligine ótti. Assy-Túrgen observatorııasynda SSA ulttyq júıesin óńdeıtin SST ǵaryshtyq baqylaý jáne qadaǵalaý júıesi bar. Qazirgi kezde Assy-Túrgen observatorııasy birqatar ǵylymı uıymdardyń robottalǵan teleskoptaryn ornalastyrý úshin astrohostıng qyzmetterin kórsete bastady. Olardyń qatarynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń energetıkalyq ǵarysh zerthanalary, Berklıdegi Kalıfornııa ýnıversıtetiniń ǵaryshtyq zertteýler zerthanasy (Kalıfornııa, AQSh) bar. Onyń nátıjesi elimizdegi astronomııa jáne astrofızıka salasyndaǵy zertteýlerdi ári qaraı damytýǵa múmkindik beredi. Bul ulttyq, halyqaralyq jobalar men yn­ty­maqtastyq aıasynda geografııalyq ornalasýy jáne astroklımattyq jaǵ­daıymen erekshelenetin Assy-Túrgen astronomııalyq baqylaý ortalyǵyn «AstroHub»-qa aınaldyrý kelesheginiń zor ekenin kórsetip otyr.

Búginde ınstıtýttyń Italııa, Bra­zılııa, Aýstralııa, Reseı, Japonııa, Qytaı, Eýropalyq Ǵarysh agenttigi sııaqty kóptegen ortalyqtarmen jumysy jandanǵan. Sheteldik ǵalymdarmen kollaborasııany damytý Qazaqstan úshin jas ǵalymdardyń bilim almasýyna, olardy ǵylymǵa tartý, jańa nátıjeler shyǵarýǵa múmkindik berýmen qatar zamanaýı teles­­­koptarda jumys istep, álemniń aldyńǵy qatarly astrofızıkterin Almatyǵa tartýdy kózdeıdi. Assy-Túrgen observatorııa­­­­­­­­­sy respýblıkanyń jáne halyqaralyq optıkalyq teleskoptardy, jerge jaqyn ǵaryshtyq keńistikti monıtorıngileý keshenin, baqylaý málimetterin jınaýǵa, taldaýǵa, saqtaýǵa arnalǵan apparattyq-baǵdarlamalyq quraldardy baılanys­tyratyn birtutas ekojúıeni damytýǵa múmkindik beredi.

Alyp kompıýter jáne jasandy ıntellekt

– Prezıdent Q.Toqaev Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda jasandy ıntellektini damytatyn ınstıtýttar kerek ekenin aıtqan bolatyn. Búginde jasandy ıntellekt kúndelikti ómirimizge dendep enip barady. Jasandy ıntellekt qarapaıym esepterdi sheshýde ǵana emes, kúrdeli baǵdarlamalardy jasaýda da óte mańyzdy. Álemde jasandy ıntellekt salasynda básekelestik damyp barady. Ony astrofızıkada qoldaný halyqaralyq astrofızıka ǵylymyn jańa bir satyǵa kóterýge yqpal etip, álem elderi osy baǵytta erkin pikir almasyp, birlesken jobalardy júzege asyra bastady. Osy oraıda bıyl Nazarbaev ýnıversıtetinde Astrofızıka ınstıtýty, Qytaı ǵalym­darynyń birlesýimen «Esepteý astrofızıkasy, sýperkompıýterlerdi, jasandy ıntellektini qoldaný» taqy­ry­bynda halyqaralyq konferensııa ótkizý josparlanyp otyr. Ǵalym­dardyń bul basqosýy astrofızıkter, astronomdardyń jasandy ıntellekt salasyndaǵy ozyq tájirıbelerimen bólisýge keńinen múmkindik beredi, – deıdi professor Shyńǵys Omarov.

Qazirgi kezde ınstıtýtta ózge ǵyly­mı-zertteý ortalyqtarynda kezdese bermeıtin sýperkompıýter bar. Teh­nıkalyq tur­ǵyda FAFI esepteý klasteri dep atalatyn alyp kompıýter sandyq zertteý­­­ler júrgizýde, model­di de­rek­terdi, baqy­laý aq­parattaryn saq­­­­taýda qolda­ny­lady. Alyp mashı­na 15 gra­dýstyq tem­­­pe­ratýralyq re­­­jimde, je­ke ból­­mede ornalas­qan. Bul klaster jul­dyz­dar men galak­­­tıkalardan bas­tap ártúrli mas­sh­tabtaǵy gra­­­­vı­tasııalyq júıe­­ler­diń evo­lıýsııa­syn túsinýge baǵyt­­­­talǵan. Munda sandyq esepteýler júrgizý úshin PCI kartalary qol­danylady.

Astronomııadaǵy jańalyqtar kóp­­tegen arhıv derekterin óńdeýmen ty­ǵyz baılanysty. Osyǵan oraı ınstıtýt ǵalymdary kúndelikti aýqymdy de­rekterdi óńdeıdi, súzgiden ótkizedi. Pro­fessor Shyńǵys Omarovtyń aıtýyn­­­sha, Ulttyq vırtýaldy observatorııa qurylyp, Qazaqstan Halyqaralyq vır­týaldy observatorııalar alıansy qura­myna kirdi. Ondaǵy maqsat – astro­no­mııa­lyq zertteýlerdiń múm­kindikterin arttyrý, jaqyn jáne qashyqtaǵy ǵarysh nysandaryn zertteý úshin astronomııada úlken derekterdi óńdeý, saqtaý jáne taldaý, «Big Data» ádisterin damytý. Bul jobany nátıjeli iske asyrý Astrofızıka ınstıtýtynda júrgiziletin baqylaý jáne sandyq zertteýlerdiń tıimdiligin arttyrady. Osy baǵytta aqparattardy paıdalanýshylar úshin sıfrlyq portal qurylyp, baǵdarlama boıynsha barlyq ınnovasııalardyń nátıjeleri jarııalanǵan. Veb-resýrs plastına, fotoplenkalarda saqtalyp, sandyq júıege kóshirilgen aqparattarmen tolyqqan. Ǵylymı qundylyǵymen erekshelenetin derekter qory stýdentterge, ǵalymdarǵa, sondaı-aq sheteldik qyzyǵýshylarǵa da qoljetimdi. Endi ınstıtýtta jumys istep turǵan alyp kompıýterdi kúsheıtý mindeti tur.

Búginde Astrofızıka ınstıtýty bıýdjeti ǵylymı zertteýlerdi iske asyrýǵa tolyqqandy múmkindik beredi. Ǵalymdardyń 40 paıyzǵa jýyǵyn jas­tar quraıdy. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUPÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetiniń stýdent­teri tájirıbeden ótip, jumysqa ornalasý múmkindigine ıe. Bolashaq mamandardyń shetelderde tájirıbeden ótýi de jan-jaqty qarastyrylypty.

Asteroıdtardan qandaı qaýip bar?

Álem astronomdary biraz jyldan beri Apofıs asteroıdynyń Jermen soqtyǵysý múmkindigin qarastyryp keledi. Ǵylymı boljamdar dıametri 300 metr bolatyn asteroıdtan ǵalamdyq qaqtyǵys bolýy múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. Ǵalymdar asteroıdtyń qozǵalys traektorııasyn zerttep, óte qaýipti ekenin anyqtaǵan bolatyn. Onyń qozǵalysyn qalt jibermeı otyrǵan ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, asteroıd 2029 jylǵa qaraı jerge jaqyn geostansıonarlyq orbıta keńistigine jaqyn ushyp ótedi. Kelesi jyldan bastap Halyqaralyq asteroıdtar qaýipsizdigi júıesine engen Astrofızıka ınstıtýty ǵalymdary asteroıd traektorııasyn baqylaýdy jalǵastyrady. Buǵan deıin Astrofızıka ınstıtýty ǵalymdary AZT-20 teleskobynda asteroıd spektrin baqylaı alǵan. «NASA» aeroǵarysh agenttigi derekterine súıensek, ázirge Apofısten qaýip joq. Osy oraıda professor Shyńǵys Omarov ǵaryshtyq tehnologııalar óndirisin damytý elimizdiń ǵaryshtyq derjavalar kóshinen qalmaı, irgeli zertteýlerge serpin beretinin atap ótti. Aldaǵy ýaqytta Astrofızıka ıns­tıtýty ǵalymdary «Galam» birlesken kásipornymen ǵarysh apparattaryn shyǵarýdy josparlap otyr.

Astronomııalyq týrızm damıdy

Qazirgi kezde Kamensk ústirtinde 4 teleskop jumys istep tur. Teleskoptar elimizde astronomııa men astrofızıkany nasıhattaý maqsatynda qoldanylady. Olardyń eń kónesine – 123 jyl. Bul teles­­­kop XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Germanııada jasalyp, Potsdam observatorııasynan ákelingen. Teleskop turǵan kúmbez tárizdi ǵımarattyń tóbesi ashylady ári aınalyp turady. Munda kelgen týrıs­ter, stýdentter, mektep oqýshylary juldyzdar men aspan denelerin tamashalap, ǵalymdar tarapynan ǵarysh álemine qatysty tanymdyq leksııalar tyńdaıdy. Professor Shyńǵys Omarov atap ótkendeı, ǵasyrǵa jýyq ǵylymı ári tanymdyq mańyzy joǵary observatorııaǵa týrısterdi tarta oty­ryp, Qazaqstannyń astronomııa jáne astrofızıkadaǵy jetistikterin nası­hat­taý­ǵa bolady. Qaı elge sapar shekseńiz de týrısterdiń baratyn negizgi orny – observatorııalar. Astronomııa salasyn damytý jańa bilimdi, jańa tehno­lo­gııalardy ıgerýge múmkindik be­re­di. Astronomııalyq týrızmdi damytý – órkenıetti eldiń belgisi. Búginde Almatyny astronomııalyq týrızm orta­­lyǵy retinde damytýdyń barlyq alǵy­sharty bar.

Astrofızıka ınstıtýty bazasyndaǵy observatorııalar mektep oqýshylarynan bastap sheteldik týrıster úshin de tartymdy. Osy baǵytta 10-nan asa týrıstik agenttikpen kelisim jasalypty. Qa­zir­gi kezde ınstıtýt basshylyǵy irgeli ǵylymdy damytýmen qatar astro­no­mııa­lyq týrzım baǵytynda da zamanaýı qadamdar jasap jatyr.

ALMATY