Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Qor aqshasyna qashanǵy qol suǵamyz?
Ulttyq qor aktıvteri 2014 jyly 77,2 mlrd dollar belesine kóterilip, shyrqaý shegine jetken edi. Qazir sol deńgeıden 24,4 paıyzǵa, ıaǵnı 18,8 mlrd dollarǵa deıin azaıyp ketti. Táýelsiz sarapshylar ǵana emes, depýtattar da qor qarajatyn jumsaýdyń tetikteri aıqyn emes, bulyńǵyr ekenin jıi aıtady. 2023 jyly Ulttyq qor balamaly quraldary portfelin basqarýdyń ınvestısııalyq strategııasy bekitilip, qor aktıvterin «dástúrli emes balamaly quraldarǵa» ınvestısııalaý kózdelgen. Onyń qandaı nátıje ákelgeni 2028 jyly 5 jyl qorytyndysy boıynsha kiristilikke aralyq baǵalaý júrgizilgende belgili bolady. Al ázirge jańa strategııa da eski problemalardyń súrleýinen shyǵa almaı júr.
«2008 jylǵy álemdik qarjy daǵdarysy men qor naryqtarynyń quldyraýynan keıin Ulttyq qordyń jınaq portfelin basqarý tásilderi konservatıvti qaǵıdattarǵa negizdeldi. Aktıvterdi saqtaý maqsatynda portfelde damyǵan elderdiń oblıgasııalary basym bolyp, úlesi 80%-ǵa jetti, al aksııalardyń úlesi tómen, 20% ǵana boldy. Saldarynan keıingi 10-15 jylda Ulttyq qor aktıvterin basqarýdan alynǵan kiristilik álemdegi uqsas birqatar táýelsiz ál-aýqat qorynyń tabysynan áldeqaıda tómen boldy. Mysaly, Norvegııanyń zeınetaqy qorynan kóp artta qaldy», delingen tujyrymdamada.
Ulttyq bank derekterinde aıtylǵandaı, Ulttyq qordyń 2000-2022 jyldardaǵy ortasha tabysy 3,02 paıyz, keıingi 20 jyldaǵy shetel valıýtasyndaǵy aktıvterdi basqarýdan túsken ınvestısııalyq kirisi 15,1 mlrd dollardy qurapty. Qarjy mınıstrliginiń dereginshe, qordan 2010 jyly 1,2 trln teńge transfert alynǵan. 2015 jyly bul kólem eki ese ósip, 2 trln 468 mlrd teńge boldy. 2017 jyly – 4 trln 421 mlrd teńge, 2020 jyly – 4 trln 785 mlrd teńge, 2021 jyly 4 trln 519 mlrd teńge shyǵyndaldy. Bıylǵy shyǵysy da osyǵan shamalas. Ulttyq qor transfertterin 2 trıllıonǵa tómendetý jospary bizden alystap bara jatyr degen qaýip bar.
Naýryz aıynyń sońyndaǵy kórsetkish boıynsha Ulttyq qorda 28,8 trln teńge bolǵan edi. Bir aı ishinde qor qarajaty 200 mlrd teńgege qysqarǵan. Eske salsaq, 1 qańtarda Ulttyq qordaǵy qarajat kólemi 29,1 trln teńge bolǵan edi. Al naýryz aıynda maqsatty transfertter úshin Ulttyq qordan 411 mlrd teńge alyndy. Sáýir aıynda da dál osyndaı somada maqsatty transfertter bıýdjetke aýdaryldy.
2024 jyldyń basynan beri Ulttyq qordan 1,9 trln teńge qarajat aldyq. Kepildik berilgen transfertter 1,5 trln teńgeni qurady. Bir aı ishinde bıýdjetke kepildik berilgen transfertter kólemi 480 mlrd teńge bolǵan. Qordy basqarýǵa, jyl saıynǵy syrtqy aýdıtti júrgizýge baılanysty shyǵystardy jabý shyǵynyna jyl basynan beri 5,2 mlrd teńge jumsalypty. Naýryz aıynda bul kórsetkish 1,6 mlrd teńge bolǵan. Iаǵnı qordyń osy maqsattaǵy shyǵyndary da bir aı ishinde 3,5 mlrd teńgege ulǵaıǵan.
Bıylǵy shyǵyn da birshama...
Sarapshylar bıyl Ulttyq qordan bıýdjetke aýdarylatyn transfertter kólemi ulǵaıýy múmkin ekenin aıtqan. Ulttyq banktiń dereginshe, Ulttyq qordan qańtar aıynda – 1,05 mlrd dollar valıýta, aqpan aıynda – 609 mln dollar, naýryz aıynda – 700-800 mln dollar, sáýir aıynda 1, 06 mlrd dollar valıýta satylǵan. Bul qarjy respýblıkalyq bıýdjetke transfertterdi qamtamasyz etti. Al mamyr aıynda bas bank Úkimettiń aldyn ala ótinimine saı, Ulttyq qordan 750-850 mln dollarǵa deıin valıýta satýdy josparlap otyr.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osyǵan qatysty birneshe ret tapsyrma berdi. Tapsyrma qalaı oryndalyp jatyr?» degen saýaldy Ulttyq ekonomıka mınıstrligine (UEM) qoıyp, tómendegi jaýapty aldyq.
Mınıstrliktiń málimdeýinshe, memlekettiń salyq-bıýdjet saıasatynyń, Ulttyq qordy qalyptastyrý jáne paıdalaný saıasatynyń baǵdarlary Memlekettik qarjyny basqarýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasymen bekitildi. Salyq-bıýdjet saıasaty bıýdjettiń munaı kiristerine táýeldiligin tómendetýdi, onyń syrtqy faktorlarǵa turaqtylyǵyn arttyrýdy qamtamasyz etý úshin bıýdjettiń munaı emes tapshylyǵy deńgeıin 2030 jyly IJО́-niń 5%-na deıin birtindep tómendetýge baǵyttalǵan.
«Bıýdjettik qaǵıda kontrsıkldi sıpatqa ıe jáne Halyqaralyq valıýta qory sarapshylarynyń oń baǵasyn aldy. 2023 jyldan bastap Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert munaı sektorynan Ulttyq qorǵa túsetin túsimder kóleminen aspaıtyn mólsherde aıqyndalady. Osylaısha, belgilengen kesimdi baǵany eskere otyryp, Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen transfert mólsheri 2022 jylǵy 4,0 trln teńgeden 2023 jyly 2,2 trln teńgege deıin, 2024-2026 jyldary jyl saıyn 2,0 trln teńgege deıin tómendeýde», deıdi UEM ókilderi.
Ulttyq qordan iri kólemde qarajat alǵannyń arqasynda, qazir teńge baǵamy turaqty bolyp tur. Tipti keıingi aıda birshama nyǵaıdy. Sarapshylar bul ınflıasııaǵa oń áser etetinin aıtady. Alaıda kúshti valıýta baǵamy Úkimettiń qordan túsetin transfertterdi azaıtý josparyna qaýip tóndiredi. El bıligi bıyl 3,6 trln teńge transfert bólinedi dep josparlaǵan. Byltyr ulttyq kompanııa aksııasyn satyp alýdy qosqanda, Ulttyq qordan jalpy 5,3 trln teńge shyǵarylǵan. Al 2024 jyldyń qańtar-naýryz aılarynda Ulttyq qordan 1,4 trln teńge jumsalyp qoıdy.
Oǵan qosa, birinshi toqsanda negizgi salyq jınaý jospary oryndalmaǵan. Sý tasqyny saldaryn joıýǵa ketetin úlken shyǵyndarmen qatar, salyqtyń kem túsýi Úkimetti jyl sońyna deıin Ulttyq qordan kóbirek qarjy alýǵa májbúr etýi múmkin. Qordan kóbirek qarjy alý óz kezeginde IJО́ ósimi, teńge baǵamy, ınflıasııa men bazalyq mólsherlemege áser etedi.
Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly qandaı?
Ekonomıst Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, bizge kontrsıkldik fıskaldyq saıasat qajet. Ol ekonomıkanyń quldyraýy kezinde Ulttyq qordy paıdalanýdy arttyrýdy, al ósý kezinde kerisinshe azaıtýdy kózdeıdi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, osy ýaqytqa deıin birneshe daǵdarysty eńsergenimizben tastasaq ta, kem-ketikterimiz memlekettik deńgeıde saralanbady. 2008 jyly bastalǵan daǵdarystyń yqpalynan áli tolyq aıyǵyp shyqpaǵanymyzdy qazirgi jaǵdaılar dáleldep tur. 2015 jyldan beri elimiz ortasha tabystyń tuzaǵyna túsip, odan shyǵýymyz da qıyndap barady.
Ekonomısterdiń aıtýynsha, tyǵyryqtan shyǵýdyń amaly – ekonomıkanyń barlyq segmentinde bıznes sýbektileriniń paıda bolýyna múmkindik berý. Sebebi jaǵdaı baqylaýdan shyǵyp barady. 2015 jyldardan beri Ulttyq qorǵa túsip jatqan túsimnen shyǵynymyz basym boldy. Qajettilikterimiz tabysymyzdan asyp ketti. Sondyqtan jańa erejege sáıkes, 2023 jyldan bastap kepildendirilgen transfert mólsheri munaı sektorynan Ulttyq qorǵa túsetin boljamdy kiristerden aspaıdy.
Murat Temirhanovtyń esebine súıensek, ekonomıkalyq ósý kezinde Ulttyq qordan aýdarylatyn transfertter 2,3 trıllıon dollardan aspaýy kerek. Sebebi ishki qarjylandyrýǵa táýeldiliktiń artýy, qaryzdar boıynsha shyǵyndardyń shekten shyǵyp ketýi qaryzǵa qyzmet kórsetý jáne óteý shyǵyndarynyń ósýine ákelýi múmkin. Álemdik reıtıng agenttikteri qazirdiń ózinde shyǵyndar óse berse, onda nesıelik reıtıngimizdi tómendetetinin eskertip otyr.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qordy jumsaýǵa shekteý qoıý kerek degende, dál osy kontrsıkldik bıýdjet erejesin meńzep otyr», deıdi Murat Temirhanov.
Ekonomıst qazir geosaıası jaǵdaıǵa qaramastan, munaı baǵasy joǵary bolyp, bizdiń ishki jalpy ónim ósimi jyl saıynǵy kórsetkishten 4 paıyzdy quraǵanyn, ıaǵnı ekonomıka ótken jylmen salystyrǵanda qarqyndy damyp kele jatqanyn atap ótti. Demek bıýdjet shyǵystary men Ulttyq qordan túsetin transfertterdiń ósýin toqtatatyn sát keldi. Biraq bul joly da múmkindikti paıdalana almaı otyrmyz.
«Qazir munaı baǵasy qubylyp tur. Jahandyq naryq 80 dollardan uzaı almady. Brent markaly munaıdyń rekordtyq maksımýmy 2008 jylǵy 4 shildede tirkelip, ár bóshkesi 143,9 dollardan baǵalanypty. Sol qymbat resýrs dáýiri artta qaldy. Búgin barreline 80 dollardan asyp turǵan munaıdyń kúni erteń 40 dollarǵa deıin tómendep ketpeýine eshkim kepildik bermeıdi. Eger osy baǵa úsh jyl boıy saqtalsa, Ulttyq qorda tipti zeınetaqy tóleýge de aqsha qalmaıdy, óıtkeni biz jaqsy ýaqytta Ulttyq qordyń aqshasyn jumsap tastadyq, jınaǵan joqpyz. Makroekonomıkalyq turaqtylyq turǵysynan Qazaqstan úshin úlken táýekelder bar», deıdi Murat Temirhanov.
