Astarly da shynaıy synyńyzdy ulaǵatty ustaz, ǵulama ǵalym, zerdeli zertteýshi, kósheli kósemsózshi, qabyrǵaly qalamger, suńǵyla synshy, satıra sardary Temirbek Qojakeevtiń shákirti – jas tilshige bergen sabaǵy retinde de qabyldadyq. Aýylǵa barǵan saıyn sol sózińiz esime túsip, jymıyp qoıamyn, boıdy qońyr saǵynysh terbeıdi. Iá, qońyr kúz edi. Sol jyldyń jazynda sizdiń «qyzyl dıplom ıegerisiń, QazGÝ-de qalyp jumys isteseń qaıtedi?» degen usynysyńyzben kelispeı, aýylǵa qaıttym. Kúzde aýylǵa izdep kelgenińizde tóbem kókke eki eli jetpeı máz boldym. «Ǵylymı dıssertasııaǵa baılanysty sheshimimdi túsinistikpen qabyldap, tańdaýyma renjimegendikten izdep keldi ǵoı» dep saparyńyzdyń sebebin de ózimshe joryǵam. Ol kezde aýdandyq «Tóle bı týy» gazetinde tilshi edim. Qazirgideı jappaı uıaly telefon joq. Bir mekemeniń basshysynan suhbat alyp otyrǵanymda gazette birge isteıtin áriptesim, dosym, búginde tanymal jýrnalıst Shadııar Moldabek habarlasty. Álgi basshynyń jumys telefonyna qońyraý shalyp. «Seni jumysta ustazyń Temirbek Qojakeev kútip otyr, tez kel» dedi. Senbedim. «Qaljyńdamashy» dep telefon tutqasyn tez qoıa saldym. Qaıtadan qońyraý shalyp, maǵan «shynymen aıtam, Qojakeev seni izdep keldi» deıdi. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qojakeev qaıda, ǵalym bolýdan bas tartqan Ǵalymjan qaıda. Qaljyńdamaýyn, jumysqa kedergi keltirmeýin aıtyp tutqany qoıdym. Úshinshi ret qońyraý shaldy. Bul joly daýysynda óktemdik bar. Sonda baryp sener-senbesimdi bilmeı, jumysqa qaraı qustaı ushtym. Redaksııaǵa alaquıyn bolyp jetsem rasymen de aty ańyzǵa aınalǵan Temkeń, Qojakeevtiń ózi otyr. «Áı, Elshibaev, sen úlken adam bolyp qalypsyń ǵoı, úsh qaıtara aıtpasa shaqyrǵanǵa kelmeıtin», dedińiz qýaqylana qarap. Renjip emes, júzińiz jaıdary, kóńilińiz kóterińki. Qushaǵyńyzǵa alyp, arqamnan qaǵyp qoıdyńyz. Sodan az-kem qaýqyldasqannan keıin Qasqasýdaǵy bizdiń qarashańyraqqa qaraı jolǵa shyqtyq. Aýylǵa barar jol oıdym-oıdym, ábden tozǵan. Kósheni jaǵalaı jatqan irili-usaqty qoıtastardy, jóndeý kórmegen, shurq tesilgen joldardy kórip qaıran qaldyńyz. «Elshibaev, sen nemene, tas dáýirde turasyń ba áli?» dep kúldińiz. Rııasyz kúlkińizge qosyldyq. Keıin jol jóndeıtin jaǵdaıymyz bolmaı jatqanyna kináli adamdaı qyzardyq. Tasy kóp taýly aýdannyń shurq tesilgen joly týraly syn maqala jazý kerektigin oıǵa túıgenbiz. Ustazdyń jalǵyz aýyz astarly da ashy mysqylynan soń.
Sol joly shákirtińizge oı saldyńyz, al qarapaıymdylyǵyńyz ben qaljyńqoıqylyǵyńyzǵa, kisiligińiz ben kishiligińizge qasqasýlyqtar tánti boldy. Qasyńyzda ulyńyz Madet pen súıikti nemereńiz Mıras bar. Sizdiń úıge qonaqqa kelgenińizdi aýyldastarǵa, aǵaıyn-týysqa súıinshilep shaqyrdyq, tún ortasynan aýǵansha olarmen emin-erkin áńgime qurdyńyz. Ásirese áke-sheshemniń qýanyshynda shek joq. Ulyn ańyz adam izdep kelse, qaı ata-ana qýanbas. Baryn dastarqanǵa qoıyp, qonaqtardyń kóńilin tabýǵa qalbalaqtap kirisken. Talaby qatań, tártibi qatal, tálimi tereń, bolattaı berik sizdiń taǵy bir qyryńyzdy ańǵardym sol keshte. Qasqasýlyqtarǵa qarapaıym da syılasqanǵa – baladaı ekenińizdi bildirdińiz. Erteńine tań atysymen «Shymkent kelbeti», «Panorama Shymkenta» gazetteriniń bas redaktory, dosyńyz Jumamurat Tuıaqbaevtyń 60 jasyna arnalǵan is-sharalarǵa qatysý úshin oblys ortalyǵyna qaraı jolǵa shyqtyńyzdar. Shymkentte ótken sol mereıtoılyq is-sharalarǵa ataqty Qojakeev arnaıy kelip qatysqany týraly sol kúni keshki jańalyqtarda jergilikti telearnalar, erteńine gazetter jarysa aqparat taratyp jatty. Aqparat quraldarynan jańalyqqa qanyqqan qasqasýlyq aýyldastarym «kimmen kezdesip, qandaı adammen dastarqandas bolǵandaryn» sol kezde baryp uǵyna túsken sııaqty. Men bolsam «Qojakeev Qasqasýǵa arnaıy meni izdep keldi» dep ózimshe mázbin.
Temirbek Qojakeevtiń ustazdyq sheberligi jónindegi aqparat pen ataq-dańqy Almatydan alystaǵy aýylǵa ózinen buryn jetken-di. Ol týraly men eń alǵash 10-synypta oqyp júrgende estidim. «Jazýǵa ebiń bar, jýrnalıst mamandyǵyn tańdaǵanyń durys. Almatyǵa jýrfakqa tapsyr. Ataqty Qojakeevteı ustazdyń qolyna tússeń ne bar, ne joq bolyp shyǵasyń», – dep qazaq ádebıeti páninen sabaq beretin súıikti ustazym Bıbaısha Beısetaevanyń osylaı degeni esimde. Solaı boldy da. Sizdiń qolyńyzǵa tústik. Qataldyǵyńyz jóninde oqýǵa túsken sátte estidik. Árbiriniń ózindik ereksheligi mol leksııalaryńyz da este. Aýdıtorııada nurlanǵan júzińiz, ottaı janǵan janaryńyz, bylaıǵy dúnıeni umytqan qalpyńyz adamnyń darynyna, eńbegine qanat beretin uly kúsh – shabyttyń pyraǵyna mingenińizdi ańǵartatyn. Eń alǵashqy sabaqta jýrnal arqyly qatysyp otyrǵan stýdentterdi túgendeýdiń ózinen aýdıtorııanyń atmosferasy ózgerip, ázil keshine kelgendeı ádemi kúı keshtik.
– Shoıqaraeva degenge shoıyndaı qara qyz ba desem, atyń Jaınagúldeı jaınap tursyń ǵoı tegi, – dep bir kúldirip qoıdyńyz. Shákirtterińizdi.
– Uldar az, qyzdar kóp ekensińder. Qyzdar, sender jýrfakqa túserde oılandyńdar ma? – dedińiz. Qyzdarǵa qarap. – Erteń jýrnalıst bolyp jumys istegende eki-úsh kúnge, tipti aptalap jıi-jıi issaparǵa shyǵasyńdar. Sonda úıdegi balalaryń butyn bylǵaǵanda baılaryń jýa ma, tamaqty da solar pisire me?..
– Áı, Súleımenova issapardan qaıtyp kele jatyp tún ortasynda aıdaladaǵy jolda kenetten kólik buzylyp júrgizýshi ekeýiń ǵana qalyp qoısańdar qaıtesiń?..
Ustazdyń qyzdarǵa qarata aıtqan sózderi kúlkige keneldirgen-di. Sóıtsek, kúldire otyryp, birdeńeni bilip aıtqan ekensiz. Bizdiń kýrstaǵy otyz shaqty qyzdan búginde aqparat salasynda qyzmet atqaryp júrgenderdi sanasań on saýsaǵyń túgel búgilmeıdi. «Jýrfaktan góri durysy azanda sabaq berýge baryp tús aýa úıińe oralyp, bala-shaǵań men kúıeýińe kútim jasaýǵa qolaıly muǵalimdik mamandyqqa osy bastan aýysyp alǵandaryń durys», degen Qojakeevtiń keńesin sol kezde kýrstas qyzdardyń azy ǵana eskerip, ústińgi úshinshi qabattaǵy fılfakqa aýysyp ketti de, kóbi jýrnalıstıkany bitirgenderimen qaıtadan muǵalimdik mamandyqty tańdady. Jýrnalıstıkanyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp bertin kele túsindik qoı, qyz taǵdyryna asqan jaýapkershilikpen qarap, jaqsy maman atanýdan buryn otbasynyń jylýy men berekesin kirgizetin jaqsy adam bolýyn joǵary qoıǵan ekensiz, Temke! Qatań talapshyldyǵyńyzdyń astarynda shákirtiniń bilimdi de, mamandyqty jaqsy ıgergen azamat bolsa degen izgi tilek baryn aýdıtorııada sezinsek, otbasynda úlgili áke ekenińizge shańyraǵyńyzda birneshe ret bolǵanymyzda kóz jetkizgenbiz. Bizdiń aýylǵa ulyńyz Madet pen nemereńiz Mırasty erte kelýińizdiń ózinde de jer kórip, el tanytý arqyly tárbıeleýdiń bir úlgisi jatqan edi. Jýyrda sol kúnderdi eske alyp, ulyńyz Madetke habarlasqanbyz. «Ákemiz úı ishinde daýys kóterip nemese jaǵymsyz qylyq kórsetken emes. At jalyn tartyp mingeli ol kisiniń qasynda júrdim. Qorǵaýshy-kúzetshisindeı bolyp, kóńil-kúıin tamyrshydaı tap basyp tanıtyn edim. Ákem de menimen inisindeı aqyldasyp, syr bólisetin. Aqyl-keńesin únemi aıtyp, jazataıym nárselerdi eskertip otyratyn. Úsh qaryndasyma degen ákelik meıirimi, tipti erekshe edi. Eshqaısymyzǵa ursyp, urmaı-aq ózin pir tutqyza bildi. Úıde qas-qabaq arqyly tárbıe júrgizdi. Atanyń emes, adamnyń uly bolýǵa úndedi. Otbasynyń yrysy – yntymaqta, berekesi birlikte ekenin úıretti. Sondyqtan da biz únemi onyń aqyl-keńesine júginetinbiz», dedi siz týraly saǵyna da aqtaryla syr aıtqan ulyńyz Madet. Sizdiń otbasyndaǵy ornyńyz, ákelik tárbıeńiz zorlyq-zombylyq jıi aıtylyp júrgen búgingi qoǵamda óte qajet te úlgi eterlik dúnıe. Atasymen birge Qasqasý aýylyna kelgen kishkentaı nemereńiz Mıraspen 2015 jyly týǵan jerińiz Jambyl oblysy Merki aýdanynda Temirbek Qojakeev atyndaǵy orta mekteptiń ashylýynda jolyqtyq. Kórseń kóz súısinetin jigit bolyp ósipti. Sol joly satıranyń sardary atanǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Temirbek Qojakeevtiń eskertkishi qoıylyp, mektep ishinen murajaıy ashyldy. Esimińizdi este qaldyrýǵa aıanbaı ter tógip, eńbegińizdi baǵalaı biletin osyndaı urpaqtaryńyz bar siz ulaǵatty ustaz ǵana emes, birinshi kezekte ónegeli otbasy ıesi bola bildińiz. Qazaqstan jáne Orta Azııadaǵy alǵashqy gemodıalız eritindilerin óndiretin farmasevtıkalyq kompanııanyń bas dırektory Mırastyń ákesi Madet aǵamyzdyń baǵyt-baǵdar berýimen atasynyń arýaǵy bir aýnap túsetin, bastysy el erekshe rıza bolatyn tolaǵaı tirlikti tyndyrǵanyna súısindik. Sizge degen syı-qurmetpen Shámshi Pátteev, Nurtóre Júsip, Janarbek Áshimjan syndy jan-jaqtan jınalǵan tanymal jýrnalıster, shákirtterińiz alqaly jıynda bas qosyp, arqa-jarqa kúı keshtik. Eskertkishińiz aldynda talasa-tarmasa sýretke túsip, búginde jedel aqparat taratý kózi sanalatyn áleýmettik jelide Qojakeevtiń atyn óshirmeıtin, abyroı-bedelin asqaqtatatyn jaqsy jańalyq jaıynda áleýmetten súıinshi suraǵan jazba jarııaladyq.
Siz meniń boıymdaǵy jylt etken kómeski ushqyndy ańǵaryp, laýlaı túsýine sebepshi de boldyńyz. Uqyptyny unatyp, zerektige meıirlene qaraıtyn ustazdyq peıilińizdi sezip, ár sabaqqa jaýapkershilikpen qaradym. Meniń Almatydaǵy QazGÝ-diń jýrfagine oqýǵa túskenim aýyldaǵy talaıdy tańǵaldyrǵan bolatyn. Al joǵarǵy oqý ornyn úzdik aıaqtap, qyzyl dıplom alyp shyqqanym sol jaýapkershiliktiń, ustazdyń seniminen shyǵý maqsatyndaǵy eńbektiń nátıjesi edi. Qyzyl dıplomǵa talpynýyma Temirbek Qojakeevtiń jazǵan eńbegimdi joǵary baǵalaýy da yqpal etti. Bireýler synaqtan súrinip jylap jatsa, endi bireýler Qojakeevten úshtik baǵa, biren-sarany tórt alǵanyna malaqaılaryn aspanǵa atyp qýanatyn. Talantty shákirtti aıalaı biletin ustazdyń baǵaǵa ádildigi týraly stýdentter arasynda nebir ańyz-áńgimelerdi de estigenbiz. «Qojakeevtiń sabaǵynan ótseń jýrfakty bitirdim deı ber» degen sóz de kóp jaıtty ańǵartady. Baǵaǵa ádil ekenine kóz jetkizgenderdiń biri – men. «Á, Qojakeevten bestik baǵa alǵan sen be ediń?». Basqa pánderden synaq tapsyrǵanda oqytýshylardyń kópshiligi osy suraqty maǵan kóldeneń tarta otyryp, baǵa qoıǵanda da kótermelep jiberetin sııaqty kórindi. Qojakeevtiń sabaǵynan «5» alý «elge myqtylyǵyn moıyndatqan ataqty jýrnalıst bolýym kerek» degen armannyń alaýyn tutatyp, muqalmas jiger syılady, ómirlik maqsatymnyń ólshemin aıqyndap berdi. Eń bastysy ustaz ben shákirttiń ózara shynaıy qarym-qatynasy birtindep syılastyqqa ulasty. Birde Almatynyń shetindegi saıajaıy, endi birde qazirgi Dostyq kóshesi boıynda turǵan Jambyl eskertkishiniń artyndaǵy turǵyn úıdegi páteri – men jıi baratyn qonaqjaı shańyraq edi. Qudaı qosqan qosaǵynyń qalaýyn qas-qabaǵynan ańǵaratyn Azat apamnyń qolynan talaı dám tatyp, analyq meıirimin sezindim. Osy baq-bereke daryǵan shańyraqqa meniń áke-sheshem – Qamytbek pen Kúlparshyndy aýylymyzdan Almatyǵa arnaıy shaqyrtyp qudańyzdaı quraq ushyp kúttińiz. Osy bir izgi nıetten týyndaǵan áreketińizden de el qaharly deıtin Qojakeevtiń maǵan, shákirtine degen meıirimi men mahabbaty alabóten ekenin sezinip, saǵyna eske alǵanda júregim tebirenip, janaryma jas tunatyny bar. Anama qamzol, ákeme shapan jaýyp, saǵat syılaǵan syı-qurmetti aıtsańyzshy! Qarapaıymdylyǵyńyzǵa tánti bolyp, bilimdiligińizdi úlgi etip, ákem marqum pánı dúnıedegi talqany taýsylǵansha, Qojakeev syıǵa bergen saǵatty sheshpeı kádesine jaratty.
«Temkeń saǵan basqalardan bólekshe qarap erekshe yqylasy aýdy, úmitin aqtamaı ókpeletip alyp júrme». Joǵary oqý ornyn bitirerde Qojakeevtiń jetekshiligimen «Janam degen júrekke ot beremin» degen taqyrypta óz shyǵarmashylyǵymdy taldaýǵa arnalǵan dıplomdyq jumysymdy sátti qorǵap shyqqanym úshin maqtaý, madaqtaýǵa bólengende bir janashyr azamattyń osyndaı keńes bergeni esimde. Alaıda... Temke, men sizdi ókpeletip aldym. «Ǵylym kandıdaty bolýyń kerek, bilimiń de jetile túsedi» degen úmitińizdi aqtamadym. Qyzý pikirtalaspen kandıdattyq dıssertasııamnyń taqyryby bekitilgenmen, ony jazsam degen oıymnan aınyp, qorǵalmaǵan kúıi aıaqsyz qaldy. Bálkim, dıssertasııalyq keńes jıynynda ǵylymı jetekshilikke baılanysty saýal týyndaǵanda abdyrap qalmaı sizdi tańdaǵanymda jelkelep júrip jazǵyzyp bitirer me edińiz kim bilsin? О́kinemin áli. Ǵylym kandıdaty bolmaı qalǵanym úshin emes, Qojakeevtiń jetekshiligimen ǵylymı jumys jazý múmkindigin jiberip alǵanym úshin. О́kingenmen ómir saǵaty qaıtadan keri aınalmaıtyny belgili. Degenmen jýrnalıstik jolda ustazymnyń senimin aqtadym dep oılaımyn, ol endi bólek áńgime. Ustazymdy ulyqtap, eńbegin jas urpaqqa nasıhattaý baǵytyndaǵy ıgi isterge de múmkindigimshe úles qosyp kelemin. Sonyń birin ǵana aıtyp óteıin. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetin 1998 jyly bitirgen túlekter 20 jyl ótken soń bas qostyq. Almatyda. Aldymen qanatymyzdy qataıtyp, tomaǵamyzdy sypyrǵan bilim ordasy – qara shańyraq QazGÝ-ge baryp Temirbek Qojakeev atyndaǵy aýdıtorııada stýdenttermen, ustazdarmen ashyq-jarqyn syrlastyq. Kýrstastar kezdesýi dál Qojakeev atyndaǵy aýdıtorııada uıymdastyrylýy da kezdeısoqtyq emes edi. «Adamnyń da adamy bar azamaty bir bólek, jylqynyń da jylqysy bar qazanaty bir bólek» deıtin halyq danalyǵyna júginsek te, «Toǵyz ulym bir tóbe, Er Tóstigim bir tóbe» degen áıgili ertegini eske túsirsek te, qalaı desek te Qojakeevtiń QazGÝ-diń tarıhynda aty altyn árippen jazylyp, ásirese jýrnalıstıka fakýlteti men shákirtteri, túlekteri úshin alar orny, abyroı-bedeli, syı-qurmeti men bolmys-bitiminiń jóni bólek, josyǵy erek ekeni talas týdyrmaıdy. Ataqty akademık Zeınolla Qabdolov úzeńgiles serigin Myqshegege teńegen eken, qoǵam qaıratkeri Nurlan Orazalın qaıtalanbas Nartulǵa sanaıdy, keshegi shákirti, búgingi ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Muhtar Qul-Muhammed Daraboz dekan deıdi. Kýrstastar kezdesý týraly keńes qurǵanymyzda osy jaǵyn da oılasa kele, qarashańyraqqa quralaqan barmaı shákirtteri-túlekter atynan Temirbek Qojakeev atyndaǵy stıpendııa taǵaıyndap, úzdik úsh stýdentke usynýdy biraýyzdan uıǵardyq. Bolashaqta aqparat aıdynynda jelken kerýge belderin bekem býǵan 1-kýrs stýdentteri Arýjan Jańabaeva men Nurtileý Málikulynyń, 3-kýrs stýdenti Aqdana Imanqulovanyń qolyna bir rettik stıpendııamen birge Qojakeev týraly shyǵarylǵan jınaqty qosa ustattyq. Olardyń stıpendııa ıegeri atyna laıyq bolýlaryn, artynda óshpes izi qalǵan darabozdy jan-jaqty dáriptep, nasıhattap júrýlerin ótindik, úlken úmit arttyq. Bizdiń kýrstyń ǵana emes, qazaq jýrnalıstıkasynyń marqasqasy, maqtanyshy bolǵan Beısen Quranbek Temirbek Qojakeevtiń qatal talabynyń arqasynda qalaı sabaqqa daıyndalǵanyn, «qoıǵan «3»-i «5»-ke tatıtynyn» aıtyp, qyzyqty da tárbıelik máni tereń sátterdi eske túsirdi. «Ustazy myqtynyń ustanymy myqty» dep bosqa aıtady deısiz be?
Iá, sizdiń ónegeli ómir jolyńyz, «qolyna qalam alǵan qazaq jýrnalısteriniń bárine ustaz» bolǵan eńbek jolyńyz týraly qaı orta, qandaı aýdıtorııada bolsyn uzaǵynan áńgimeleýge bolady. Jalyqtyrmaıdy. Jarasady. Akademık Zeınolla Qabdolov jazǵan «ádettegi taptaýryn jolmen túp-túzý kele jatatyn kóptiń biri emes, kópten oqshaýlaý, óz beti ózinde, tek óz soqpaǵymen ǵana júretin birtoǵa, birtúrli, bir qyńyr kisi» degen minezdemeniń ózi túsingenge talaı jaıtty ańǵartady. Osyndaı «qıyn» minezińizben «qazaq jastarynyń qanyn qyzdyrǵan Jeltoqsan, jibimeı jatqan qyzyl ezginiń tońyn buzdyrǵan Jeltoqsan» dep anyqtama bergen oqıǵadan keıin jabylǵan jalanyń jalǵandyǵyn dáleldep shyqtyńyz. Syn sátte aryńyzdy saýdalaýǵa barmadyńyz. «Tik turyp ólip ketkendi durys kórdim. Menińshe, keýdesin tasqa soǵyp, tósin tikenge tyrnatyp, adal eńbegimen ıgilikke jetken adam ózin ózin syılaıdy, óz qadirin, óz qunyn biledi... Qazir arymdy saýdaǵa salmaǵanym, aryma qarsy áreketke barmaǵanym durys boldy dep bilemin. О́mirde osylaı etetin azamattar kóp. Mundaılardy qıyn adamdar deıdi. Olar – ózin ózi syılaıtyndar, teristi tezge salýǵa tyrysatyndar, shyndyq úshin kúresetinder. Shyndyq, ádildik eshkimniń monopolııasy emes. Ol – jalpy elge ortaq nárse, kerek nárse. Onyń jolynda qıyn adamdar qatarynda bolýdyń eshbir azaby joq». Depsiz. О́z jazbalaryńyzdyń birinde. Iá, sizdiń keshegi qoǵamnyń tamyryn dóp basyp aıtqan sózderińiz búgin de ózekti. Shyndyq, ádildik jalpy elge ortaq jáne kerek nárse.
Aıtpaqshy, sizdiń «tas dáýir» degen teńeýińizge sebep bolǵan aýyldaǵy jaǵdaı búginde kóp ózgergen. Eni jińishke bolsa da asfalt tóselip, jol salynǵan. Tabıǵı gaz, sapaly aýyzsý, jalpy ınfraqurylymmen aýyl qamtylǵan. Áleýmettik nysandar boı kótergen. Tek jol boıyndaǵy ózen jaǵasynda jel men jańbyrdan mújilgen qoıtastar jatyr qımylsyz, ótken-ketkenge oı tastap. Sizge de oı tastaǵan sol qoıtastardan keshegi kúnnen bir belgi izdegendeı bolamyn. Taýdan qulaı aqqan ózendi jaǵalaı, bastaýyna bet ala bıiktep bara jatqan beıneńiz elesteıdi...
Túrkistan oblysy
