Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Adamnyń bir qyzyǵy – bala degen» deıtin hákim Abaıdyń sózi ómirdiń buljymas qundylyǵyndaı qabyldanatyn. Biraq qalyptasqan túsinikke basqasha qaraıtyn býyn baıqala bastaǵaly baltalasa da buzylmaıtyn uǵymdarǵa selkeý tústi. Mysaly, balaly bolýdan sanaly túrde bas tartý Batysqa tán qubylystaı kóringenimen, bizdiń qoǵamda da osyndaı túsiniktegi jastar kezdesip jatady. «Chaıldfrı» dep atalatyn bul sýbmádenıet, rasynda da, alǵash 70-jyldary Eýropada jáne AQSh-ta paıda boldy, biraq 90-jyldardan bastap keń taraldy. Balasyz da ómir tamasha dep biletin kózqaras bizdiń aımaqqa, ıaǵnı TMD elderine 2000-jyldary kele bastaǵanymen, tek 2010-jyldarǵa qaraı chaıldfrılerdiń qarasy qalyńdady.
Al endi elimizde chaıldfrı jolyn ustanýshylardyń úlesi qanshalyqty údep barady degen saýalǵa toqtalaıyq. Birden aıtý kerek, buǵan naqty jaýap bolatyndaı statıstıka joq, ıaǵnı osy taqyryp boıynsha elimizde áleýmettik zertteýler júrgizilmegen. Biraq túrli alańdarda, ásirese BAQ betterinde, áleýmettik jelilerde balasyz ómirdi qolaı kóretinin, chaıldfrıdi qoldaıtynyn ashyq bildirip júrgen jastar baıqalyp qalady. Onyń ústine keıingi on jylda elimizde balasyz ómir súrip jatqan otbasylardyń úlesi áldeqaıda kóbeıip ketken.
Ranking.kz sarapshylary Qazaqstandaǵy keıingi halyq sanaǵyna súıenip, elimizde 656,5 myń jup balasyz ómir súrip jatqanyn, 2009 jyldan beri mundaı otbasylardyń sany 73,8%-dan asqanyn aıtady. 2021 jyly balasyz otbasylardyń basym bóligi qalada turatyny anyqtalǵan. Sondaı-aq elimizde jasy 30-ǵa tolmaǵan, balasyz turyp jatqan 92,9 myń erli-zaıypty tirkelgen. Bul aldyńǵy halyq sanaǵyndaǵy kórsetkishke qaraǵanda eki ese kóp. Árıne, mundaı otbasylardyń qatarynda bedeýliktiń kesirinen bala baqytyn sezine almaı otyrǵandar da barshylyq. Resmı derekke súıensek, 2021 jyly elimizde medısınalyq dıagnozdyń saldarynan shamamen 21,4 myń azamat ata-ana atana almaı júrgeni belgili bolǵan. Al bulardy álemde «chaıldless» dep ataıdy eken.
Degenmen densaýlyǵynda kinárat bolmasa da balaly bolýdan bas tartýshylar az emes kórinedi. Tipti osyndaı ıdeologııany alǵa tartatyn toptar da paıda bolǵan. Mysaly, elimizde balasyz ómirdi qup kóretin eriktilerdiń birlestigi bar. «Childfree Kazakhstan» dep atalatyn bul qaýymdastyq 2018 jyly qurylǵan. Bular óz ustanymdary men oı-pikirlerin áleýmettik jeliler arqyly taratyp otyrady.
Jalpy, keıbir damyǵan elderde qalyptasqan qoǵamdyq pikirge qarsy turýǵa tyrysatyn chaıldfrıdiń ulttyq birlestikteri, iri qaýymdastyqtary bar. Ashyq áleýmettik zertteýlerge sáıkes, Batys elderinde chaıldfrı belsendi tarap jatyr. Belgııada naǵyz der shaǵyndaǵy, reprodýktıvti jastaǵy áıelderdiń 11%-y, erlerdiń 16%-y balaly bolǵysy kelmeıdi. Balasyz brıtandyqtardan saýalnama alǵanda, respondentterdiń 37%-y dúnıege eshqashan bala ákelgisi kelmeıtinin, bala tárbıelemeıtinin, 19%-y qazirgi ýaqytta ata-ana bolýǵa nıet bildirmeıtinin, biraq bolashaqta oıyn ózgertýi múmkin ekenin kórsetti. Nıderlandtaǵy saýalnama nátıjesi boıynsha, 30 jastaǵy áıelderdiń 10%-ynyń sanaly sheshimimen bosanbaǵany, bolashaqta muny jasaǵysy kelmeıtini belgili boldy.
Álem elderindegi chaıldfrıge yqpal etetin sebepterdiń kóptigi sonshalyq, Wikipedia.org onlaın-ensıklopedııasynda munyń tizimi 100 tarmaqtan asyp túsken. Olardyń ishinde medısınalyq (júktilikten qorqý jáne uıqysyz túnderdiń aǵzaǵa áseri), ekonomıkalyq (qoldaýdyń bolmaýy jáne bala tárbıeleýge ketetin shyǵyndar) jáne psıhoáleýmettik, fılosofııalyq (antınatalızm, azǵyn adamdy tárbıeleýden qorqý) sııaqty faktorlar atalady. Sondaı-aq bul qatarda bala bolmaǵanda zeınetaqy qorynyń molaıýy, qartaıǵan kezde balasynyń kútim jasaıtynyna senimsizdik, qaıtys bolǵanda ul-qyzyna qaıǵy-qasiret ákelgisi kelmeý, jahan halqynyń shamadan tys kóbeıýine jol bermeý sııaqty qısynsyz sebepter de kórinis tapqan.
Al elimizdegi chaıldfrıdiń, ıaǵnı ata-ana bolýdan bas tartýdyń sebebi retinde ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılar jıi aıtylady. Olardyń arasynda ál-aýqaty nashar otbasynan shyqqan azamattar da bar. Ata-analarynyń materıaldyq jaǵdaıy qanshalyqty qıyn bolǵanyn kórip ósken mundaı adamdar óz taǵdyrynyń balalarynda qaıtalanýyn qalamaıdy. Sondyqtan da olar mansap qurýdy, barynsha tabysqa jetýdi jón kóredi. Sondaı-aq bala kezinde kishkentaı baýyrlaryna qarap, kútim jasaǵan áıelder de bolashaqta bala baǵýdan beti qaıtyp qalady eken.
Joǵaryda elimizdegi chaıldfrılerdiń aýqymyn baǵamdaıtyn saýalnamalar joqtyń qasy ekenin aıttyq. Biraq keıbir portaldar keıipker retinde birneshe azamatty saýalnamaǵa tartyp kórgen eken. Sol qatarda «Esquire Kazakhstan» redaksııasynyń suraqtaryna Ernur esimdi jalpy praktıka dárigeri jaýap beripti. 21 jastaǵy ol azamat qalaı chaıldfrıge aınalǵanyn aıtqan.
– Bala kezimnen bastap qazirgi álem shyndyǵyna deıin mundaı ustanymdy qabyldaýyma kóptegen faktor áser etti. Negizinen men biletin nemese estigen qyryqtan asqan er adamdardyń bala tárbıesine qosar úlesi shamaly. Bul jastaǵy otaǵasy kúni boıy jumysta bolady jáne balalaryn kórmeıdi. Al úıinde balalary úshin ákesiniń obrazy «qorqytýshy» retinde kórinedi, onymen psıhologııalyq baılanys álsiz. Otbasylyq ınstıtýtta erlerdiń qatysy az. Osyndaı shynaıy jaǵdaıdy túısingendikten, men qalypty otbasy bolý úshin balaly bolýdyń qajeti joq degen baılamǵa keldim. Álbette, balań bolǵany – nyǵmet, biraq bul óte qymbatqa túsedi. Buǵan tolyq jaýapkershilikpen jáne asa saqtyqpen qaraý kerek. Erteń ne bolatynyn eshqashan bilmeısiń. Múmkin, biraz jyldan keıin kedeılenip, balanyń búkil balalyq shaǵyn búldiresiz. Onyń ústine elimizdiń ekonomıkasy, ortasha jalaqy men shyǵyndar kórsetkishi ońyp turǵan joq, – deıdi Ernur.
Osy taqyryp tóńireginde birqatar mamanmen sóılesip, pikirine de qulaq túrip kórdik. Psıhosomatolog Aısulý Qadyralıevanyń aıtýynsha, elimizde chaıldfrı ustanymyndaǵy jastar sany kóbeıip keledi.
– Mundaı joldy bilimdi, tabysty, isker qyz-kelinshekter tańdaıdy. О́ıtkeni olar mansabyn aldyńǵy qatarǵa qoıyp, balaly bolýdy eńbek jolyndaǵy kedergi dep biledi. Al erler jaǵyna kelsek, kerisinshe, jumysy turaqsyz, tabysy mardymsyz jigitter óz balasy bolǵanyn qalamaıdy, ıaǵnı balalaryn jetkilikti kólemde qamtamasyz ete almaýdan qorqady. Bul qatardaǵy úshinshi top – materıaldyq jaǵdaıyn kóterýdi maqul kóretin, mansap qýǵan erli-zaıyptylar. Sonymen qatar chaıldfrı máselesine basqa qyrynan da qaraýǵa bolady. Bul jaǵdaıdyń psıhologııalyq sebepteri bolýy da múmkin. Aıtalyq, ózderin chaıldfrı sanaıtyn azamattardyń ishinde bala kezinde sanasyn sansyratqan «jaraqaty» barlar da tabylady. Mysaly, egoıst, menmen adam kishkentaıynan ózine ǵana kóńil bólinip ósken soń, balaly bolǵanda ata-anasynyń, jubaıynyń nazarynan aıyrylyp qalǵysy kelmeıdi. Iа bolmasa, kóp balaly otbasynda ósken, bala qaraýdan yǵyr bolǵan úıdiń úlkeni bolashaqta óz balasynyń bolýyn qalamaýy múmkin. Jalpy, balalyq shaǵy óte aýyr ótken keıbir azamattar da sanaly túrde chaıldfrıge aınalyp jatady. Qazir oı erkindigine basymdyq beriletin zamanda bul másele qalypty qubylystaı kórinetin shyǵar. Biraq túptiń túbinde munyń saldary aýyr bolady. Sondyqtan osyndaı máseleniń baryn eskerip, ósip kele jatqan jasóspirimdermen, tipti chaıldfrılermen de psıhologııalyq jumys júrgizý kerek dep oılaımyn, – dedi A.Qadyralıeva.
Bul rette dástúrli tanym-túsinigimizben, qundylyqtarymyzben úılese qoımaıtyn chaıldfrı máselesi el demografııasyna keri yqpalyn tıgize me degen suraqtyń týýy da zańdylyq. Osy jóninde demograf Aıaýlym Saǵynbaeva pikir bildirdi.
– Shyn máninde, chaıldfrı elimizdegi bala týý kórsetkishine, sáıkesinshe, demografııalyq damýymyzǵa aıtarlyqtaı áser ete almaıdy. Elimizde júrgizilgen keıingi halyq sanaǵynda 92 myń otbasy balasyz ómir súrip jatqany kórsetildi. Biraq olardyń bári chaıldfrı degen sóz emes qoı. Munda myna nársege mán berý kerek, májbúrli túrde, amalsyzdan, medısınalyq sebepterge baılanysty chaıldfrı bolatyn azamattar bar. Ekinshiden, óz qalaýymen, sanaly túrde osy joldy tańdaıtyndar tabylady. Eger birinshisin fızıkalyq jaǵynan chaıldfrı dep bilsek, ekinshisi – áleýmettik, psıhologııalyq jaǵdaıdyń nátıjesi. Iаǵnı mundaı adamdar kez kelgen ýaqytta kózqarasyn ózgertýi múmkin. Al demografııalyq ahýalǵa kelsek, Qazaqstandaǵy jaǵdaı keıbir eldermen salystyrǵanda áldeqaıda jaqsy. Máselen, týý deńgeıi boıynsha álemde sońǵy orynda turǵan Ońtústik Koreıada, ǵalymdardyń boljaýynsha, 2072 jylǵa qaraı el halqynyń sany 20 mıllıonǵa azaıýy múmkin eken. Negizgi sebepterdiń biri – balalardy qamtamasyz etýdiń qymbattyǵy. Sonymen qatar koreı áıelderi kóbinese mansap úshin ana bolýdan bas tartady, – dedi A.Saǵynbaeva.
Rasynda, chaıldfrı sýbmádenıetiniń elimizdegi týý kórsetkishine qanshalyqty áser etetinin baǵamdaý qıyn. Naqtyraq aıtsaq, jańa týǵan náresteler sanynyń dınamıkasy 2018 jyldan 2021 jylǵa deıin aıtarlyqtaı ósip otyrǵan. Pandemııa kezinde bul kórsetkish tipten artyp, elimizde «bebı-bým» boldy. Tek keıingi jyldary ǵana atalǵan dınamıkanyń sál báseńdegeni baıqaldy. Byltyr elimizde 388 myń sábı dúnıege keldi, bul – keıingi bes jyldaǵy eń tómengi kórsetkish.
«Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ sarapshylarynyń boljamyna sáıkes, týý kórsetkishteriniń shamaly tómendeýi elde taǵy birneshe jyl boıy, 2027 jylǵa deıin tirkelýi múmkin. Ári qaraı reprodýktıvti jasqa 2000-jyldardyń kóptegen býyny enip, eldegi týý kórsetkishi qaıtadan kóteriledi.
«Balaly úı – bazar, balasyz úı – qý mazar» deıdi qazaq. Bazarymyz tarqamaý úshin, bolashaǵymyz baıandy bolýy úshin dástúrimizge jat mundaı dúdámal qubylystyń qanat jaıýyna jol berilmegeni jón.
