Qazba baılyq qazan túbinde qaldy ma?

Geologııalyq barlaý kemshin

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomı­kalyq baǵdary» atty Joldaýynda geolo­gııalyq barlaýǵa erekshe nazar aýdarý qajettigin basa aıtqan edi.

«Elimizdiń mıneraldy shıkizat bazasyn tolyqtyrý úshin 2018 jyly taý-ken salasyn basqarý máselesine qatysty jańa zańdar qabyldandy. Biraq zań talaptary tolyq oryndalmaı jatyr. Sonyń saldarynan tabıǵı resýrsqa qansha baı bolsaq ta, kópten beri aýyz toltyryp aıtatyn geologııalyq jańalyq ashylǵan joq. Ahýaldy dereý ózgertý kerek. Taý-ken salasyn basqarý júıesin jýyq arada jańǵyrtý qajet. Kóptegen elde bul salany negizinen jeke kompanııalar alǵa súıreıdi. Sondyqtan iri kólemde jeke ınvestısııa tartý osy salanyń áleýetin ashýǵa barynsha kómektesedi», dedi Prezıdent.

Memleket basshysy óz qarjysyna geologııalyq zertteý júrgizgen ınves­tordyń jer qoınaýyn paıdalaný kezinde basym quqyqqa ıe bolý kerektigin de aıtty. Sondaı-aq memlekettik saraptama jasaý, tolyq sıfrlandyrý tásilin engizý arqyly jobalardy kelisýge qajetti rásim merzimin eki ese azaıtý kerek.

«Qazir elimizdiń 1,5 mıllıon sharshy shaqyrym aýmaǵyna geologııalyq jáne geofızıkalyq barlaý jasalǵan. Úkimettiń mindeti – 2026 jylǵa qaraı onyń kólemin keminde 2 mıllıon 200 myńǵa jetkizý. «Jańa zamannyń munaıyna» aınalǵan sırek jáne jerde sırek kezdesetin metall kenishterin ıgerý basty baǵyttyń biri bolýy kerek. О́ziniń osy saladaǵy áleýetin asha alǵan elder keleshekte búkil álemniń tehnologııalyq damý baǵdaryn aıqyndaıtyn bolady», dedi Memleket basshysy.

«Jańa munaı» qashan jarylqaıdy?

Rasymen, el aýmaǵynda sırek kezdesetin qazba baılyqtar áli de mol bolýy ábden múmkin. Tek ony barlaý jetkiliksiz. Is júzinde mundaı jumys tym az júrip jatyr.

«90-jyldary Qazaqstanda 200 myń­dyq masshtabty geologııalyq kartany qaıta túsirý týraly másele kóterilip, sol baǵytta jumys isteldi. Iаǵnı memleket­tiń bıýdjetinen qarjylandyryla­tyn birden-bir geologııalyq jumys sol kartaǵa baılanysty bolatyn. Biraq ol aıaqsyz qaldy. Endi qarańyz, qaı ın­ves­tor kelip, ózine berilgen merzim ishin­de ken ornyn izdeýge qarjy jumsaı­dy? Eshkim de kelmeıdi. Al jańaǵy aıtyp otyrǵan karta arqyly ken ornyn izdeý-barlaý jumystary bolsa, búginge deıin bir nátıje bolar edi», deıdi Q.Sátbaev atyndaǵy geologııalyq ǵylym­dar ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Aqylbek Júnisov.

Onyń aıtýynsha, 2010 jyldardan beri memleket geologııaǵa tam-tumdap kóńil aýdara bastaǵan. Azdy-kópti qarajat ta bólgen. Biraq áli de sheteldik ınvestorlar ǵana burynǵy keńes zamanyndaǵy kartanyń izimen jumys júrgizip jatyr. Otandyq kompanııalar joqtyń qasy.

Jalpy, sala ǵalymdary geologııa salasyna túbegeıli reforma qajet ekenin aıtady. Bul baǵyttaǵy jumystardy kúsheıtkenniń ózinde nátıjeni jaqyn arada kóre almaımyz, óıtkeni jańa ken ornynyń ashylýy men iske qosylýynyń arasynda keminde 10-15 jyl ótedi. Shyǵyny da az emes. Eń táýekeldi tusy – barlaý jumystary kezinde atalǵan qazba baılyqtary tabylmaýy da múmkin.

Salaǵa jeke qurylym qajet

Ǵalymdardyń pikirinshe, geologııa salasyn áý bastan óz aldyna bólek qurylym etý kerek edi. Salany qazir birde ana mınıstrlik, birde myna mınıstr­liktiń qaramaǵyna ótkizip álek. Budan damý bolmaıdy.

«Birneshe usynys aıtyldy. Jeke qurylym bolsyn dedik. Qazirgi jaýaptylar geologııany tek qazba baılyqpen ǵana baılanystyryp júr. Olardyń oıynsha, geologııa – paıdaly ken ornyn tabý kerek. Al ony tabý úshin oǵan deıin qanshama jumys úderisi bar. Mysaly, barlaý, izdeý, zertteý jumystary. Qazir baılyq birneshe metr jer astyndaǵy tereń qabatta jatyr. Biraq osyǵan qarjy kerek degende taǵy qınalamyz. Investor qarastyrsaq, otandyq jeke seriktestikterdiń buǵan shamasy jetpeıdi. Bolǵannyń ózinde nemese memleket qarjy bólgenmen de barlaý jumystaryna 3-5 jyl merzim ǵana ýaqyt beredi. Bilesiz be, bul bir ken ornyn anyqtaýǵa óte az ýaqyt. Mundaı berilgen merzimde ken orny tabylsa, osy ýaqytqa deıin tabar edik qoı. Ekinshiden, ǵylymı zertteý ınstıtýttary ǵalymdarynyń jobalaryna grantty konkýrssyz berý qajet. Ǵylym damymaı, praktıkalyq sharalar oryndalmaıdy», deıdi A.Júnisov.

Ǵalymnyń aıtýynsha, geologııa komıteti búginge deıin shamamen 18 ret ár túrli salalyq mınıstrliktiń quramynda bolyp kelgen. О́geı uldyń kúıin keshken komıtet budan keıin salany damytýǵa kúsh jumsaı ma, álde anda-munda kóshýge juqartqan «júıkesin» qalpyna keltire me? Toq eteri, ǵalymdar da, sarapshylar da geologııa óz aldyna mınıstrlik ne agenttik bolyp qurylýǵa tıis dep otyr. Áıtpese, aldaǵy on jyldyqta jaǵdaı tipti kúrdelene túsedi.

«Rasy sol, bulaı jalǵasa berse, jerastynan qazba baılyq túgil, salany túsinetin jetik maman tappaı qalamyz. О́ıtkeni endi ǵana kóńil bólinip, jalaqy ósip jatqanmen, maqsatty jumys áli de jetispeıdi. Granttyq jobalarǵa qoldaý, joǵary oqý ornyn jańa bitirgen jas mamandy jumysqa qabyldaý, ony tájirıbeden ótkizý jaǵy kemshin. Mamandyqqqa qyzyǵatyn jas­tar qarasy da az bolyp tur. Geologterge kórsetiletin qurmettiń álsireýi salaǵa myqty mamandardyń kelýine kedergi emes pe?», deıdi A.Júnisov.

Maman salanyń kadr qajettiliginiń ótkir ekenin alǵa tartady. Ásirese barlaý jumystaryna ozyq tehnologııany meńgergen joǵary bilikti kadr tartpaı, jańa ken ornyn ashý, suranysqa ıe paıdaly qazba qoryn ulǵaıtý múmkin emes.

Barlaýdyń baǵasy

«Qazaqstan jeriniń asty tolǵan qazba baılyq». Jurt sanasyn osyndaı pikir áldeqashan jaýlaǵan. Ras, baılyq jetkilikti. Biraq ol endigi tereń qabatta dedik. Qazyna kilti – uzaq ári júıeli barlaýda. Ekinshiden, bizdegi jerasty baılyqtary keshendi bolyp esepteledi. Mysaly, bir ken ornynan tek mys ǵana emes, altyn da, sınk ta, volfram da, molıbden de alýǵa bolady eken. Mamandardyń aıtýynsha, keńes kezinde bir elementti ǵana ıgerip, qalǵanyna nazar aýdarmaıtyn. Al qazir bir jerden birneshe paıdaly qazbalar toby shyǵýy múmkin. Biraq bul da úlken ǵylymı tehnologııa kómegine muqtaj. Ony jasaıtyn otandyq ǵalymdar bizde jetkilikti. Alaıda túpkilikti qoldaý máselesi taǵy da qarajatqa kelip tireledi.

«Úkimet geologııalyq salaǵa degen kóz­qarasyn túbegeıli ózgertýi qajet. Birin­shiden, qarjylandyrý deńgeıin arttyrý qajet. Basqa eldermen salystyrǵanda Qazaqstanda geologııalyq barlaýǵa memleket tarapynan bólingen qarjy az. 1 sharshy shaqyrymǵa 8-11 dollar beriledi. Mysaly, Reseıde 1 sharshy shaqyrymǵa – 25 dollar, О́zbekstanda  – 98 dollar, Aýstralııada – 167 dollar, Kanadada 203 dollar bólinedi. Ekinshiden, jer qoınaýyn geologııalyq barlaýǵa jeke ınvestısııa tartý mańyzdy másele. Eger ınvestor kelip, geologııalyq zertteýmen aınalysa bastasa, keıinnen óndiriske kóshý arqyly sol aýmaqta geologııalyq barlaý jumysyn jalǵastyra alatynyna senimdi bolýy kerek. Soǵan ruqsat berý qajet. Durysy, ken tabylǵan jaǵdaıda ol ınvestor ony ıgerýde de basymdyqqa ıe bolǵany durys. Sonda alǵa jyljý bola­dy», deıdi respýblıkalyq taý-ken óndirý­shi jáne taý-ken metallýrgııalyq kásip­oryndar qaýymdastyǵy atqarýshy dırek­torynyń keńesshisi Tólegen Muhanov.

Kendi barlaý jáne ıgerýde zamanaýı ınfraqurylymdy qurý, jańa tehnolo­gııalardy engizý, geologııalyq zertteý men barlaý jumystaryn ǵylymı-ádistemelik jáne tehnologııalyq turǵyda jetildirý qajet. Al ázirge geologııalyq barlaý aımaqtaryna degen senim deńgeıiniń tómendigi, jetilmegen memlekettik basqarý júıesi, jer qoınaýyn geo­logııalyq zertteýge ǵylymnyń tartylmaýy jáne jeke geologııalyq barlaý jumystarynyń tómendigi sııaqty máseleler sala sabyryn taýysyp tur.

Geologter sózinshe, paıdaly qazba­lardyń normatıvtik qamtamasyz etý qory 45-50 jyl shamasynda. Budan shyǵar qısyn da túsinikti, geologııaǵa jaǵdaı jasaý – kópjylǵy tıimdi ekonomıkalyq saıasattyń kepili. Qazba baılyǵyń bolsa, qazyna toly qazannyń da túbi kórinbeıdi.