Joshy ulysy: Tarıhy men taǵylymy

Jıyn barysynda Ǵylym jáne joǵa­ry bilim mınıstri S.Nurbektiń, Almaty qalasynyń áki­mi Erbolat Dosaevtyń konferen­­sııa qatysý­­shylaryna qut­tyq­taýy oqyldy.

Ýnıversıtettiń zertteý qyz­meti já­ne ınnovasııa jónin­degi prorektory Ertaı Cultan atalǵan oqý orny rek­to­ry-bas­qarma tóraǵasy Bolat Tileptiń qaty­sý­shylarǵa arnaıy tilegin jetkizdi. Rektor qazaq etnogenezi men qazaq jerindegi polıtogenez úderisteri Joshy ulysymen (Altyn Ordamen) tyǵyz baılanysty ekenin, ulystyń Qazaq memlekettiligi ta­rıhyndaǵy ornyn aıqyndaý jáne taldaý, Otan tarıhyna degen jańa ǵylymı kózqaras qalyptastyrý mańyzdy ekenine toqtalǵan. «Joshy ulysy quramynda qazaq etnosynyń negizgi bóliginiń qalyptasýy aıaq­taldy, bolashaq Qazaq handy­ǵynyń saıası ınstıtýttary, memlekettik ıdeologııasy aıqyn­dal­dy. Qazaq halqyn 300 jyldan astam ýaqyt bılegen han­da­rymyz Joshynyń tikeleı urpaqtary ekendigi belgili. Altyn Ordanyń ydyraýy tarıh tórine ortaǵasyrlyq ulttyq memleket – Qazaq handyǵynyń shyǵýyna ákeldi. Sondyq­tan qazaq halqy osy memlekettiń tikeleı murageri ekenin maqtanyshpen aıta alady» delingen rektor sózinde.

Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Hankeldi Ábjanov Qazaq memlekettiliginiń paıda bolýy, máni, basqarý tásilderin birneshe dáýirge bólip, «Qazaq handyǵy paıda bolǵanǵa deıingi myńjyldyqtardy túrki­lený, ıslamdaný, qazaqtaný dáýi­ri, ıaǵnı Jer-ananyń qazaqty, onyń memleketin dúnıege ákelýge tolǵatqan ǵasyrlary desek qa­te­lespeımiz», dep atap ótse, Ankara ýnıversıtetiniń professo­ry Abdýllah Gıýndoǵdý «Joshy ul­dary dáýirindegi Anadoly Deshti Qypshaq qatynastary» baıandamasynda Joshy ulysy men Osman ımperııasynyń qarym-qatynasy týraly ǵylymı derekterimen bólis­ti.

Joshynyń ulysynyń tarıhyn áriden qozǵap,  ár tilde jazylǵan tarıhı derekkózderde Joshy ulysynyń halqy ózbekter, tatarlar, tokmaqtar dep atalǵanyn, alaıda olardyń búgingi bul halyqtarmen baılanysy joq ekenin baıandamasyna arqaý etken Toronto ýnıversıtetiniń professory, PhD Djıý-Iýp Lı Joshy ulysynyń jazba derekterdegi tarıhyna taldaý jasady.  

Japonııa Ulttyq tehnologııa ınstı­­tý­tynyń zertteýshi ǵalymy, Joshy uly­sy tarıhynyń mamany Hıroıýkı Naga­mıne baıandamasyn ortaǵasyrlyq tarıhı derekkóz «Muntakhab al-Tawarikh-i Muini» shyǵarmasyna arnady. Avtor «Mýntahab at-Tavarıh-ı Mýʻını» shyǵarmasyn bas­qa derekkózdermen salystyra taldaı kelip, shyǵarmada kezdesetin Keldibektiń «Chıngız-name/Kara Tavarıh» dereginde «Jalǵan Keldibek» atalatyndyǵyna nazar aýdardy. Sonymen qatar Parıj qoljazbasymen jáne Túrkııanyń Topqapy mýzeıindegi avtory belgisiz qoljazbamen salystyra qarastyryp, olardyń arasyndaǵy uqsastyq pen erekshe­likterge toqtaldy. Osy derekterde Joshynyń aty «Saıyn han» jáne «О́zbek» dep qate berilgenin atap kórsetti ǵalym.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Tarıh, arheo­logııa jáne etnologııa fakýlteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meń­ge­rýshisi, akademık Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, sońǵy jyldary Altyn Orda, Joshy han taqyrybyna saıası mán berilip, tarıhı data­larǵa baılanysty mańyzy artyp keledi. Osy oraıda Joshy ulysy, Altyn Orda tarıhyna qatysty kóptegen derek zertteldi. Bul kezeńniń tarıhyn «Altyn Orda dáýirinen qalǵan tarıhı sóz tirkesteri men mátelder» taqyrybymen baılanystyra baıandaǵan tarıhshy Altyn Orda dáýirinen búginge deıin halyqtyń bir sózben túıindep jetkizgen sóz tirkesteriniń mánine toqtaldy. Altyn Orda saıasaty, ıslam di­niniń kelýi, bıleýshiler saıasaty, taq muragerligine qatysty birqatar dáıekti zertteýine arqaý ete otyryp, ǵalym kóneden jetken sóz tirkesterin zertteý arqyly tyń derekterdi ashýǵa bolatynyn atap ótti.

Orta ǵasyr tarıhyn zerttep júrgen Nazarbaev ýnıver­sıtetiniń professory Iýlaı Shamılogly Altyn Orda men Qazaq handyǵynyń baılanysyn qarastyra kelip, saıası qurylymnyń yqpalyna toqtaldy. Sol dáýirdegi handyqtardyń bılik júıesi týraly aıta kelip, búginde parsy, arab, túrik tilderindegi derekkózderdi zertteý qajettigin alǵa tartty.

«Mońǵoldyń qupııa shejiresi» degen atpen engen «Iýanchao bıshı» shy­ǵarmasyndaǵy Joshy beınesine toqtal­ǵan belgili shy­ǵys­­ta­ný­shy ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­­sor Klara Hafızova bul eńbekte Joshy ómiri­niń mańyzdy kezeńderi qamtylatyndy­ǵyn atap ótti. «Orta Azııadaǵy soǵys­tyń bárinde Shyńǵys hannyń úlken uldary onyń talantty kómekshileri boldy. О́ki­nishke qaraı, aǵaıyndylar arasyndaǵy básekelestik báseńdegen joq. Joshy uly­sy tórt uly handyqtyń biri bolǵan, al onyń ózi Altyn Orda handarynyń, onyń aýmaǵyndaǵy keıingi handyqtardyń atasy boldy. Sondyqtan Joshyny Ortalyq Qazaqstanda jerleý týraly ańyz kezdeı­soq paıda bolǵan joq. Áskerı qolbasshy, dıplomat retinde Joshy ózin talaı jo­ryqtarda moıyndatty», dedi ǵalym óz sózinde.

Altyn Orda dáýirindegi Saraı­shyqtyń sáýletti qurylys­tary jaıynda baıandama jasaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyq­aralyq qazaq-túrik ýnı­versıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja tarıhı jazba derekterde, aýyz ádebıetinde kezdesetin Saraı­shyqtaǵy qurylystar ja­ıyndaǵy málimetterdi arheo­logııalyq zertteý materıaldarymen salystyra kelip, aımaqtaǵy kóne qalalardyń ornyn sý shaıyp bara jatqandyǵyn qynjylyspen jetkizdi.

Konferensııada ǵalymdar Joshy uly­synyń tarıhnamasy men derekkózderi, Altyn Ordanyń tarıhı geografııasy, etnosaıası, ekonomıkalyq jáne mádenı tarıhyna qatysty jańa kózqarastar, ulystyń irgeles kórshi memlekettermen dıplomatııalyq baılanystary, Eýra­zııadaǵy halyq­aralyq qatynastardaǵy Altyn Orda handarynyń róli, Qazaq han­dyǵymen sabaqtastyǵy týraly zert­teý­lerimen qatar Qazaq­stan tarıhynda han­dyǵymen sabaq­tastyǵyn negizge alyp, Qazaqstan tarıhyndaǵy ózektiligi, oqytý úrdisinde kórinis tabýyna qatysty pikirlerin ortaǵa saldy.

ALMATY