1899 jyly S.Dýdın Reseıdegi antropologııa jáne etnografııa mýzeıiniń tapsyrmasymen shuǵyl ekspedısııa quryp, qazaq dalasyna attanyp ketedi. Bul saparynda ol Aqmola, Jetisý, Semeı oblystaryn aralap, qazaqtyń turmysy men qoǵamdyq ómiri, salt-dástúri, ulttyq etnografııasyna qatysty fotosýretter túsirýge tapsyrma alǵan. Al túsirilgen sýretter 1900 jyly Parıjde ótetin kórmede tanystyrylýǵa tıis bolatyn. Janyna birneshe shyǵystanýshylardy ertken Dýdın ekspedısııasy qazirgi Pavlodar qalasynan bastalǵan. Ol tusta Pavlodar ýezi Semeı oblysyna qaraıtyn. Ekspedısııa músheleri tabıǵatynyń sulýlyǵy kópke aıan Baıanaýyldy betke alyp, jolaı Qalqaman, Qarasor asýlarynan ótken. Odan soń ataqty Qoıandy jármeńkesinde aıaldap, ári qaraı Qarqaralyǵa ótedi.
Jýyqta osy tarıhı fotosýretterden quralǵan halyqaralyq kórme oblys ortalyǵyndaǵy «Ertis» mýltımedııaly mýzeıinde ashyldy. Kórmeni uıymdastyrýǵa sebepker bolǵan D.Bagaev atyndaǵy murajaı-úıiniń basshysy Kúlásh Shaıdýllınanyń aıtýynsha, fotosýretter Reseıdiń Sankt-Peterbor qalasyndaǵy Kýnstkameradan – Antropologııa jáne etnografııa mýzeıiniń kolleksııasynan alynǵan.
– Mundaı kórme Pavlodar tórinde tuńǵysh ret ótkizilip otyr. Samýıl Dýdın ekspedısııasy 1899 jyly tek qana Pavlodar ýezi men Semeı oblysy boıynsha 500-ge jýyq foto túsirip, onyń 200-in antropologııaǵa arnaǵan eken. Ekspedısııa maqsaty qazaqtardyń kúndelikti ómir turmysy ǵana emes, etnografııalyq ereksheligin túsinýge umtylys edi. Ol Pavlodar qalasynan bastaǵan saparynda jolaı Qalqaman, Qarasor jerlerinde aıaldap, kóptegen aýyldy fotoapparatyna basyp alyp otyrǵan. Mysaly, mynaý fotosýretterde qus tósekte jatqan qazaq baıy, saıatshy, uzatylyp bara jatqan kedeıdiń qyzy, irimshik qaınatqan ájeı, jaılaýǵa shyqqan kósh saltanaty, Baıanaýyldaǵy Jasybaı kóliniń mańaıyndaǵy eski zırattar, Aqkelin mańy jáne taǵy basqalary beınelengen, – dep áńgimeleıdi K.Shaıdýllına.
Fotograf sol ýaqytta Qoıandy jármeńkesiniń bel ortasyna tap bolyp, qazaq etnografııasy men sharýashylyǵyna qatysty tyń málimetterge kezigedi. Qoıandy jármeńkesi jaıynda aıtsaq, ol sonaý 1840 jyldan 1930-jyldarǵa deıin, ár jyldyń 25 mamyr-25 maýsym aralyǵynda jumys istep turǵan. Jármeńke tek saýda-sattyq isinde ǵana emes, kórshiles eldermen turaqty ekonomıkalyq baılanys jasaýda, halyqtyń óneri men mádenıetin damytýda asa mańyzdy oryn aldy. Qalyń qazaq qaýymynyń bas qosatyn, halyq ónerin nasıhattaýdyń ortalyǵy boldy. Arqa óńiriniń nebir tarlandary jıylyp, óner saıysyn uıymdastyryp, jármeńkeni qyzdyra túsken. Ánshiler, palýandar, sırk ártisteri sonaý Qytaı, Reseı, Japonııadan da kelgen degen derekter bar. Fotograf jármeńkede tek sýret túsirip qana qoımaı, qazaqtyń ulttyq kıimderin, ásirese jańa túsken kelinniń sáýkele, qamzol, qazaqtyń shapany men kúpi túrlerin, túlki tymaq, saptama etikterin, sondaı-aq sharýashylyqqa paıdalanatyn zattary men jergilikti zergerlerdiń qolynan shyqqan áshekeı buıymdardy, ózge de zattardy satyp alyp otyrǵan. Onyń barlyǵy keıin Peterbordaǵy mýzeıge qoıylady.
Dýdın Baıanaýyl jerinde shyǵystanýshylarmen birge áıgili Sádýaqas Shormanovtyń úıinde bolyp, onyń aqyl-keńesimen tóńirektegi aýyl adamdaryn, belgili jerlerdi, qystaqtardy túsirip alǵan. Shormanovtar áýletin ol tusta Máskeý men Peterbordyń ǵalymdary jaqsy tanyǵan, qazaq turmysyna qatysty málimetterdi solar arqyly bilip otyrǵan. Aqkelindegi Shormanovtyń úıinde Potanın de bolǵan degen derek bar.
Dýdınniń sýretterine qarap tursańyz, ol erler men áıelderdi júıeli túrde túsirip otyrǵany baıqalady. Bul sýretter bir sáttik qana emes, olardyń jas shamalaryna, otbasylyq, áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty qalaı kıinetini, kúndelikti ómirde nemen aınalysatyny serııaly sýrettermen beınelengen. Osylaısha, antropologııa mýzeıi mamandarynyń qazaqtyń ómir saltyn tereń tanı túsýine yqpal etken tárizdi.
Áıgili fotograf Kýnstkameraǵa ózi túsirgen fotosýretteriniń tek qaǵazǵa shyǵarylǵan nusqalaryn ǵana bergen. Al túpnusqasyn Gambýrgtegi halyqtaný mýzeıine tapsyrǵan kórinedi.
Pavlodar oblysy
