Bári ortanyń tazalyǵynan bastalady
Tabıǵatty qorǵaý men qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtap qalý – qazir álemdik ózekti máseleniń biregeıi. Osydan úsh jyl buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Ekologııalyq kodeks qabyldandy. Osy qujatqa sáıkes Araldyń soltústik bóligin, Jaıyq ózeniniń ekojúıesin qalpyna keltirý, Balqashtyń sý qoryn molaıtý jumystary kúsheıdi. Aldaǵy ýaqytta iri energetıkalyq kompanııalardyń qorshaǵan ortany jaýapsyz lastaýyna tosqaýyl qoıylady.
Ákemiz Nurǵalı Sarybekov ekologııa salasyna kelgen ótken ǵasyrdyń 60-jyldardyń basynda «Ekologııalyq máselelerdi bolashaq urpaqtyń enshisine qaldyrýǵa bolmaıdy!» dep alǵash ret ashyq kótergen edi.
Ekologııalyq ǵylymnyń negizin 1866 jyly nemis jaratylystanýshy ǵalym Ernst Gekkel qalady. «Ekologııa – adamnyń qorshaǵan ortamen qarym-qatynasyn zertteıtin ǵylym» degen anyqtama berip, ekologııanyń úsh negizgi zańyn ashty.
Birinshi zań: «Tabıǵat bárin jaqsy biledi». Tabıǵat óziniń damý zańdylyǵyn adamnan da jaqsy biledi. Al adam solardy zerttep, tabıǵatpen qarym-qatynasyn úılestire bilýi kerek.
Ekinshi zań: «Bári bárimen baılanysty». Tabıǵatta barlyǵy bir-birimen baılanysty. О́li tabıǵat tiri tabıǵatpen baılanysty. Tabıǵattyń bir bóliginde adam jasaǵan retsiz ózgeris basqa jerden «býmerang» bolyp qaıtady.
Úshinshi zań: «Bári de bir jerge laıyqty barý kerek». Adamnyń tabıǵatqa tastaǵan óndiristik nemese turmystyq qaldyqtary izsiz qalmaıdy, kóp jyldan keıin qaýipti áserin beredi.
Mine, qarap otyrsaq, 158 jyl buryn aıtylǵan ekologııa ǵylymynyń zańdary áli ózektiligin joǵaltqan joq. Qaıta órkenıetti álem elderi ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa kóshti. Qorshaǵan ortany saqtaý úshin álemdik ekologııalyq joǵary standarttardy ekonomıkanyń barlyq salalaryna engizý qajettiligi týdy.
Ekologııa – keshendi, birneshe baǵyty bar ǵylym. О́nerkásiptik, ekonomıkalyq, quqyqtyq, sanıtarlyq-gıgıenalyq, áleýmettik, t.b. aspektileri damyp keledi. Solardyń ishinde ekologııalyq bilim men tárbıeni, ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý, ıaǵnı «ekologııalyq pedagogıka» erekshe mártebege ıe.
Qazaqstanda ekologııalyq pedagogıkanyń negizin ǵalym Nurǵalı Sarybekov bir kúnde qalaǵan joq. Ekologııanyń, tabıǵatty qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýdyń pedagogıkalyq negizin ornyqtyrý ońaıǵa túsken joq.
1968-1998 jyldary ákemiz Jambyl pedagogıka ınstıtýtynda qyzmet ete júrip «Ekologııa jáne tabıǵatty qorǵaý» ǵylymı ortalyǵyn qurdy. Ony 30 jyl úzilissiz basqardy. Ortalyq ınstıtýtta 10-nan astam respýblıkalyq, búkilodaqtyq, halyqaralyq ǵylymı forým uıymdastyrdy. Osy jumystyń nátıjesinde ǵylymı qaýymdastyq Jambyl pedagogıkalyq ınstıtýtyn biletin boldy.
Ortalyqtyń tálimin alǵan bir top ınstıtýt oqytýshylary kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵady. El ǵalymdary Nurǵalı Sarybekovtiń ǵylymı mektebin moıyndap, oǵan joǵary baǵa berdi.
Ortalyqtyń oqýshylar men stýdentterge ekologııalyq bilim, tárbıe berý tájirıbesi Bilim mınıstrliginde talqylanyp, onyń úlgisin barlyq mektep, kolledjde, joǵary oqý ornynda paıdalaný usynyldy.
Jalpy, ekologııalyq pedagogıka máselesine qatysty Nurǵalı Sarybekov 400-ge jýyq ǵylymı eńbek, tanymdyq maqala jazyp, jaryqqa shyǵardy. Iаǵnı artyna jaqsy iz, úlken mura qaldyrdy. Osy murany zertteý, sol muramen búgingi kúnniń arasynda baılanys pen sabaqtastyq ornatý, sol arqyly jastarǵa jańashyl tálim berý – salanyń paryzy.
Jalpy, ortanyń tazalyǵy uǵymy tabıǵatpen birge qoǵamǵa da qatysty ekeni kún saıyn dáleldenip keledi. Ákemiz ǵalym retinde osyny jıi aıtýshy edi.
«Aınalaıyn» – eldik meıirimniń sıpaty
2014 jyly fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sámen Qulbaraqtyń «Aınalaıyn» dep atalatyn kitaby jaryq kórdi. (Ǵalym, ustaz, tabıǵat janashyry N.Sarybekov týraly oı-tolǵaý. – Taraz: Senim, 2014. – 144 b).
Ákem «aınalaıyn» dep úlkenge de, kishige de qaratyp aıtatyn jan edi. «Aınalaıyn» dep bastalatyn sózi onyń ómirdi súıgenin, adamdardy qadirlegenin, darqan júregin aıqyndap turatyn. Tabıǵatynan ustaz, ǵumyr boıy tabıǵatty qadirlep, ony zertteý men qorǵaýdy tirshiliginiń mánine aınaldyrǵan adamnyń «aınalaıyn» degen lebizi zamandastaryn, shákirtterin jigerlendiretin.
Ákemizdiń alǵashqy shákirti, keıingi tanymal ǵalym О́mirtaı Tanabaıuly bylaı dep jazady: «Tabıǵat sonshalyqty úılestirip móldirete quıa salǵan sulý symbatty, sóılesken adamnyń jan-dúnıesine erekshe bir jylylyq quıyp turatyn kirshiksiz adal qatynasy kez kelgen shákirtti erekshe tabyndyryp alatyn. Ol qudiret ustaz jıi qaıtalap aıtatyn «aınalaıyn» degen sózdiń ón boıynda jata ma, álde basqa syr bar ma, ol jaǵy bizge jumbaq edi. Osy bir «aınalaıyn» degen sózden aǵaıdyń súıkimdi úni ǵana emes, búkil adamgershilik bitimi, ustazdyń bolmysy tanylyp turatyn. Osy qasıetti sózdi aıtqan sátte meıirimge toly móldiregen qos janarynan janǵa jaıly shýaq shashylyp, balǵyn shákirt júregin bılep alyp, eriksiz ózine baýrap alatyn. Onyń dosy ári syrlasyna, rýhanı jetekshisine, aqyrynda shákirt júregine berik ornaǵan nurly beınege aınalyp kete baratyn».
Ákem urpaǵyn da, shákirtterin de «Jaqsylyq jasasań, jaqsylyqpen qaıtady» degen ustanymmen tárbıeledi. Sol sebepten de bolar, «aınalaıyn» degen meıirimge toly sózi ákemniń ekinshi esimine, ustazdyq sıpatyna aınaldy.
Ustazdyń ustanymdary
Ákemizdiń sońynda qalǵan jazba muralary, ásirese dáris dápterleri ustazdyq tájirıbeniń ustahanasy syndy. О́mir tolǵamdaryn oqysaq, ustazdyń ishki álemi, jan syry, bar bolmys-bitimi, dúnıetanymy men aldyna qoıǵan maqsat-murasy ashylady.
«Janym – arymnyń sadaǵasy» demekshi, ákemiz – ar men namysty bárinen joǵary qoıǵan tulǵa. Osyǵan baılanysty mynandaı oıy hatqa túsipti:
«Meniń ómir súrý prınsıpim: aldymda – arym, artymda (sońymda) – namysym, boıymda (bolmysymda) – ata-anamnyń tálimi júredi. Osy úsh asylǵa súıenip, Jaratqanǵa jalbarynyp, eńbek etip, tabysqa jetemin. Bul prınsıp meni ómir boıy alǵa jetelep keledi».
Ustazdyń ómir súrý qaǵıdattary sóz júzinde qalmaı, tirshilikte iske asýymen qundy edi. Muny búkil pedagog, ǵalym qaýymy jaqsy biledi. Eshkimniń aldynda jaltaqtaǵan joq, kópe-kórneý bireýge jaǵympazdanbady, tek adal eńbegine, ǵylymı izdenisine sendi. Sondyqtan da ol ómirde etekten tartyp, aıaqtan shalǵysy kelgenderdiń aldynda batyl da ótkir sóıledi.
«О́mir – saıys, túıinderi myń oram...» demekshi, ákemniń ómirinde qıyn kezeńder de boldy. Áıteke bıdiń Kúltóbedegi bir jıynda aıtqan sózi bar: «Eldiń baǵyn ashpasa, er muratqa jeter me? Eriniń saǵyn syndyrsa, el muratqa jeter me?». Sol sııaqty ákemniń saǵyn syndyramyn degender kezdesti. О́mirdiń osyndaı qıyn sátterinen ol úlken abyroımen óte bildi. Osy jyldary ustazdyń adaldyq, ashyqtyq, ádilettilik ustanymdary aıqyn kórindi.
Oı-tolǵamdarynyń qorytyndysy retinde professor Nurǵalı Sarybekov «ómir formýlasyn» bylaı júıelepti: «О́mir formýlasy: adam bolý + maman bolý + aman bolý = ómir».
Mundaǵy árbir sózdiń astarynda tereń mán bar dep bilemiz. Bul – dolbarmen kóldeneń tartqan et pen teriniń arasyndaǵy jelikpe sóz emes, tájirıbe men biliktiń sózi.
Osy oı-tolǵamǵa qatysty Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, qalamger Baımahan Ahmettiń «О́mir formýlasy» dep atalatyn jyry bar. Rýhanı jaǵynan ákemizge shákirt bolyp keletin aqyn týyndysynda negizinen kez kelgen azamattyń adam, maman, aman bolý tujyrymdamasy «О́mirlik temirqazyǵy» dep ádemi túıindegen. Jekelegen adamǵa, belgili top ókilderine emes, kópshilikke baǵyttalǵan, tirshiliktiń basty máni – eńbekti áspettegende, adamdyqty ardaqtaǵanda, denniń saýlyǵy men eldiń amandyǵyn oılaǵanda ekeni tamasha sıpattalǵan. Týyndydaǵy:
«О́mir – saıys, túıinderi myń oram,
Meıli qıyn bolsyn jolym buralań.
Asyldarym, senderdi alyp tirekke,
Attaryńdy urpaqtarǵa qaldyram»,
degen joldar ǵylymda azat joldy bastaǵan tulǵasyn dál ashqan.
Búkil sanaly ǵumyryn tabıǵatty qorǵaýǵa arnaǵan ákemniń ómir joly, ǵylymı eńbekteri, azamattyq ustanymy búgingi urpaqqa úlgi. Halyqtyń keleshegine baǵyttalǵan jaqsy ister, ıgi oılar eshýaqytta eskirmeıdi.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
