Jeke kólik qozǵalysyn retteýdiń jóni qandaı?

Kólik keptelisiniń álegi

Almaty qalasy polısııa de­par­­­ta­mentiniń resmı deregine súıen­­sek, jumys kúnderi qalaǵa syrt­tan 700 myńnan asa kólik kiredi. Kún saıyn tańǵy jáne kesh­ki ýaqyttarda keptelis deńgeıi 9-10 balǵa jetedi eken. Al mundaı jaǵdaıda jeke kólikke qaraǵanda, qoǵamdyq kólikterdiń tıimdiligi jo­ǵary ekeni daýsyz. Kólik kep­telisi máselesin qazir qolǵa alma­sa, aldaǵy birneshe jylda qala ekonomıkasy ǵana emes, áleý­­mettik salasy da aıtarlyqtaı zııan­ shegedi. Endeshe, qaladaǵy je­ke kólik qozǵalysyn retteýdiń joly qan­­daı?

«Almatybasjospar» ǴZI janyndaǵy Q-lab qalalyq zertteýler zerthanasynyń deregine sáıkes, «Qala turǵyny anketasynda» kólik keptelisi eń kúrdeli másele re­tinde kórsetilgen. Alma­ty­lyqtardyń pi­ki­rinshe, olardyń altyn ýaqy­tyn kún­delikti keptelis jeıdi, ıaǵnı tańǵy jáne keshki ýaqytta qala kóshelerinde qozǵalys baıaýlaıdy. Ortasha eseppen 20 shaqyrym júrgen bir kólik 5 kg kómirqyshqyl gazyn bóledi. Osy oraıda ekologter kóshelerde velojoldar, jasyl jelegi bar qalypty trotýar­lar salý, qoǵamdyq kólikterge basymdyq berý máseleni sheshýge kómektesedi dep sanaıdy.

Birinshi kezekte – jaıaý júr­gin­­shilerge basymdyq berý. Jaıaý júrginshi ortaq terrıtorııada kóp oryn almaıdy. Sodan keıin qoǵamdyq kólikter men velosıpedshilerge artyqshy­lyq beriledi. Osydan keıin ǵana qaldyq qaǵıdaǵa sáıkes, avtomobılder men avtoturaqtarǵa jolaqtar qarastyrylady.

«Kólik qozǵalysynyń qury­ly­my búkil kólik júıesiniń bet-beınesi men Almaty jol­da­ryndaǵy jaǵdaıdy túbegeıli ózgertedi. Kólik qury­ly­my qo­ǵam­dyq kólik jelisi arqyly qala­daǵy bes polıortalyqty ózara, qa­la ortalyǵy jáne Almaty aglomerasııasymen baı­lanystyrady. Osylaısha, yńǵaıly jol-kólik kesheni is júzinde «turǵyndarǵa arnal­ǵan jaıly qalany» qalyp­tastyrýǵa kómektesedi», deıdi «Almatybasjospar» ǴZI bas ­dırektory Ashat Sadýov.

Jaǵdaıdy retteý sharalary

Jergilikti ákimdik jol ınfra­­qurylymyn tıimdi paıdalaný, negizgi dańǵyldardy uzartý bo­ıynsha keshendi jumysty úzdiksiz júrgizip keledi. Byltyr 16 maýsymda Úlken Almaty aınalmaly avtokólik joly paıdalanýǵa berildi. Jalpy uzyndyǵy 66 shaqyrymǵa sozyl­ǵan aınalmaly jol qala­ny Almaty oblysynyń Talǵar, Ile jáne Qarasaı aýdandarymen baılanystyryp tur. Tehnologııalyq sanaty A-1-ge jatatyn júrdek júriske arnal­ǵan aınalmaly jol – Almatyda qalyp­­tastyrylyp jatqan kólik qozǵalysy qańqasynyń negizgi elementi. Aınalmaly jol-kólik aǵynyn 40%-ǵa deıin qysqartý úshin salyndy.

Kólik qozǵalysy qury­ly­my­nyń negizinde BRT, LRT sııaqty júr­dek qoǵamdyq kóliktiń damýy jatyr. Mundaı kólik quraldary álemde óz tıimdiligin kórsetti. Mundaı aýqymdy qurylys qa­la­nyń turǵyn aýdandarynyń tórtten úsh bóligin qamtýǵa múmkindik beredi. 2027 jylǵa qaraı Momyshuly, Tóle bı kósheleri men Raıymbek dańǵyly boıymen shyǵys shekarasyna deıin LRT jańa júrdek tramvaı júıesiniń birinshi ýchaskesin salý josparlanǵan. Qalanyń qalǵan bólikterine tasymaldaýshy marshrýttar iske qosylady. Osylaısha, bul marshrýttar turǵyn­darǵa 10-15 mınýt ishin­de jaqyn mańdaǵy jedel kólik aıalda­masyna jetýge múmkindik beredi.

BRT (Bus Rapid Transit) kádimgi tramvaıdan vagon sanymen jáne júrdek júrisimen erekshelenedi. BRT birneshe vagonnan turady, demek metro sekildi bir reıs­pen júzdegen adam jolǵa shyǵa alady. BRT qanatqaqty jobasyn iske asyrý úshin eń uzyn avtojoldardyń biri – Raıymbek dańǵyly tańdaldy. Bul boıynsha qoǵamdyq kóliktiń 83 baǵyty júredi, onyń 11-i – magıstraldy. Jobaǵa sáıkes, «Altyn Orda» kólik-transplantasııalaý torabyn qosa alǵanda, BRT uzyndyǵy 17 shaqyrymdy quraıdy.

A.Sadýov metro qurylysy da jalǵasyn tabatynyn alǵa tarta otyryp: «Metro óziniń jyldam ári kedergisiz qozǵalysy esebinen tıimdiligin kórsetti. Stansa sany shekteýli bolǵanymen, metroǵa degen suranys kúnnen-kúnge artyp keledi. Sondyqtan Almaty qalasynda júrdek qoǵamdyq kólikke basymdyq beriledi. Kólik qańqasyna sáıkes metronyń basqa da stansalary ashylady. Sonymen qatar jer ústimen júretin jyldam kólikter salynady», dedi.

Qazirgi tańda kólik kep­te­lisinen qashqan almatylyqtar ýaqyt únemdeý úshin metromen qatynaıdy. Byltyr metromen júretin jolaýshylar sany táýligine 90 myń adamdy quraǵan. О́tken jyldyń sońynda suranysqa qaraı metroda vagon sany 11 quramǵa deıin artty. Ár quram 4 vagonnan turady. Qazirgi kezde 11 stansadan turatyn metromen Raıymbek stansasynan Baýyrjan Momyshuly stansasyna deıin 13, 22 shaqyrymdy nebári 25 mınýtta júrip ótýge bolady.

Qysqasy, kólik qozǵalysynyń qańqasy – qalanyń edáýir bóligin qamtıtyn jáne dittegen jerge salystyrmaly túrde jyldam ári yńǵaıly jetýge múmkindik beretin júrdek kólikke arnalǵan dálizder júıesi.

Álemdik tájirıbe

Sarapshylardyń aıtýynsha, kólik qozǵalysy qańqasynyń modeli úzdik álemdik tájirı­be­lerdi eskere otyryp ázirlengen. Sonymen qatar qa­ladaǵy túrli aı­maq­tyń tar­tym­dy­lyǵy, ju­­­mys oryn­da­ry­nyń sho­ǵyr­­­­­la­­nýyn taldaý ne­gi­­zinde qa­lyp­­­tasty. Almaty qalasyn­da shart­­ty túrde kólik aǵy­ny ty­­ǵyz úsh aı­maq bar. ­­Osy aı­maq­­­­­tarda ju­mys oryn­­­­­­­­da­rynyń 70%-y­­ sho­­­ǵyr­lan­ǵan. ­Son­­­­­­daı-aq kóp­shi­­lik jınalatyn bas­qa da núkteler eske­ri­ledi: iri saýda orta­lyqtary men bazarlar, kólik habtary, tabıǵı, mádenı, sporttyq jáne bilim berý obektileri.

«Halyqaralyq tájirıbe, atap aıt­qanda, Kólik qoz­ǵa­ly­sy qańqasynyń master-josparyn ázirleý ke­zin­de qoldanylǵan Máskeý táji­rıbesi keptelisti retteýmen magıstraldyq qoǵam­­dyq kólikti júıeli túrde damytýǵa jáne yńǵaıly jolaýshylar ınfraqurylymyn qurýǵa bolatynyn kórsetedi», deıdi A.Sadýov.

Astana men Almaty sııaq­ty qalalarda avtobýs pen trol­leıbýstarǵa arnaıy jolaqtar qarastyrylǵany belgili. Bul amal qoǵamdyq kólikterge kepte­liske qaramastan, óz jolaǵymen kes­te boıynsha júrýine múm­kin­dik berip otyr.

Almatyda avtobýs marshrýttaryn ońtaılandyrý jospar­lanǵan. Bul shara avtobýstardyń júrisin turaqty da jıi etedi. Jolaýshylar ınfraqurylymyn qoldanystaǵy 1 208 aıaldamadan 1 245 aıaldamaǵa deıin keńeıtý kózdelip otyrǵandyqtan, ár marshrýt boıynsha avtobýstar jıiligi artady. Tipti bir transfer bolsa da, sapar qysqa jáne boljamdy bolady. Bul rette bıyl jańa tarıftik usynys ázirlenbek. Onda jolaqysyn tóleýdiń kóbirek nusqalaryna qosa (birrettik bılet, abonement, sms-habarlama, ońaı karta), bir sapar sheńberinde bir tegin qatynaý múmkindigi usynylyp, jyl­jymaly quramnyń ekolo­gı­ıa­lyq tazalyǵyna erekshe nazar aýdarylmaq.

Máseleni sheshetin úsh torap

Eń bastysy, qala shekarasynda kólik-transplantasııalaý­­dyń úsh toraby salynady. Bular – Qul­­ja traktinde «Barlyq», «Shyǵys» jáne Geıt-Sıtı aýda­nynda «Soltústik» toraby. Osy to­raptar quramyna yńǵaı­ly avto­turaqtar kiredi. Oblys­tan kel­gen turǵyndarǵa óz kólik­te­rin tastap, qoǵamdyq kólik­ter­ge aýysýǵa múmkindik beredi. Kólik qoz­ǵalysy qańqasy arqy­ly saparlar arnaıy ınfra­qu­ry­lym men ıkemdi tarıfter ese­bi­nen jyldam ári qoljetimdi bola túspek.

«QTJ-men birlesip Almaty-3 jańa temirjol vokzalynyń jobasyn kelisý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Vokzal Rahat shaǵyn aýdanynda Saın men Boraldaı kósheleriniń qıy­lysynda ornalasady. Vok­zal kólik júktemesin qala orta­lyǵyna jaqyn ornalasqan qol­­danystaǵy 2 vokzaldan ishi­n­­ara alyp tastaýy kerek. Qazir jo­banyń tehnıkalyq-eko­no­mıkalyq negizdemesi men joba­laý-smetalyq qujattama ázir­lenip jatyr», dedi A.Sadýov.

Kólik qozǵalysy qury­ly­my aıasynda Almatyda 2030 jylǵa qaraı shamamen 300 shaqyrymdy quraıtyn 42 dáliz salynady.­ Mysaly, qalanyń shyǵys bóli­ginde Raıymbek dańǵyly men Hmelnıskıı kóshesi Talǵar traktisine deıin uzartylady. Al jeliniń batys bóliginde Abaı dańǵyly men Tóle bı kóshesi­niń qazir salynyp jatqan radıaldy uzartýlary arqyly ótedi. Biryńǵaı jelini damytý úshin kóshelerdi ishinara tesý, dálizderdi keńeıtý, ýchaskelerdi baılanystyrý júrgiziledi.

Álemdik tájirıbe kór­set­kendeı, marshrýttyq jelini uıymdastyrýdyń eń tıimdi ádisi – sapar kezinde adamnyń mar­shrýtty bir ret qana aýystyrýy. Jolaýshy tipti qala syrtynan kelse de mejesine jetkenshe qoǵamdyq kólik quralyn bir ret qana aýystyrýy kerek.

Osy oraıda qoǵamdyq kólik qalalardyń turaqty damýy men halyqtyń mobıldiligin qam­tamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Munyń mańyzyn kór­setetin birneshe aspekti bar.

Ekologııalyq tıimdilik. Jeke avtomobılmen salystyrǵanda qoǵamdyq kólik tıimdirek. О́ıtkeni bir kólikte birden kóp adamdy tasymaldaýǵa bolady. Kólik sany az bolsa, zııandy shyǵaryndylar men jol keptelisi de azaıady.

Keńistikti utymdy paıdalaný. Álemniń talaı qalasynda jol­dar men avtoturaqtarǵa jer jetpeıtindikten, bul elder qoǵamdyq kólik ınfra­qury­ly­myn damytýǵa stra­te­gııalyq turǵyda qaraıdy. Qoǵamdyq kólikti damytý avto­­­­­mobılder­ge táýeldilikti ári úlken turaq oryndaryna degen qajet­ti­likti azaıtýǵa septesedi.

Ekonomıkalyq tıimdilik. Qoǵamdyq kólikti paıdalaný janarmaı, avtokólikke qyzmet kórsetý, saqtandyrý jáne avtoturaqqa aqsha únemdeýge múmkindik beredi.

Al osynaý aıǵaqty máli­metter qala turǵynyna yńǵaıly qalalar salý úshin qoǵamdyq kólikti jaqsartý men damytý­dyń mańyzyn kórsetetini aıan. Qoryta aıtqanda, búgin­gi tańda Almatyda jeke avtokólikter sanyn qysqartý emes, qala turǵynyna básekege qabiletti balama ári jaıly joldaryn usyný kózdelip otyr. Qalǵanyn jolaýshynyń tańdaýy biledi.

ALMATY