Sen kimsiń, Voısek?

Frans Voısek – shaǵyn ǵana provınsııada turatyn qa­ra­­pa­ıym ǵana soldat. Áıeli – Marııa.­ Ekeýiniń ortaq perzenti bar. Alaı­­da olardyń bala­lary nekesiz týǵan­nan keıin shir­keýdiń tarapynan moıyndalmaıdy. Otbasynyń jaǵdaıy jadaǵaı, turmysy nashar. Áıeli men balasyn asyraý úshin jas soldat kapı­tanǵa jaldanyp jumys istep, dá­ri­ger­­diń medısınalyq tájirıbesine qa­ty­syp júredi. Sondaı tájirıbeniń birin­­de dáriger oǵan asburshaqtan basqa esh­teńe jemeýin buıyrady. Voısektiń psıhıkalyq densaýlyǵy nasharlap ke­tedi. Túrli-túrli elester kózine kórinip, apo­kalıptıkalyq ahýalǵa túsedi. Jermen-jeksen jetim­siz­diktiń kesirinen Marııa ábden shar­shaıdy. Aqyry Voısekten opa bolmaǵan soń, qyzýqandy kapıtanǵa yqylasy aýady. Kúıeýi barlyǵyn sezetin. Ishi qazandaı qaınaıdy. Qyzǵanyshtyń qyzyl shoǵy ózegin kúıdirip jatqanymen, qarsy qaırat qylýǵa dármeni jetpeıdi. Únemi basynyp, mazaq qylatyn kapıtan ony óńmeninen keri ıterip tas­taıdy. Dińkesi quryp, jyndanyp bitken Voısek aqyry bir kúni áıelin toǵannyń túbinde pyshaqtap óltiredi. Bıýhner pesany 1836 jyldyń maýsymy men qyrkúıegi arasynda jaza bastaǵan.

Oqıǵa shynaıy taǵdyrǵa negiz­delgen. Jazýshy shyǵarmasyna 1821 jyly áıeli Krıstıan Výsty qyzǵanyp, qas­tan­dyqpen óltirgen sarbaz Iogann Krıs­tıan Voısektiń ómirin ózek etip aldy. Avtor dúnıe­den erte ozdy. Nebári 24 jasynda. Sondyqtan pesa aıaqtalmaı qalady. Bıýhner qoljazbalary arasynda oqıǵanyń sot prosesimen jalǵasatyn úzindiler bar. Onda Voısekti eń aýyr jazaǵa kesip, gılotınada basyn shabady. Pesa nemis jazýshysy Karl Emıl Fransostyń tolyqtyrylǵan nusqasy­men alǵash avtor óliminen 42 jyldan ke­ıin, 1879 jyly el nazaryna usynylady. ­Qosh, shyǵarmanyń tarıhymen tanysqan­nan keıin onyń tanymdyq tamyryna úńilip, germenevtıkalyq saraptama jasap kórelik.

Voısek – óz aldyna kishkentaı adam. Biz bul uǵymmen XIX ǵasyrda jazylǵan, ásirese orys ádebıetinde keń óris alǵan realıstik shyǵarmalar arqyly tanys­pyz. Ádette mundaı keıipker – eleý­siz, qarapaıym ǵana otbasynyń bala­sy, onyń qyzmetiniń áleýmettik mańy­zy tómen bolady. Sáı­kesinshe kedeı, pálendeı sha­rýǵa ıkemi kelmeıdi. Onyń asqaq muraty bolmaıdy. О́mirin ózge­r­týge áste qulyqsyz. «Kishkentaı adam» ádebı termınin alǵash ret ádebıet syn­shysy Vıssarıon Belınskıı 1840 jyl­ǵy «Aqyldyń azaby» maqalasynda Nıkolaı Gogoldiń «Revızoryndaǵy» Gorod­nı­chıı­diń beınesin taldaı otyryp, qol­danǵan bolatyn.

«Kishkentaı adamdy» alǵashqy­lardyń biri bolyp Aleksandr Pýsh­kın «Stansa kúzetshisi» povesinde sıpattaǵan. Mundaı keıipker Samson Vyrın boldy. Ol – óziniń kishkentaı, jabyq áleminde ómir súretin eń tómengi deńgeıdegi sheneýnik. Onyń jalǵyz qýanyshy boıjetken qyzy edi. Al onyń kenetten qashyp ketýi Vyrındi ómirdiń kúlli máninen aıyr­dy. Pýshkın óz keıipkerin ren­jitpedi, kerisinshe oqyr­mannyń Vyrınge degen janashyrlyǵy men aıaýshylyǵyn oıatýǵa tyrysty.

Mundaı tıptik beıneni Gogoldiń «Shekpen» áńgimesindegi Akakı Bash­mach­kın bolmysynan da tanımyz. Onda avtor óziniń keıipkerin ájýalap ári músir­kep otyrady. Sebebi ol qaryndashyn ushtap, qaǵazdardy qaıta kóshirýden basqa esh­teńe jasaı almaıtyn aıanyshty adam edi. Onyń ómirlik muraty jyly ári sándi shek­pen satyp alý ǵana-tyn.

Al Dostoevskııdiń «kishkentaı adam­dary» – tipti kúrdeli keıipker­ler. Máse­len, «Kedeı adamdar» áń­gi­mesindegi Ma­kar Devýsh­kın, «Qyl­mys pen jaza­daǵy» Marme­ladov Pýsh­kın men Gogol qa­har­mandaryna qaraǵanda óz áreketterine refleksııa jasaıdy. Sóıtedi de, azaptana­dy. Jazýshy osy arqyly «kishkentaı adam» qaıǵysyn naǵyz tragedııaǵa kóteredi.

Bıýhner músindegen Voısektiń ishki kúızelisi de joǵarydaǵy keıipkerlerden artyq bolmasa, kem emes. Ol kóp ishinde bir jalǵyz edi. Kózine shóp salǵan áıeliniń áreketi onyń sanasyn san saqqa, oıyn on saqqa bóldi. Voısek áıelin janyndaı jaqsy kórdi. Jaqsy kórgennen keıin qyzǵandy. Adamzat jaralǵaly beri bul sezimniń bary aqıqat. Lev Tolstoıdyń «Kreıser sonatasynda» Vasılıı Pozd­nyshev te óz áıelin óltiredi. Ilgeridegi ádebıette de bul sezim sapyrylysy anyq kórinis tapty. Aıtalyq, Shekpsırdiń Otellosy Iаgonyń otqa maı quıýymen súıiktisi Dezdemonanyń túbine jetedi. Biraq «Aǵaıyndy Karamazovtarda» mynadaı bir oı aǵyny kezdesedi: «Otello qyzǵanshaq emes, ol sengish», deıdi Dos­toevskıı taǵy da. Bálkim, Voısek te sondaı shyǵar?

Esterińizde bolsa, áńgi­me­mizdiń álqıs­sa­­syn­da Voısek dárigerdiń medısına­lyq tájirıbesine qatys­qanyn aıtyp ­ketken edik. Dáriger oǵan asburshaq­pen ǵana tamaqtanýdy buıyrady. Nátıje­sinde, Voısek óz bolmysyn joǵaltyp, jyn­danyp ketedi. Sonda ol kelesi áre­ket­­terin óz yqtııarymen jasamaı tur ǵoı. Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kúnindegi» máńgúrttik kepesin kıip, anasy­na oq atqan Jolamannan ne aıyrmashy­lyǵy bar Voısektiń? Túsinikti, ekeýi de qylmys jasady, adam óltirdi. Alaıda Jolaman da, Voısek te teris pıǵyldy za­lym­dardyń qurbany. Onyń qolyndaǵy qan kimniń aryna kúıe bolyp juǵady? О́zi­niń be, joq álde ony osyndaı jaǵdaıǵa túsir­gen qoǵamnyń ba? Oılanatyn nárse.

Jala jabý jeńil. Biraq óz mi­nińdi kórip, ony tarazylaý kóp adamnyń qo­ly­nan kelmeıdi. Oqı­ǵanyń shıelenisken tusy. Voısek Marııany óltirmekshi. Sonda Marııa aryn bylǵaǵan áıeldi aqtap alǵan Isa paıǵambardyń támsilin aıtyp beredi. «Halyqtyń barlyǵy ony qylmysker dep tanyp, ólimge keskeli jatyr edi. Sonda Isa kelip: «Meıli, biraq tasty kúnádan pák adam ǵana atsyn», dep aıtady. Pende bolǵan soń, eshkim sútten aq, sýdan taza bolmaıdy. Barlyǵy qoldaryndaǵy tas­ty jerge tastaı salypty. Sóıtip, álgi áıeldi jaıyna qaldyrypty». Voısek biraq qarýyn tastamady. Biraq ony da eshkim aıamady. Pontı Pılat Isany óltirer­de bádizdeletin kresti ózine kóter­gizip qoı­­dy. Basyna tikenekten órilgen táj kıgi­ze­di. Qoıy­lymda da sol motıvter kez­des­ti. Voısektiń basyna álgi táj sııaqty tájirıbe jasaıtyn elektr quralyn kıgizedi. Bul – rejısserdiń paıdalanǵan sátti detali. Sanadaǵy arhetıptik beıneni sah­nadaǵy keıipkermen salystyra-sal­ǵastyra beıneleý kórermenniń qabyl­daýyna jaqsy áser etedi.

Qo­ıylymnyń negizgi áýeni retinde kana­dalyq ánshi, aktrısa Francheska Ga­no­n­nyń «Vai vedrai» áni qoldanyldy. Akkardeon­nyń azaly akkordtarynda oryndalatyn shy­­­ǵarma depressıvtik kóńil kúıdi tipti ul­ǵaıtyp, dra­malyq shıelinisti arttyr­dy. Aıaý­jan Malǵajdarovanyń qarlyq­­qan, qumyǵyńqy daýyspen oryndaǵan zarly áni Marııanyń ishki ahýalyn dál sýrettedi. Sóz tizbegi shyǵar­ma­shylyq topqa kelip jalǵanyp jatyr. Rejısser Ulan Qabyl óziniń avtorlyq varıasııasyn qııýyn ke­listirip kórsetti. Qoıylymǵa Maǵ­jannyń, Ahmettiń óleńderin qosty. Kórermen tiksingen joq. Sáti de, sáni de kelisti. Shyǵarma tiline kelsek, kópke uǵynyqty, túsinikti aýdarylǵan. Qazaqy tanymǵa qaıshy kalka sóz qoldanystary men orys tiliniń oramdary baıqalǵan joq. Al dáriger rólindegi Meıram Qaı­sanov, kapıtandy oınaǵan Jáni­bek Musaev, Karldy beınelegen Das­tan Álimov pen Andresti kórset­ken Marǵulan Námenttiń sheberligi kórinip-aq turdy. Al basty qahar­mandy músindegen Aqjol Mamyr premeranyń tuǵyryn bıiktetti.

«Kimsiń?» dep bastalǵan qoıy­lym «Sen nesiń, Voısek?» dep aıaqtaldy. Rasynda, ony qalaı qabyl­daýymyz kerek? Qyzǵanyshtyń qyzyl ıtine jem bolyp, áıelin óltir­gen qyl­mysker deı­miz be, álde zaman zoba­lańy men adam aram­zalyǵynyń qur­bany deý kerek pe? Ony ózińiz sheshesiz, qadirli kórermen.