Eńbek qatynastary: Áriptestik pen suhbattastyq

Osy oraıda Senattyń Joba­lyq keńsesi depýtattardyń zań shyǵarý quqyǵyn iske asy­rý­ǵa járdemdesetin jańa tetik retinde belsendi jumys atqa­ryp keledi. Senat tóraǵa­sy Máýlen Áshimbaevtyń bastama­shyly­ǵymen ótken jyly qurylǵan Jobalyq keńse búginde túrli ózekti másele talqylanyp, refor­malarǵa bastama jasaıtyn qoǵamdyq alańǵa aınaldy.

Keńse Maqsut Narikbayev University ǵalymdary jáne sarapshylarymen birge daıyndap, usynǵan birqatar qujattyń qatarynda Eńbek kodeksindegi jekelegen ózgerister men «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine eń­bek salasyndaǵy ujymdyq qatynas­tardy retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy da bar. Zań jobasy Senat tóraǵasynyń orynbasary Jaqyp Asanovtyń qatysýymen alǵash ret bıyl aqpan aıynda tanystyryldy. Sondaı-aq bıyl naýryz aıynan beri Áleý­mettik-mádenı damý jáne ǵy­lym komıtetiniń janyndaǵy ju­­mys­shy tobynda salalyq kásip­o­daqtar, saraptamalyq qaýym­das­tyqtar, qoǵamdyq uıymdar, «Atameken» ulttyq kásipker­ler palatasy, ortalyq jáne jer­gilikti atqarýshy, ókildi organdar ókilderiniń qatysýymen turaqty talqylanyp, usynylǵan ár pozısııa boıynsha qyzý pikirtalas júrgizilip keledi.

Árıne, jumys berýshi men jumys­shylar arasyndaǵy qarym-qatynastyń negizgi máselelerin retteıtin eńbek zańnamasy statıkalyq bolmaýǵa tıis. Qujat júıeli taldaý negizinde halyq­aralyq tájirıbe men isterdiń qazirgi jaǵdaıyna súıene otyryp, únemi jetildirilip otyrýy kerek.

Kásipodaqtar jumys berýshi­lermen qarym-qatynasta teń quqyly seriktes bolýǵa tıis. Tek osy jaǵdaıda ǵana tabys­ty áleýmettik dıalog jáne tıim­di yntymaqtastyq ornaıdy. Sol sebepti, eńbek salasyndaǵy ujymdyq qatynastardy retteý máseleleri boıynsha zańnamalyq aktilerge tolyqtyrýlar engizý de – búgingi kúnniń ózekti máselesi. Alaıda bul máselede shamadan tys retteýge túspeýimiz kerek. Qyzmetker men jumys berýshi arasyndaǵy eńbek qatynastary áleýmettik dıalog negizinde qurylýy qajet.

Zań jobasynda shartty túrde 7 ne­gizgi baǵytqa toptastyrýǵa bolatyn tu­jyrymdamalyq óz­gerister bar:

1) eńbek tabystyń jalǵyz nemese negizgi tásili bolyp sanalatyn kez kelgen ekonomıkalyq táýeldi adamdardy (onyń ishinde platformalyq jumyspen qam­tý aıasynda) qosa alǵanda, eńbek­ker­lerdiń ujymdyq eńbek quqy­ǵynyń qoldanylý aıasyn keńeıtý;

2) qoǵam men memleketti áleý­mettik-eńbek qa­ty­nastarynyń jaı-kúıi týra­ly aqparatty qamtı otyryp, 3 jyl saıyn Prezıdentke qaraýǵa engiziletin Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy eńbek týraly Ulttyq baıandamany engizý;

3) áleýmettik áriptestiktiń jańa ny­sandary men deńgeılerin, kásipodaq­tardyń jańa túrlerin engizý esebinen áleýmettik árip­testik pen kásipodaq qyzmeti­niń qoldanylý aıasyn keńeıtý;

4) ujymdyq eńbek daýy bo­ıynsha talaptar qoıý quqyǵyn berý, kásipodaqtar már­tebe­sin nyǵaıtý, sondaı-aq kásipodaq­ishilik demokratııa týraly jáne kásipodaqtardyń jumys berý­­shiler men memlekettiń arala­sýy­nan táýelsizdiginiń kepildikteri týraly normalardy engizý;

5) adaldyq qaǵıdatyn engizýdi jáne jumys berýshiler tarapynan kásipodaq favorıtızmin shektep, ujymdyq kelissózder júr­gizý rásimderin ońtaı­landyrý;

6) daýdy sozý úshin múm­kindikterin shekteý jáne eńbek tóreligi sheshiminiń sot tártibimen máj­búrlep oryndalýyn qamta­masyz etýdi qosa alǵanda, ujym­dyq eńbek daýlarynyń qural­daryn keńeıtý jáne rásimderin ońaılatý;

7) ereýil quqyǵynyń kepildik­terin keńeıtý.

Zań jobasynyń bastamashylary bul sharalar eńbek jaǵdaılaryna narazylyqtyń qordalanbaýy jáne stıhııalyq nara­zylyqqa aınalmaýy, kelis­peý­shilikterdi beıbit tásilder arqyly sheshý jolyn tabý úshin «qaýipsizdik tetigi» bolady degen pikirde. Sonymen qatar eńbek zańnamasyn sátti tolyqtyra alatyn basqa da usynystar bar. Mysaly, ótken jyly elimizde qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrýǵa qatysty kóptegen oń ózgeris boldy. Azamattardyń qoǵamdyq belsendiligi «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zań normalarymen bekitilip, halyqtyń qoǵamdyq baqylaýǵa keńinen aralasýyna ókiletti tetikter zań normalarymen júıelendi.

Qoǵamdyq baqylaý – óte mańyzdy qural. Degenmen ony tolyq qoldaný úshin memlekettik eńbek ınspeksııasynyń tekserý­leri jáne aldyn alý sharalary jet­kiliksiz, sol sebepti kásip­odaq­tardyń kómegin nazardan tys qal­dyra almaımyz. Joba bastamashylary bul máselege de basa nazar aýdaryp otyr.

Ereýilder men beıbit jınalystardy uıymdastyrýǵa jáne ótkizýge kásipodaqtardy tartý týraly usynys ta mańyzdy. Qatysýshylardyń nıeti men talaptarynyń bytyrańqy­lyǵy, buqaranyń basqaryl­maýy, sondaı-aq tártipsizdikter­ge jol bermeý kásipodaqtyń basty mindeti bolýy kerek. Máseleni ishteı biletin, zańnama men medıasııa máselelerinde bedeldi jáne quzyretti organ ǵana kelissózder úderisin tıisti deńgeıde uıym­dastyra alady. Biraq kelissóz­derden bas tartqany úshin jaýap­kershilik bóliginde kodekste jaýap­kershilikpen qosa barlyq qajetti túsinikteme jetki­likti túrde kózdelgen. Bul máse­lede kásipodaqtar tarapynan basta­mashylyqty arttyrý oryndy.

Jalpy, eńbek zańnamasy únemi jetildirilip otyrýy kerek. Bıyl 7 aqpanda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Mem­leket basshysy jańa Salyq kodeksiniń jobasyn, qujattaǵy shamadan tys júktemeni synǵa alǵanyn qaperde ustaǵanymyz jón. Kodeks sııaq­ty qujattar tym kólemdi bolmaı, qatań erejelermen shamadan tys júktel­megeni, belgili bir jaǵdaılardyń erekshe­likterin eskere otyryp, jedel áreket etý múmkindigi qarastyrylǵany durys.

Qazirgi tańda jumysshy top otyrystarynda túrli salalyq ká­sipodaq, qoǵamdyq uıym, jer­gilikti atqarýshy jáne ókildi organ ókilderiniń, sarapshylardyń pikirin eskere otyryp, jekele­gen ustanymdardy tájirıbe jú­zin­de iske asyrý boıynsha qosym­sha zerdeleý jumystary áli de jal­­ǵasyp keledi. Sondaı-aq Qyl­mys­tyq, Azamattyq kodekster men «At­­qa­rý­shylyq is júrgizý jáne sot oryn­­daýshylarynyń márte­besi týra­ly» zańǵa ózgeris­ter men to­lyqtyrý­lar engizý usy­nylǵa­nyn eskere kele, talqy­laý­ǵa Joǵarǵy sot, Bas proký­ra­týra, Ádilet, Ishki ister mınıstr­lik­­­teriniń ókilderi de qaty­syp ja­­­tyr. Basty maqsat – zańna­many je­til­­dirýge barynsha baı­sal­dy­lyq­­­pen qaraý, áleýmet­tik áriptes­tik­­tiń bar­lyq tarabyn eskere oty­­ryp ba­s­tamalardy saralap, talqylaý.

Rýslan RÚSTEMOV,

Senat depýtaty