Shákárimniń mýzykalyq murasy

Shákárimniń óleń ól­shemindegi jańa­shyl­dyqqa bet bu­rýy aqynnyń uly Ahattyń myna bir esteliginen baıqalady: «Bir kúni Abaı Shákárimdi shaqyryp alyp: «Osy qazaqta alty, jeti, segiz, on bir býyndy shýmaqtar bar. Toǵyz, on, on eki býyndy óleń shýmaǵy bolýy múmkin be? Áı, ondaı bolmaıtyn shyǵar», deıdi. Shákárim erteńine toǵyz, on, on eki býyndy óleńge án shyǵaryp ákelip, Abaıǵa tyńdatady». Shá­kárim óleńderiniń qurylysyn zertteýshi Aıgúl Úsenniń aıtýynsha, bul áńgimeler eki aqynnyń turaqty túrde formalyq izde­niste bolǵanynan habar beredi. «Shákárim óleń qurylymyna nemquraıdy qaramaı, kerisinshe, óleńniń ishki saraıyn ashatyn kilt retinde tanyǵan. О́leńniń kórkemdik qýatyn ádemi sóz kes­­tesinen izdemeı, yrǵaqtyq-ıntonasııalyq júıesinen izdegen. Onyń jańasha órnektelgen júıege negizdelgen óleńderi sóz­ge sarań, oı men sezimge baı, ıntonasııasy qunarly bolyp keletini de osyǵan baılanysty», deıdi ǵalym.

Sóz arasynda yrǵaq uǵymy jıi tilge tıek etildi. Yrǵaq – mýzykanyń ýaqyt júıesindegi dybys rettiligi. Ony óleń ishinde sheber meńgergen jannyń án ónerindegi talǵamy bıik bolmaýy múmkin emes. Sol sebepti Shákárimniń mýzykalyq murasy – búgingi ónertanýshylardyń ózekti taqyrybynyń biri.

1931 jyly Aleksandr Za­tae­vıch «Qazaq halqynyń 500 áni men kúıi» jınaǵynda «Shákárim Qudaıberdınniń áni» degen atpen alǵash ret aqynnyń «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» atty týyndysyn jaryqqa shyǵarady. Bul eńbekte Zataevıch Shákárim ánderine tuńǵysh baǵa berip, №156 anyqtamasynda «Shákárim Qudaıberdın – Semeı ýeziniń qart aqyny, qazir tiri, jasy jetpister shamasynda. Jınaqta keltirilgen áni orys ánderi úlgisine eliktep shyǵarsa kerek», dep jazady. Bul ándi elimiz egemendik al­ǵan­nan keıin, Shákárim ánderin keń túrde nasıhattaǵan marqum ánshi Keldenbaı О́lmesekovtiń oryndaýynda beıne taspaǵa jazyp alynǵan muraǵattan tyńdaýǵa bolady.

Shákárimniń mýzykalyq jan-jaqty biliktiligin tanytatyn taǵy bir týyndy – «Jańa oı­dan shyǵarǵan bir bólek án» shyǵarmasy. Bul án klassıkalyq romans stılinde jazylǵan. Án kúrdeli formaǵa negizdelgen úsh bólimnen turady. Jalpy, aqyn­nyń qazaq mýzykasyndaǵy basty jańalyǵy – romanstyń majordan mınorǵa aýysyp, eki tonalnoste shyǵarylýy. Mınor – úsh dybystylyq akkordqa jáne onyń ózindik mánerine ne­gizdelgen úılesim. Onyń bul qasıeti dybysqa muńdy, qaıǵyly sıpat beredi. Al majorlyq lad bolsa – kóterińki kóńil, ser­­gektik maǵynany ústeıdi. Qa­zaqta modýlıasııasy bar ánder kezdesedi. Biraq bir bólimi basqa tonalnoske aýysýy múlde joq. Án árqashanda bastapqy tonıkada aıaqtala-tuǵyn. Al Shákárim eki lad major men mınordy alma-kezek aýystyryp otyryp, tyń­­darmannyń kó­ńil tolqynyn olaı da bylaı da terbeıdi. Án­niń sapalyq ma­ńyzdylyǵyna aqyn­nyń ózi bylaı dep toqtalady:

«Bos aıǵaı,

Qur oıbaı

Án deme, oıla.

Jasyq ánnen qandaı paıda bar,

Bolmas onda tátti nár.

Uıqasty,

Sıpatty

Ishki syrly jyryńdy ánge qos.

Sózi jan,

Áni tán jarasymdy kelse

tyńdar ony dos».

О́kinishke qaraı, qazir jalpy halyqqa aqynnyń eki-úsh ánderi ǵana tanys. Al onyń 15 áni, eki kúıi áli nasıhattalyp jatqan joq. Aqynnyń mýzykalyq mu­ra­syn muraǵattan aqtaryp, ha­lyq­qa tanytqan Shákir Ábe­nov, Kel­denbaı О́lmesekov, Já­nibek Kármenov sekildi zert­teýshiler men ánshiler ke­rek-aq. Aqyn zamanynda «...Esińe alyp kelgende qabirime, shattyqpen shal­qytyp, ánime salar­syń» dep ur­paǵyna amanat qal­dy­rady. Sol sebepti Sháká­rim­niń mýzy­kalyq murasy zert­telip, zer­delene túsip, qazaqpen birge jasaı beredi dep senemiz.