Eń joǵary qundylyq – ómir súrý quqy

Elimizde ólim jazasynyń tolyq joıylýy – adam quqyqtaryn qamtamasyz etýge jáne konstıtýsııalyq eń joǵary qundylyq – ómir súrý quqyǵyna kepildik berýge yqpal etetinin kórsetedi. Prezıdent Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda quqyq qorǵaýshylardyń ólim jazasyn eldiń Qylmystyq kodeksinen jazalaý sharasy retinde tolyǵymen alyp tastaý týraly usynysyna túsinikteme bere kelip: «Men bul salaǵa erekshe nazar aýdaramyn, óıtkeni onyń jaǵdaıy bizdiń qoǵamnyń damý deńgeıine áser etedi. Biz quqyqtyq jáne ádil memleket qurý jolymen kezeń-kezeńimen ilgerilep kelemiz. Maýsym aıynda men quqyq qorǵaý salasyn keshendi jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Adam quqyqtary salasyndaǵy odan arǵy sharalary týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Buǵan deıin meniń bastamam boıynsha bizdiń elimiz ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ekinshi fakýltatıvtik hattamasyna qosyldy», degen edi.

О́lim jazasynan bas tartý túptep kelgende, memleketi­mizdiń adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy birqatar halyq­aralyq mindette­meni oryn­­daýyn ǵana emes, adam quqyq­taryn qorǵaý júıesin nyǵaıtý­daǵy mańyzdylyǵyn eskergenin ýaqyttyń ózi dáleldep berdi.

Qazaq eli óz aldyna derbes zaıyr­ly el bolyp, táýelsiz­digin jarııalaǵan 30 jyldan astam ýaqytta 536 ólim jazasy oryndalǵan. Bas prokýratýranyń quqyqtyq statıstıka ortalyǵy­nyń málimetinshe, 1997 men 2001 jyl aralyǵynda ólim jazasyna 266 adam kesilgen. Osy ýa­qyt aralyǵynda 150 azamat atyl­­ǵan. 27 adamnyń jazasy «ómir bo­ıyna abaqtyǵa qamaý­ǵa» almas­ty­rylǵan. Qalǵan 89 adam­nyń jaǵ­daıy belgisiz. Alaıda mamandar olardyń osy ýaqyt aralyǵyn­da qaıtys bolýy múmkin ekenin aı­tady. Sebebi kópshiligi ólim jazasy oryndalǵansha, óz-ózderine qol salady eken. Mundaı fakti sol kezeńdi baǵdarlasaq, respýblı­ka boıynsha jyl saıyn 18 adam óz ómirin qıǵan. Sońǵy ret 2003 jy­ly sot sheshimimen eń aýyr úkim kesilip, 12 adam atylǵan.

Jalpy, sol kezeńde Quqyq­tyq reforma baǵdarlama­sy­nyń ózinde-aq ólim jazasyn kezeń-kezeńmen joıýdyń keleshegi naqty belgilengen. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda urlyq, jalǵan aqsha jasaýshylyq, valıýtalyq operasııalar týraly erejelerdi buzý­shylyq, qaraqshylyq, túzeý mekemeleriniń jumysyna irit­ki salatyn áreketter, zorlaý men para alý úshin ólim jazasy zań júzinde joıyldy. Keıin 1998 jylǵy 1 qańtarda jańa Qylmystyq kodekstiń qolda­nysqa engizilýimen ólim jazasy beıbit kezde is júzinde qasaqana kisi óltirgeni úshin ǵana saqtalǵan.

Qujattaǵy ózgeriske bir jaǵy­nan sottar shyǵarǵan ólimge kesý úkimderiniń sany birne­she ese kemigendigi áser etken. Ári-beriden soń, qasaqana kisi óltirý faktisi de azaıǵan. Munyń ózi asa aýyr qylmystyń ósýine ákelmegendigin aıǵaqtaǵan. Biraq qoǵamda jaza jeńil bolsa, adam jaýapkershiliktiń parqyn uǵyn­baýy múmkin, jazanyń qatańdyǵy adamdy qylmys jasaýdan aıaq tartýǵa alyp keledi degen túsinik bar. Buǵan sol kezdegi jasalǵan áleýmettik saýaldamalar dálel bolady. Sondyqtan el bıligi jurtshylyqtyń pikirin eskerip, ólim jazasyn oryndaýdy túbe­geı­li alyp tastamaı, 2003 jyly jeltoqsan aıynda tek moratorıı jarııalaıdy.

– «О́lim jazasyn qoldaný qoǵamdaǵy qylmys sanyn azaıta ma?» degen sıpatta birneshe zertteý jasaldy. Munda ǵalymdar «О́lim jazasyn taǵaıyndaý adamdy qorqyta ma?», «Qylmys sanyn aıtarlyqtaı azaıta ma?», «Nemese qylmystyń belgili bir sanynyń kemýine yqpal etedi me?» degen úsh saýalǵa jaýap izdeýge talpynǵan. Negizinde bul faktorlardyń arasynda eshqandaı baılanys joq. О́ıtkeni adam «ólim» degen nárseden qoryqsa, ómirine udaıy qaýip tónip turatyn ushqysh, shahter syndy mamandyqtardy tańdamas edi. Sol sebepti irgeli krımınologııalyq zertteýlerde ólim jazasyn oryndaý qyl­mystyń azaıýyna áserin tıgiz­beıtini keltiriledi, – deıdi zań ǵylymdarynyń doktory, professor Marat Qoǵamov.

Moratorıı engizilgen tusta kem degende 5 adamǵa ólim jazasy taǵaıyndalǵan. Biraq Qylmys­tyq-atqarý kodeksi 165-ba­bynyń 5-tarmaǵyna sáıkes, ólim jazasy týraly úkim kúshine engen kezden bastap, erte degende bir jyl ótkennen keıin, sondaı-aq ólim jazasyn oryndaýǵa mora­torıı­diń kúshi joıylǵannan soń erte degende bir jyl ótkennen keıin kesiledi. Osylaısha, ólim jazasy moratorıı alynyp tastalǵan jaǵdaıda ǵana oryndalady.

Al jazanyń bul túrin qoldan­baýdyń turaqty quqyqtyq rejimi 2020 jyldyń 24 qyrkúıegine deıin saqtaldy. Al qatań jaza retinde 2004 jyldan bastap ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý dep bekitildi.

Artynsha, 2005 jyly respýb­lıka Azamattyq jáne saıa­sı quqyq­tar týraly paktini ratı­fıka­­sııalady. Al 2006 jyly Eýro­odaqtyń ólim jazasyn joıý týraly úndeýine qosyldy. Elimiz 2007 jyly BUU-nyń О́lim jazasyna moratorıı engizý týraly rezolıýsııasyn da qoldady.

Araǵa jyldar salyp, 2019 jyly jeltoqsanda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eldegi saıa­sı refor­malardy júzege asyrý negizinde Syrtqy ister mınıstr­ligine azamattyq jáne saıası qu­qyqtar týraly halyqaralyq pakti­niń ekinshi Fakýltatıvtik hat­tamasyna qosylý rásimin bas­taý­dy tapsyrǵan-dy. Sóıtip, 2020 jyl­dyń 23 qyrkúıeginde BUU shtab-páterinde Qazaqstannyń turaq­ty ókili Qaırat Omarov atal­ǵan hattamaǵa qol qoıdy. Sheshim­di Memleket basshysy BUU Bas Assambleıasynyń 75-me­reı­toı­lyq sessııasynda jarııalady.

«Bul sheshim Konstıtýsııaǵa tolyǵymen sáıkes keledi jáne negizgi zańǵa eshqandaı ózgeris engizýdi qajet etpeıdi. Kezinde ólim jazasyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń Jarlyǵy­men tyıym salynǵan. Elimizde ólim jazasy qoldanylmaıdy. О́lim jazasy Konstıtýsııada belgi­lengen 2 jaǵdaıda ǵana qaras­ty­rylady jáne ol tolyǵymen fakýltatıvti hattamaǵa sáıkes keledi», dep Memleket basshysy kópke jalpy saıası pikirtalas barysynda jetkizdi.

Aıta keterligi, BUU qujat­tary múshe memleketterge eń joǵary jazany sheteldik agressııa, genosıd sekildi soǵys kezinde jasalǵan aýyr qylmystarǵa qoldanýǵa ruqsat etedi.

2021 jyldyń 2 qań­tarynda Prezıdent «О́lim jaza­synyń kúshin joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige Ekinshi Fakýltatıvtik Hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańǵa qol qoıdy. Qujatqa sáıkes, bu­ryn ólim jazasyna kesilgen qyl­mys­kerlerdiń jazasy ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna aýystyryldy. Osylaısha, elimiz ólim jazasynan zańdy túrde bas tartqan elderdiń qa­tary­na qosyldy. Al ólim jaza­sy al­mas­tyrylǵandardy merziminen buryn shartty túrde bosatýǵa tyıym salyndy. Parlament Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bul qadam elimizdiń demokratııalyq jolmen damýyna sep bolatynyna senim bildirdi.

«Memleket basshysy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń qarasha aıynda ótken otyrysynda Qazaq­standa ólim jazasy qandaı da bir eskertpesiz joıylýǵa tıis degen ustanymdy bildirdi. Osy zańdy qabyldaı otyryp, Qazaqstan ólim jazasyna zań júzinde tyıym salǵan elder tobyna qosyldy. Sondaı-aq elimiz ólim jazasyn tolyǵymen joıýǵa arnalǵan halyqaralyq qozǵalysty qol­daıtynyn zań arqyly dáleldep otyr. Qabyldanǵan zań elimizdiń demokratııalyq jolmen damýyna óz úlesin qosady dep senemiz», dedi Senat tóraǵasy.

Gýmanıstik memlekettik basty qaǵıdaty – adam ómiri. Memleket basshysynyń qylmystyq zańna­ma­ny izgilendirýge baǵyttalǵan bul bastamasy Qazaqstannyń halyqaralyq quqyqtyń joǵary standartqa qadam basqanyn baıqatty. Ári BUU-nyń ólim jazasyn joıý týraly sheshim­di qabyl­daǵan memleketterge júrgizgen zertteýlerine úńilsek, ólim jazasynan túbegeıli bas tartqan keıbir elde asa aýyr qylmystar sany­nyń artpa­ǵany, kerisinshe basym bóliginde azaıǵany keltiri­ledi. Desek te Qazaqstan ólim jaza­synan bas tartý týraly sheshimi­nen keri shegi­ne almaıdy. О́ıt­keni ólim jaza­syn qaıta engiz­gen elderge BUU tarapynan qatań san­k­sııa salynady. Ázirge eski tá­jirıbeni qoldanyp jatqan eshkim joq. О́ıtkeni bul qadam ár mem­lekettiń táýelsizdigi men jeri­niń tutastyǵyn saqtaý úshin qajet.

– Biz 2020 jyly aldymen Aza­mattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ekin­shi Fakýltatıvtik hattamasy­na qosylyp, keıinnen soǵan qol qoıdyq. 2021 jyly Qylmys­tyq kodeksten eń aýyr sanksııa, ólim jazasy alynyp tastal­dy. Al osydan eki jyl buryn kons­t­ıtýsııalyq reforma aıasyn­da Ata zańymyzdan bul jaza­ny alyp tastaýymyz – aqylǵa qo­nymdy sheshim. Bul «memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adam­nyń ómiri» degen Konstı­tý­sııa­daǵy qaǵıdaǵa qaıshy kelmeı­di. Zańnamalyq ne halyqaralyq turǵydan alyp qarasaq ta, qısyn­ǵa keledi, – dedi Adam quqyq­tary jónindegi ýákil Artýr Lastaev.

Qazir elimizde ólim jazasy is júzinde ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýmen aýys­tyryldy. Buryn ólim jazasyna kesilgen nemese ómir boıyna sot­tal­ǵan 100-den astam adam jaza­syn Qostanaı oblysyndaǵy «Qara búrkit», Arqalyq qala­syn­daǵy jabyq túrmede ótep jatyr.

2022 jyly ólim jazasynan Qazaq­­­stanmen qatar Papýa-Jańa Gvıneıa, Serra-Leone jáne Ortalyq Afrıka Respýb­lı­kasy tolyq bas tartty. «Amnesty Inter­national» quqyq qorǵaý uıymy­nyń bıyl­ǵy esebi­ne kóz salsaq, keıin­gi on jyl­da álemde ólim jazasy­nyń sany eń joǵary deńgeıge jetken. Dúnıe ­júzin­de byltyr 1 153 ólim jazasy tir­kelgen. Avtorlar kórset­kish­tiń odan aldyńǵy jylmen salys­tyr­ǵanda shamamen 30 paıyz óske­nin baıqaǵan. О́lim jazasyna kesil­genderdiń basym bóligi – esirtki qyl­mysymen túrmege jabyl­ǵan­dar. Qujatta Taıaý Shyǵys elderinde, sonyń ishinde Iranda ólim jazasynyń kúrt óskeni týraly jazylǵan.

Quqyq qorǵaýshylar ólim jazasy Qytaı, Iran, Saýd Ara­bııa­sy, Somalı jáne AQSh-ta jıi oryndalatynyn aıtady. Máse­len, AQSh-ta ólim jazasy bir jylda 24 adamǵa oryndalǵan. Al 2022 jyly 18 sottalýshyǵa úkim taǵaıyndalǵan.