Zań Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda buqaralyq aqparat quraldary týraly zańdy qaıta qaraý týraly bergen tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ázirlengen. Prezıdent memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranystaryn jáne medıa salasynyń damý úrdisterin eskere otyryp jasaqtaýdy mindettedi.
Mine, osy ýaqytqa deıin túrli synǵa ushyrap, suryptalǵan zańda jýrnalısterdiń mártebesin arttyrý, jýrnalısterdiń quqyqtaryn nyǵaıtý syndy birqatar tyń erejeler qarastyrylǵan. Máselen, shuǵyl aqparatqa jaýapty mekeme 3 saǵattyń ishinde jaýap berýge, al keń kólemdegi saýalǵa 5 kún ishinde aqparat berilýge tıis. Eger jýrnalıstiń talaby oryndalmaǵan jaǵdaıda tártiptik jaza qarastyrylady. Tipti sógis, ne qatań sógis alady. Sondaı-aq azamattar aqparat quraldarynan jalǵan aqparat nemese ar-namysyna nuqsan keltiretin aqparatty teristeýdi materıal jaryq kórgen sátten bastap bir jyl ishinde ǵana teriske shyǵarýǵa múmkindigi bar.
«Negizi buǵan deıin munyń merzimi joq bolatyn. 10 ne 15 jyl buryn jazylsa da, sheneýnikter nemese bıznes qaýymdastyq ókilderi ar-namysyma, iskerlik bedelime nuqsan keltirdi dep sotqa shaǵymdana alatyn. Zań jobasyn talqylaýdyń bastapqy kezeńderinde mınıstrlik ókilderi úsh jyl dep usynǵan bolatyn. Biraq medıaqaýymdastyq, depýtattar birlese bir jylǵa deıin qysqartýdy qoldady. Bul pozıtıvti ózgeristerdiń biri dep aıtar edim. Atalǵan materıalǵa jaýap berýdi nemese joqqa shyǵarýdy talap etý merzimi bir jyldan kóp bolýy múmkin, óıtkeni zańda (38-bapta) shaǵym berýdiń merzimi ǵana aıtylǵan. Taǵy bir másele – mundaı shıelenisterdi sotqa deıin retteý tártibi ózgermedi. BAQ redaksııalarynan jaýap qaıtarýǵa múmkindik berýdi nemese joqqa shyǵarýdy talap etý merzimi – bir aı. Aıta ketetini, belgili bir aqparat tek bir mekemege qatysty bolmasa, basqa da anyqtaýdy talap etetin bolsa, aqparatty suratý kezinde zań kúshine engennen keıin jaýap berý merzimi BAQ redaksııasyna eskerte otyryp, 15 jumys kúnine deıin sozylýy múmkin», deıdi jýrnalıst Esengúl Kápqyzy.
Qujatta keıingi eki jylda kóp talqylanǵan «baspasóz kartasy» múldem alynyp tastaldy. О́ıtkeni karta ense, aqparat teń berilmeıdi degen ýáj aıtylǵan edi.
«Etıka máselesi de óte úlken problemaǵa aınaldy. Eń bastysy – jýrnalısterdiń mindetterine kásibı etıka normalaryn saqtaý máselesi qosyldy (26-bap 3-tarmaq). Bul jerde ózin-ózi retteý jáne jýrnalısterdiń kásibı etıkasy degen bar. Negizi álemdik tájirıbede ózin-ózi retteý uıymdary ne qaýymdastyqtary bolsyn, tómennen qurylady. Ony eshqandaı quzyrly mekeme, memlekettik organ qurmaıdy. Álemdik qaýymdastyqta, halyqaralyq tájirıbede jýrnalısterdiń etıka máselelerin jýrnalısterdiń ózderi retteıdi ári etıkalyq kodeksti de qabyldaıdy. Bizde «jýrnalısterdiń etıka máselelerin kim jáne qalaı retteıdi?» degen saýal týyndaıdy. Endi zań aıasynda BAQ-tyń ózin-ózi retteý máseleleri boıynsha qoǵamdyq kásibı keńester qurylady. Bul respýblıkalyq jáne aımaqtyq tıpte bolady. Olar ereje negizinde jýrnalısterdiń etıka kodeksterin jasaıdy, memlekettik organdardyń qaraýyna usynystar engizedi», deıdi E.Kápqyzy.
Al medıasarapshy Qalıma Tájiqul jýrnalısterge materıal daıyndaǵan kezde zańdaǵy 23-bapty nazarǵa alýdy usyndy. О́ıtkeni tolyqtyrýlar men túzetýler engizilgen qujatta BAQ kontentine monıtorıng jasaý tetigi engizilgen. Soǵan sáıkes «qoǵamnyń adamgershilik damýyna jáne jalpyǵa birdeı ulttyq, mádenı jáne otbasy qundylyqtaryna zııan keltiretin dúnıeler birden tekseriledi».
«Buzýshylyqtar týraly habarlamany jiberý tártibi ózgergen joq (9-bap). Eger bul habarlamaǵa kelispegen jaǵdaıda, redaksııa bes jumys kúni ishinde jazbasha qarsylyq hatyn joldaýǵa tıis. Qazaqtildi kontenttiń kezeń-kezeńimen 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin ósetindigi qarastyryldy. Iаǵnı 2025 jyldan bastap 55 paıyzǵa, 2027 jyldan bastap 60 paıyzǵa jetkizý kózdeledi. Sheteldik BAQ-tyń Qazaqstandaǵy kólemi, mazmuny jáne aqparattyq negizderi zańdaǵy bapta negizge alynyp otyr. Buǵan qosa qujattaǵy BAQ-ty grant arqyly qarjylandyrý tetigine kelsek, bul rette balalarǵa arnalǵan kontent jáne aımaqtyq BAQ-ty damytýǵa basymdyq beriledi. Grant alýshylar arasynda mindetti túrde memlekettik emes BAQ bolýǵa tıis. Jalpy, granttyq qarjylandyrýdyń keminde 2/3 bóligi memlekettik kontentti shyǵarýǵa bólinýi mindetti. Granttar taqyrybyn Memlekettik saıasat jónindegi komıssııa bekitedi. О́z kezeginde komıssııanyń quramy medıauıymdardyń keminde 1/3 ókilderin quraıdy. BAQ-ty granttyq qarjylandyrýǵa qatysty barlyq ereje 2025 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi», deıdi ol.
Memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldaryna granttar berý, akkredıtteýdiń ońaılatylǵan tártibi arqyly, jýrnalısterdi memlekettik organdar men uıymdarǵa tirkeý, basqa da mindetter memlekettik aqparattyq saıasat júzege asyrylatyn Biryńǵaı medıa platforma arqyly júzege asyrylady dep josparlanyp otyr.
Aıta keteıik, zań jobasy jónindegi jumys tobyna júzden asa sarapshy atsalysqan. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» demekshi, nátıjesinde negizgi qujatqa 200-den asa norma engizilgen.
