Byltyr Astanada Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev pen Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik bas dırektory Rafael Grossı Qazaqstan men Agenttik arasyndaǵy 2023–2028 jyldarǵa arnalǵan eldik baǵdarlamaǵa qol qoıǵan bolatyn. Baǵdarlama atom energetıkasy ınfraqurylymy, ıadrolyq jáne radıasııalyq qaýipsizdik, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne ıadrolyq medısına sııaqty tórt basym baǵytty aıqyndaıdy.
Molıbden-99 – dıagnostıkalyq zertteýler jasaýda Tehnesıı-99t generatorlary óndirisinde qoldanylatyn shıkizat. 99mTc qalqansha jáne silekeı bezderin, mıdaǵy isikterdi, júrek ssıntıgrafııasyn jáne basqa ishki aǵzalar jumysyn skanerleýde qoldanylady. Radıonýklıdti dıagnostıkany qoldaný óte erte kezeńde adam aǵzasyndaǵy aýytqýlar men patologııalardy anyqtaýǵa, ýaqtyly em alýǵa múmkindik beredi.
Búginde Iаdrolyq fızıka ınstıtýty – elimizde radıofarmasevtıkalyq preparattardy óndirý úrdisiniń halyqaralyq standarttarǵa sáıkestigin rastaıtyn GMP sertıfıkaty bar jalǵyz uıym. Sertıfıkat ınstıtýtta óndiriletin dárilerdiń joǵary sapasy men qaýipsizdigin aıǵaqtaıdy. Munda radıoızotoptar, ıaǵnı dıagnostıka men terapııaǵa arnalǵan sertıfıkattalǵan dárilik preparattar óndirisi jolǵa qoıylǵan. Qazirgi kezde elimizde óndiriletin radıofarmasevtıkalyq preparattardyń 75 paıyzǵa jýyǵyn ınstıtýt mamandary óndirip, Almaty, Shymkent jáne Semeı qalalaryndaǵy medısınalyq mekemelerdi qamtamasyz etip otyr.
Qaterli isik aýrýlaryn emdeý men erte dıagnostıkalaýda medısınalyq jáne ónerkásiptik maqsattaǵy radıoızotoptardy óndirýmen baılanysty radıasııalyq tehnologııalardy qoldanýǵa qajettilik artyp keledi. Osy máseleni sheshý jáne ımportqa táýeldilikten arylý maqsatynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ǵalymdary sońǵy jyldary asa mańyzdy medısınalyq ızotoptar men radıofarmpreparattar tehnologııalaryn ázirleýmen aınalysyp jatyr. Qazaq radıologııa jáne onkologııa ınstıtýtynda ornatylǵan onkologııalyq, basqa da aýrýlarǵa dıagnostıkalyq zertteýler jasaıtyn pozıtrondy-emıssııalyq tomografta, Prezıdent Is basqarmasy Medısınalyq ortalyǵy bazasynda ashylǵan onkologııalyq klınıkada qoldanylatyn generatorlar Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda óndiriledi. Tájirıbe kórsetkendeı, ınstıtýtta qaterli isikti emdeýde qoldanylatyn radıofarmpreparattar elimizdiń medısına salasynda ǵana emes, shetelderde de suranysqa ıe bola bastady. Al ónerkásipke arnalǵan radıoızotoptar óndirisi zamanaýı jetistikter qatarynda. Qazirgi kezde ınstıtýt kobalt-57 radıoaktıvti ızotopyn Germanııa, Fransııa, Reseı naryǵyna eksporttap jatyr. Túrkııa Respýblıkasyna atalmysh ızopty tasymaldaý josparlanyp otyr.
Ǵalymdar ıadrolyq fızıka ǵylymynyń irgeli jáne qoldanbaly jańalyqtaryn medısınamen qatar ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, qurylys salasy men arheologııanyń ıgiliginde paıdalanyp keledi. Radıoızotoptar munaı, metallýrgııa salasynda da keńinen qoldanys tabýda. Defektoskopııa salasy úshin gamma sáýle shyǵaratyn radıoızotoptar da naryqta úlken suranysqa ıe. Instıtýt bazasynda óndiriletin jarany zararsyzdandyryp, ınfeksııadan qorǵaıtyn «Aqua dress» medısınalyq-kosmetıkalyq sterıldi gıdrogeldi tańǵyshtary men terige arnalǵan shýngıtti maskalar osy saladaǵy óndiriske serpilis berip otyr. Ǵylym qorynyń grantyn jeńip alǵan ınstıtýt qazirgi tańda halyqaralyq standartqa saı gıdreldi tańytqyshtar óndirisin damytýdy kózdep otyr.
Instıtýtta ornalasqan SSR-Q reaktoryndaǵy neıtrondy radıografııa men tomografııa qondyrǵysy rentgenmen salystyrǵanda onyń beıtarap bólshek retinde tereńdete zertteıtin ereksheliginde. Munda 3D modeli arqyly 3-4 sm qalyńdyqtaǵy bolatty, 10 sm temirdi de, tasty da skanerleýge bolady. Onyń kómegimen ken oryndarynan tabylǵan buıymdardy zertteý ǵalymdar jumysyn áldeqaıda jeńildetip otyr. Neıtrondy tomografııanyń jetistigi búginde arheologııa salasynda da jemisin berip jatqany belgili. Osy oraıda Esik qorǵanynan tabylǵan Saq dáýirine tıesili adamnyń jaq súıegin túsirip, tisinde sýdyń qaldyqtaryn zertteý ádisi Ortalyq Azııada alǵash ret qoldanysqa engen bolatyn. Sonymen birge ıadrolyq fızıkadaǵy jetistikterdiń biri retinde lıtıı ıondy batareıalar óndirisin ataýǵa bolady. Lıtıı ıondy batareıalar uıaly telefondardy jáne elektromobılderdi qýattaýda paıdalanylady. Sońǵy jyldary qolǵa alynǵan bul baǵyt jasyl energııadaǵy jetistik sanalady.
Qazirgi tańda shıkizattyq emes áleýetimizdi damytýda ınstıtýt ǵalymdary radıasııalyq óńdeý ádisi arqyly, sondaı-aq sýdan taraıtyn aýrýlar, sáýlelengen sýda bolatyn hımııalyq reaksııalar, zııandy organıkalyq zattardyń, zııandy mıkroorganızmderdi joıýǵa qatysty jobalardy óndiriske engizý baǵytynda da keshendi jumystar istep jatyr.
ALMATY
