– Aldymen ózińiz týraly aıtyp ótseńiz. Qaı jerdiń týmasysyz? Qaıda bilim alyp, jýrnalıstıkaǵa qashan qadam bastyńyz?
– Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Mýromskoe dep atalatyn shaǵyn eldi mekende dúnıege keldim. Eki kósheni jaǵalaı ornalasqan 60 tútin bar. Qyzyq-shyjyǵyn, qaıǵy-muńyn bir otbasydaı ótkergen aýyl edi. Sol óńirdiń jasyl jelegine aýnap, balalyq shaǵymnyń tátti kezeńderin ótkizdim. Keıin nashar ınfraqurylym áserinen turǵyndary kóship tyndy. Bizde kóppen aýdan-qala mańyn jaǵaladyq. Kishkentaıymnan ádebıetke qumarlyǵym bir tóbe, shyǵarma jazǵandy janym súıetin. Tipti mańdaıaldy basylymdardyń birin qaldyrmaı oqıtynmyn. Osynyń barlyǵy meniń gýmanıtarlyq salaǵa bet burýyma sep boldy. Odan qaldy, teledıdardaǵy serıaldardan jýrnalıst mamandyǵyna mahabbatym ashyldy.
Ákem eńbekqor, ómir boıy traktorshy, al anam eden jýýshy bolyp jumys istedi. Sodan bolar, ákem sheshimime úzildi-kesildi qarsy boldy. «Jurttyń balalary sekildi muǵalim ne dáriger bol» dep úgittedi. Kónbedim. Sóıtip júrip UBT taıady, aqyry synaqtan súrindim. Sonda da 2006 jyly Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka mamandyǵyna aqyly bólimine qabyldandym.
Birinshi kýrsta ata-anam sıyryn satyp, oqýdyń aqysyn amaldadyq. Shyǵarmashylyq ortaǵa tez beıimdeldim. Alǵashqy semestrden-aq oblystyq «Qazaqstan-Petropavl» (qazir Qyzylzhar) arnasyndaǵy stýdenttik «Parasat» baǵdarlamasy aıasynda shaǵyn reportajdar jasaı bastadym. Oń-solymdy tanyp, 19 jasymda «Qazaqstan» telearnasynyń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolyp taǵaıyndaldym. Jas bolsam da, aımaqtyń ótkir máselelerin qaýzap, óńirdiń problemalarynyń sheshilýine túrtki boldym. Jýrnalıstıka teginde teorııadan góri tájirıbe der edim. О́ıtkeni jumys istep júrip, teorııany da, tájirıbeni de tez ıgerdim.
– Alyp derjava AQSh-taǵy jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biri – Djons Hopkıns ýnıversıtetinde magıstratýrada oqydyńyz. Qarapaıym aýyl balasynyń «Bolashaq» arqyly Amerıkada bilim alýyna ne sebep boldy?
– Shetelge baryp bilim alýdy kim armandamaıdy? Bárimiz de jaqsylyqty kórýge umtylyp, izdeniske den qoıdyq. Sol motıvpen ýnıversıtet bitirgen soń, 2010 jyly alǵash týrıstik vızamen AQSh-qa taban tiredim. Týra bir jylda Batys mádenıetimen tanysyp, turmys-tirshiligine beıimdeldim. Keıin otbasylyq jaǵdaılarǵa baılanysty elge qaıtýyma týra keldi. Desek te, araǵa ýaqyt salyp, 2016 jyly AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshiligi jáne Vashıngtondaǵy Halyqaralyq jýrnalıster ortalyǵy uıymdastyrǵan stýdenttik saıahatqa grant utyp aldym. Ortalyq Azııa elderinen shamamen 10 jýrnalıst qana tańdaldy. Týr barysynda biz amerıkalyq telearnalarda, gazetterde, aqparattyq portaldarda, redaksııalarynda boldyq. Sondaı-aq jýrnalıstıka fakýltetterinde bilim beretin joǵary oqý oryndaryn araladyq. Sol jerdiń atmosferasy qatty unaǵany sonsha, oqýǵa qaıta oralǵym keldi.
Sóıtip júrip, 2018 jyldyń jazynda dostarymnan «Bolashaq» baǵdarlamasy týraly estidim. Árıne, basty másele – aǵylshyn tilin bilý. Az ǵana ýaqyt ishinde deńgeıimdi kóterdim. Qujat tapsyrý merzimi aıaqtalýǵa shaq qalǵanda, kerek qaǵazdardy ótkizip, baǵymdy synap kórdim. Asyǵym alshysynan túsip, «Filmand Media» baǵdarlamasymen magıstratýraǵa oqýǵa tústim. Derekti kıno men jýrnalıstıkanyń arasynda ortaq nárseler kóp. Máselen, oqý baǵdarlamasynda ssenarıst, ımmersıvti storıtellıng, dybys rejısseri, derekti kınorejısser syndy baǵyttar qamtylǵan. Men derekti kınorejısser bolýdy maqsat ettim. Derekti kıno, ssenarıı jazý, montajdaý, operatorlyq óner boıynsha kóbirek sabaq aldym. Bylaısha aıtqanda, tehnıkalyq daǵdylarymdy shyńdadym. Kameramen jumys isteýdi, túsirýdi, montajdaýdy, dybys jazýdy, jaryq qoıýdy úırendim. Jalpy, aqparattyq keńistikke qajetti qazirgi tendensııanyń mashyqtaryn meńgerdim.
– Qazaqstandyq oqý baǵdarlamasynan aıyrmashylyǵy men artyqshylyǵyn aıta ótseńiz. Sondaı-aq elimizdegi medıa salasynyń basty problemalary qandaı? Bizge áli neni eksheý kerek?
– Oqýdy aıaqtaǵanyma 15 jyldaı ýaqyt bolyp qalypty. Jahandaný dáýirinde tehnologııanyń ıgiligin utymdy paıdalanǵaly aıyrmashylyq jer men kókteı deýden aýlaqpyn. Desek te, kóshten irkilip kele jatqan tustarymyz jeterlik. Otandyq bilim ordalarynda reportaj jasaýǵa, sıýjetterdiń qurylymyn túzýge, maqala jazýǵa mashyqtaıtyn «praktık» jýrnalısterdiń qatary áli de az. Teorııalyq jaǵynan, árıne, bári bir-birimen baqtalasyp, jarysýy múmkin, biraq tilshilikte kez kelgen taqyrypta materıal jaza alý mashyǵyń, operatıvtiligiń, digital-dy jaqsy meńgergenińmen synalasyń. Qarapaıym mynadaı dúnıe bar – bizde oqý oryndarynda kúntizbelik keste kóp jaǵdaıda stýdenttiń qalaýyna emes, oqytýshy, professordyń júktemesine qaraı yńǵaılanady. Al Amerıkada bir semestrge ýnıversıtet arnaıy pánderin usynady, keıin stýdent bolashaqta paıdasyn tıgizetin sabaqty ǵana tańdaıdy. Eger stýdentke pánniń mazmuny nemese professor unamasa, pánnen esh kedergisiz bas tarta alady. Iаǵnı pánniń qyzyǵýshylyq týdyryp, stýdentterge unaýyn oqytýshylar men professorlar qamtamasyz etedi. Ol úshin professorlar arnaıy saýalnamalar da júrgizip turady. Saıyp kelgende, ustazdardyń tabysy men bedeli stýdenttiń qanshalyqty qanaǵattanǵanyna baılanysty.
Men elge jaqynda ǵana oraldym. Árıne, kóńil tolmaıtyn dúnıeler damyǵan memleketterde de bolady. Qarapaıym jýrnalıstiń kózqarasymen jaýap bersem, aıyrmashylyq seziledi. Jasyratyny joq, Batysta jýrnalısterdiń sóz bostandyǵy bar. Ony AQSh Konstıtýsııasy qorǵaıdy. Onyń ústine Amerıkada kásipodaqtar men túrli kásibı birlestik óte jaqsy jumys isteıdi. Jýrnalıster áleýmettik jelide post jarııalaǵany úshin túrmege jabylmaıdy. Bizde tipti birneshe jyl ótken, eskirip ketken jazbalary úshin de jaýapkershilikke tartylyp jatatyn jaǵdaılar da kezdesedi. 10 ne 15 jyl buryn jazylsa da, sheneýnikter nemese bıznes qaýymdastyq ókilderi ar-namysyma, iskerlik bedelime nuqsan keltirdi dep sotqa shaǵymdana alady. Tek jýyrda ǵana «Mass-medıa týraly» zań qabyldandy. Qujatta aqparatty teristeý merzimi bir jylǵa qysqartylǵany oń sheshim boldy. Bul da bir qozǵalysty ańǵartady. Sondaı-aq AQSh-ta jýrnalıster sot aldynda jaýap berýden qoryqpaı, úkimetti synap, kez kelgen problemany kótere alady. Al bizde jýrnalıster bıliktiń senzýrasy men qysymyna jıi ushyraıdy. Odan qaldy problemany jasyrýǵa tyrysatyndary taǵy bar. Buǵan birden-bir sebep – elde buqaralyq aqparat quraldarynyń 90 paıyzy memlekettik qarjylandyrýǵa táýeldi. Bul redaksııalyq saıasatqa yqpal etedi. Amerıkada buqaralyq aqparat quraldary jarnamadan nemese jazylýshylar sany arqyly aqsha tabady. Osy turǵydan alyp qarasaq, amerıkalyq jýrnalıstıkanyń kásibı standarttary óte joǵary. Munda etıka, aqparattyń obektıvtiligi jáne senimdiligi mańyzdy. Bizde redaksııalyq standart joq.
Amerıka Qurama Shtattarynda aqparat erkindigi týraly zań bar. Ol memlekettik organdardy jýrnalıster men azamattardyń suraýy boıynsha derekter men qujattarǵa qoljetimdiligin qamtamasyz etýdi mindetteıdi. Qazaqstanda aqparat alý, ásirese memlekettik organdardan qıyn bolýy múmkin. Bul kontenttiń sapasyna tikeleı áser etedi. Elde táýelsiz BAQ-tyń sany artsa ǵana, balans bolýy yqtımal.
– Elimizde jýrnalıstıkany azamattyq belsendilikten ajyratyp turatyn shekara bar ma?
– Áleýmettik jeliniń belsendi qoldanýshysy retinde keıingi jyldary jýrnalıstıka men azamattyq belsendiliktiń shekarasy bulyńǵyr bolyp bara jatqanyn baıqadym. Biraq kásibı jýrnalıst retinde aıyrmashylyq bar ekenin túsinemin. Máselen, jýrnalıster oqıǵany qashanda obektıvti túrde kórsetýge, salmaqty aqparat berýge umtylady. Kásibine adal bolsa, faktilerdi tekserýge mindetti. Beıtarap bola otyryp, qoǵamdy aqparattandyrýymyz qajet.
Al qoǵam belsendileri kerisinshe, belgili bir maqsattar men mindetterdi kózdeıdi. Múddelerge jumys isteıdi. Qazirgi tanymal blogerler men qoǵamdyq pikir kóshbasshylarynyń is-áreketteri jeke maqsattaryna jetýge baǵyttalǵan. Olar kóbine aqparatty emosııaǵa erik berip, keıde burmalap, tipti durys-burysyn teksermeı, birjaqty usynyp jatady. Aýdıtorııa bolsa, kim estıtindeı, qulaq asatyndaı jetkize bilse, kóp jaǵdaıda sonyń artynan ilesip ketedi.
– Qazir qoǵamda «Bolashaq» baǵdarlamasynyń bolashaǵy talqylanyp jatyr. Biri jobanyń nátıjesine kóńili tolmaıdy, endi biri qos qoldap áli bereri bar baǵdarlama dep artyqshylyqtaryn tizbektep álek. Bul rette sizdiń pikirińiz qandaı?
– «Bolashaq» baǵdarlamasynyń ıgiligin sol baǵdarlamanyń arqasynda shetelde bilim alyp, ómirin ózgertken adamdar ǵana tolyq túsine alady. Saralap qarasaq, bul – Batysta bilim alýǵa, kásibı sheberligin shyńdaýǵa múmkindigi bola bermeıtin men sııaqty elimizdiń qarapaıym azamattary úshin biregeı múmkindik. Keıingi kezderi «Bolashaqtyń» únemi synǵa ushyrap júrgeni ras. Oǵan, ókinishke qaraı, teris nıetti túlekterdiń kesiri tıgenin aıta ketken jón. Negizinde, kúni búginge deıin qanshama baǵdarlama stıpendıaty bılik tarmaqtaryna ózgeris engizip jatyr. Ártúrli salanyń aıaq alýyna, zamanaýı qarqynǵa ilesýine septigin tıgizip júr. Osyny da tarazy basyna salý kerek.
– «Bolashaq» stıpendıattarynyń belgili bir bóligi memlekettik tildi bilgenimen, ádette oryssha sóılesedi. Bul týraly ne aıtasyz?
– Shynyn aıtý kerek, bul tek «Bolashaq» túlekteriniń máselesi ǵana emes. Bul – búkil qoǵamǵa qatysty úlken problema. О́kinishke qaraı, úrdis memlekettik qyzmetshilerdiń arasynda da jıi kezdesedi. Jeke óz basym mektepti, joǵary oqý ornyn orys tilinde oqyǵan azamatpyn. Bul qajettilikten emes, Soltústik óńirde shalǵaıda ornalasqan aýyl-aımaqtardaǵy memlekettik tildegi bilim ordalarynyń jetispeýshiliginen ne bolmaýynan týyndady. Elordaǵa qonys tepken soń ǵana qazaq tilinde erkin sóılep, oıymdy jetkizýdi úırendim. Sondyqtan til máselesi áli kúni tártibinen túspeıtini anyq. Biz tek orta, qoǵam bolyp, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtýge kúsh salýymyz qajet.
– Qazaqstan jýrnalıstıkasy on jyldan soń qandaı bolady dep oılaısyz?
– Men optımıspin. Demek 10 jyldan keıin elimizde jýrnalıster táýelsiz, senzýra men memlekettik baqylaýdan ada bolatynyna senemin. Saıyp kelgende, onyń bolashaǵy kóptegen faktorǵa, sonyń ishinde saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne tehnologııalyq jaǵdaıǵa baılanysty. Sóz bostandyǵy men jýrnalıster quqyǵyn qorǵaý salasynda oń ózgerister bolsa, árıne, medıa salasy damyp, obektıvti táýelsiz aqparat kózderiniń sany kóbeıetini sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
