foto:turkystan.kz
Referendým ótkizý úshin halyq arasynda jarııa talqylaý ótkizý qajettigi aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni Japonııanyń Nagasakı, Hırosıma, keıingi Fýkýsımadaǵy, Ýkraınanyń Chernobyldegi apatynyń, munyń ber jaǵynda Semeıdegi 40 jyldan asa jarylys oshaǵyna aınalǵan atom polıgonynyń zardaptaryn el áli umyta qoıǵan joq. Sondyqtan halyqqa atomnyń oń-terisin túsindirý maqsatynda jarııa talqylaýlar uıymdastyrý óte oryndy. Osyndaı talqylaýdyń biri jaqynda Jezqazǵan qalasynda ótti.
Bir qaraǵanda, Jezqazǵan radıasııa aýmaǵynan alystaý jatqan ólke sanalýy múmkin. Biraq kezinde Baıqońyrdan ushqan zymyrandardyń synyqtary Ulytaý dalasyna da az zalalyn tıgizgen joq. Saldarynan týyndaǵan óńirdegi ekologııalyq máselelerdi sheshý maqsatynda 90-jyldardyń bas kezinde qurylǵan «Ulytaý» qozǵalysynyń halyqtyń keń qoldaýyna ıe bolýy da beker emes edi. Qazirdiń ózinde ara-tura tóbesinen geptıl «tógilip» turatyn aımaqtyń halqy atomǵa qatty alańdaýshylyqpen qaraıtyny belgili.
Árıne, búgin men erteńgi tirlikti saraptap, eldiń ósip-órkendeýi, damýy úshin ótken jyldardyń kóleńkeli tustaryn da eskerý qajet. Degenmen ómirdiń alǵa jyljyǵanyn, ǵylymnyń damyǵanyn, tehnologııanyń jetistikterin de bilgen abzal. Osyny qarapaıym halyqqa jan-jaqty túsindirý – tıisti oryndardyń, sala mamandarynyń mindeti.
Jezqazǵandaǵy jarııa talqylaýǵa Energetıka mınıstrliginiń ókilderi, «Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS, Iаdrolyq fızıka ınstıtýty men «Úlbi metallýrgııalyq zaýyty» AQ mamandary arnaıy qatysyp, kóptiń kókeıinde júrgen «Atom stansasyn salý qanshalyqty tıimdi?», «Stansa salatyn arnaıy mamandar bar ma?», «Qaı el salady?» degen basty suraqtar jan-jaqty talqyǵa salyndy.
«Búkil álem qazirgi kezde kómirtegisiz energetıkaǵa kóshý baǵytyn ustanyp keledi». Osylaı degen Energetıka mınıstrligi Atom energetıkasy jáne ónerkásibi departamenti dırektorynyń orynbasary G.Mursalova keleshektiń atom energetıkasymen baılanysty ekenin atap ótti.
«Elimizde jańa energetıkalyq qýattardy iske qosýdyń qajettiligi áldeqashan pisip-jetilgen. Jyl saıyn elektr energııasyn tutyný 3 paıyzǵa ósip otyrsa, qazir jumys istep turǵan stansalardyń 70 paıyzǵa jýyǵy tozǵan. Osynyń barlyǵyn eskersek, erteń múldem qarańǵylyq qushaǵynda qalyp qoımaımyz ba? Árıne, mundaıda «sol tozyǵy jetken stansalardy jóndesin» deıtin qarsy ýáj aıtylatyny da anyq. El Úkimeti de osyndaı baǵytqa kóshýdi maqsat etip otyr. Árıne, álemdik kósh-kerýennen qalys qalý órkenıetke umtylǵan elge jaraspaıdy», dedi G.Mursalova.
Al AES salýǵa elimizde qajetti shıkizat, onyń jumysyn júrgizetin mamandar bar ma? Jarııa talqylaý kezinde bul suraqtardyń da jan-jaqty jaýaby berildi. «Eger atom stansasyna eń qajetti ýran otyny desek, elimizde óndirilgen ýran otynyn kórshiles Qytaı eli paıdalanyp jatyr. О́ıtkeni óte sapaly. Sol ónimdi ózimizdiń AES-ke paıdalanýǵa da bolady», deıdi mamandar.
О́kinishke qaraı, mamandar týraly sóz etkende kópshiligimiz ózimizde ne bar, ne joǵyn bile qoımaıtynymyz ras. Áıtpese, «Erteń sol AES-te kim jumys isteıdi?» deıtin suraq týyndamas edi. «Elimizdegi atom energetıkasyn 100 paıyz otandyq mamandarmen qamtý esh qıyndyq týdyrmaıdy». Muny talqylaý kezinde Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri D.Janseıitov te rastap otyr. Onyń aıtýynsha, ıadrolyq fızıka mamandary elimizdegi tórt irgeli oqý ordasynda – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıteti jáne D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetterinde daıarlanady.
«Erekshe atap óterligi, atalǵan joǵary oqý oryndary ıadrolyq fızıka, atom energetıkasyna baılanysty dúnıejúzindegi 30-dan asa eldiń oqý ornymen tyǵyz baılanys ornatqan. Olardyń arasynda AQSh, Eýropa, Reseı, Túrkııa, t.b. joǵary oqý oryndary bar. Demek bul salada maman tapshylyǵy týyndamaıdy. Negizi AES-te ıadrolyq fızıka mamandary ǵana jumys isteıdi degen túsiniktiń ózi durys emes. Bul – túbirimen qate. Ári ketkende AES-tegi mamandardyń 20%-y ǵana solar, al qalǵandary qarapaıym elektrıkter, energetıkter taǵy basqa mamandar», deıdi D.Janseıitov.
«Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS bas dırektory T.Jantıkın: «AES degenimiz – saıyp kelgende energııa óndiretin oryn. Qazirgi stansalardan AES-tiń ereksheligi atomnyń múmkindigin paıdalanatyndyǵynda ǵana», deıdi.
Sóz basynda ǵylymnyń damyǵany, tehnologııalyq jańarýlar týraly aıtyp óttik. О́ıtkeni halyq AES-tiń qaýipsizdigine alańdaıdy. Osy oraıda, jarııa talqylaý kezinde mamandar «Osydan jarty ǵasyr buryn shyǵarylǵan ushaq pen qazirgi ushaqty salystyrýǵa bola ma? Ushýǵa qaısysy qaýipsiz?» degen suraqtyń jaýaby qazirgi AES qaýipsizdigi jónindegi alańdaýshylyqty seıiltýge tıis ekenin alǵa tartty.
AES-ti qaı el salǵany durys? Ázirge naqty sheshim qabyldanǵan joq. «Qazaqstanda AES salýǵa nıetti» degen habar shyqqaly álemniń ár qıyrynan 13 usynys túsken eken. Solardyń arasynan tańdaý tórteýine túsip otyr. Bul usynystar Fransııa, Reseı, Qytaı, Koreı elderinen kelip túsken. Biraq bul da sońǵy sheshim emes. Naqty sheshim usynystardy saralaý kezinde anyqtalady.
«Referendým kezinde halyq jeldirme sózden góri, arnaıy mamandardyń salmaqty pikirine qulaq túrgeni abzal. Sondaı-aq ınvestısııa qaı elden kelse, AES-ke sol eldiń bıligi ornaı qalmaıdy. AES – bizdiń eldiń menshigi, ınvestor qarjysyn quıady, belgili kelisimshartqa otyrady. Bar bolǵany sol ǵana. Halqymyz «AES-ti qaı el salsa, sol eldiń mamandary basyp alady» degen túsinikten arylýy kerek. AES tek energııa óndirip qoımaıdy. Aıtalyq, kezinde Aqtaý qalasynda atom elektr stansasy jumys istedi. Qýattylyǵy 350 MVt jyldam neıtrondy reaktory bar osy stansa halyqqa taza tushy sý berip te turdy. Elimizde ızotoptar, sonyń ishinde ıadrolyq medısına óndirisi de damyp keledi. Demek AES múmkindigin energetıkadan basqa da salalarǵa paıdalanýǵa bolady», deıdi jıynǵa qatysqan mamandar.
Atom elektr stansasy aldaǵy kóptegen jyldy kózdep, eskerip baryp salynatyny anyq. Táýelsizdiktiń túr-túri bar. Sonyń biri – energetıkalyq táýelsizdik. Al soǵan qalaı qol jetkizýge bolady? AES-tiń kerektigi, mine, osynda. Bul – mamandardyń sózi. Kóp jyl boıy MAGATE-niń, ıaǵnı Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik bas dırektorynyń keńesshisi bolǵan azamat, ǵalym Tımýr Jantıkın sekildi álemdik deńgeıdegi bilikti mamandary bar eldiń energetıka salasyndaǵy sony jańalyqtardy paıdalanýǵa umtylýy zańdylyq ekeni sózsiz.
Jezqazǵan
