Dıplomatııa – álemdik damýdyń dánekeri

Jahandanýdy jaqtaıtyn memleket

Jalpy, elshilikter memleket­ara­­lyq máseleler men dıploma­tııa­lyq qatynastardan bólek, syrt­taǵy el azamattarynyń qu­qyq­taryn qorǵaýdy, olardyń kelip-ketýi, oqyp, bilim alýy, kásip­pen aınalysýy syndy mańyz­dy máselelerin nazardan tys qal­dyr­maı, qadaǵalap otyrýǵa tıis. De­genmen, dıplomattar rýhanı is-sharalardyń ótýine de uıyt­qy bolyp, elimizdiń ádet-ǵur­pyn, salt-sanasyn, án men kúıin ta­nystyrý, nasıhattaýǵa da úles qo­syp keledi. Shet memleketter­de ashylyp jatqan mádenı orta­lyqtardyń basy-qasynda elshilik ókilderiniń de júretini zańdylyq.

Árıne, qaı eldiń bolsyn Mem­leket basshysyn nómiri birinshi dıplomaty retinde beıresmı qarastyrýǵa bolady. Bul rette Qazaqstan Prezıdentiniń álemdik dıplomatııadaǵy bedeli, bilim-biligi, tájirıbesi talaıǵa úlgi bolarlyq.

Bıyl 31 mamyr kúni Almaty­daǵy Ǵylym ordasynda jas ǵalym­darmen bolǵan kezdesýde Prezıdent memlekettiń syrtqy saıasattaǵy múddelerine de toqtalǵan edi.

«Teńgerimdi ári syndarly syrtqy saıasat júrgize otyryp, barlyq múddeli memleketpen teń quqyqty jáne ózara tıimdi qatynas ornatamyz. Biz seriktestikke basa mán beremiz. Aramyzdy ajyratyp, senimge syzat túsiretin qabyrǵa turǵyzý úshin emes, yntymaqtastyq pen ózara túsinistikke bastaıtyn kópir salý maqsatynda júıeli jumys isteımiz. Alaıda qazirgi ýaqytta janjaldar men soǵys órti basylmaı turǵan aımaqtarda mundaı syndarly saıasat júrgizý óte aýyr. Ol úshin tabandylyq pen sabyrlyq kerek. Dıplomatııa men dıalog jolyn ustana otyryp, biz úılesimdi ári ádiletti halyqaralyq qurylym qurýdy jaqtaımyz. Biz el ishinde jan-jaqty reformalardy júzege asyryp jatyrmyz. Sondaı-aq qandaı da bir saıa­sı jaǵdaıdyń yǵyna jyǵylmaı nemese bóten pikirlerge ermeı, ult­tyq múddemizdi kózdeıtin teńge­rimdi syrtqy saıasat júrgizip otyrmyz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Bul rette Memleket basshysy Ádiletti Qazaqstan jolymen alǵa qadam basyp kele jatqan eli­miz jaýapty dıplomatııanyń qaǵı­dattary men qundylyqtaryn qa­tań saqtaýǵa beıildi ekenin de aı­typ júr. Máselen, osy jyl­dyń mamyr aıynyń sońynda Sınga­pýrǵa barǵan memlekettik sa­pary barysynda Memleket basshy­sy «Qazaqstan jáne orta derja­va­­lardyń róli: qaýipsizdikti, turaq­ty­lyq pen ornyqty damýdy ilgeri­letý» taqyrybynda dáris oqyp, elimizdiń syrtqy saıasatyna qatysty ustanymdaryn da atap ótken-di.
«Barlyq syrtqy seriktesterimiz Astananyń qandaı ustanymda ekenin jaqsy túsinedi. Sondyqtan bizdi senimdi áriptes sanaıdy. Biz «Jahandanýdy jaqtaıtyn Qazaqstan» retinde búkil álemmen ashyq qarym-qatynas jasaýdy jalǵastyra beremiz. Bul – bizdiń elimizdiń syrtqy saıasattaǵy baǵ­dary. Turaqsyzdyq uzaq ýaqyt­qa sozylǵan jańa dáýirde tek osylaı ǵana jetistikke jete ala­myz. Sol sebepti bizge qazirgi qalyptasqan ahýalǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Dúnıejúzimen ashyq qatynas jasaı otyryp, biz syrtqy syn-qaterlerge qarsy kúreste qyraǵylyq tanytyp, proaktıvti túrde áreket etemiz. Qazaqstannyń zańdy quqyqtary men maqsatyn qorǵaý isinde tartynyp qalmaımyz, elimizdiń bas­ty múddesin qurban etýge eshqa­shan jol bermeımiz. Keıde biz­diń ustanymymyzǵa kúmánmen qaraı­­dy, beıtaraptyǵymyz úshin synaıdy. Biraq muny óz kózqarasy, senimi joq dep qabyldamaǵan jón. Ony qaqtyǵys pen májbúrliktiń ornyna sanaly túrde dıplomatııa men dıalogti tańdaý dep túsingen abzal. Bul tańdaý – terrıto­rııa­lyq daýlardan bastap ıdeolo­gııa­­lyq qaq­tyǵystarǵa deıingi túrli qaıshy­lyqtardy eńserýge septigimizdi tıgizýge múmkindik beretin bizdiń myqty qyrymyz», dedi Prezıdent.

Sondaı-aq elimizdiń Ázerbaı­jan men Armenııa arasyndaǵy bitim­gerlik úderisine yqpal etý áre­ketin, Irannyń ıadrolyq baǵ­dar­lamasyna qatysty ara aǵaıyndyǵyn, Sırııadaǵy qaqtyǵystardy retteý jónindegi Astana úderisin, sondaı-aq BUU mıssııasy aıasynda Golan jotalary aımaǵyna alǵash ret derbes bitimgerlik kúshterin jiberýin de dıplomatııalyq turǵydan jetilgenimizdiń jarqyn mysaly retinde atap ótýge bolady.

Sol sebepti de dıplomattardy elimizdiń sheteldegi beınesi sanaıtynymyz da ras. Sondyqtan da joǵary kásibılik pen memleket júktegen mindetterdi sapaly oryndaý osy salanyń ár ókiliniń jaýapkershiligine júktelgen.

Elshiniń mindeti – eldik múdde

Memleket jáne qoǵam qaırat­keri, fılolog ǵalym, kezinde eli­miz­diń Syrtqy ister vıse-mınıstri, Ulybrıtanııada elshi qyzmetin atqarǵan Ádil Ahmetov qaı elge barsa da, sol eldi barynsha zerttep, jaqsysyn úırenip, jamanynan jırený kerektigin aıtady. Otandyq dıplomatııanyń qalyptasý kezeńine qatysty oı-pikirimen bólisken Ádil Ahmetov:
– Elimizdiń dıplomatııalyq qyz­metiniń tarıhyna úńilsek, bul salanyń aıaqqa turýyna Memle­ket basshysynyń kóp eńbek sińirge­nin birden kesip aıta alamyz. Iаǵnı otan­dyq dıplomatııalyq qyzmet­tiń qalyptasý kezeńin qazirgi Pre­zıdentimizdiń osy salaǵa kelýimen baılanystyrǵan durys. Sebebi birneshe tildi meńgergen, syrtqy saıasattyń mektebin kórgen Qasym-Jomart Toqaev sonaý keńestik kezeńde KSRO-nyń dıpkorpýsynda eńbek etip, keıin elge kelgende vıse-mınıstr, mınıstr retinde osy salanyń tasyn órge domalatty. BUU Bas hatshysynyń orynbasary bola júrip te álemdik geo­saıası ahýal­dar, jahandyq syn-qaterlermen kúres tóńireginde de jemisti eńbek etti.

Jalpy, bizdiń syrtqy saıasat­tyń qalyptasýyna, damýyna, shet memlekettermen baılanystyń kúsheıýine, elshilikterimizdiń, dıplomatııalyq ókildikterimizdiń ashylýyna sala basshylarynyń, elshilerdiń qosqan úlesi óte zor. Keıingi jyldary Syrtqy ister mınıstri bolǵan azamattardyń da eren eńbegin aıryqsha atap ótýge bolady, – deıdi Ádil Qurmanjanuly.

Á.Ahmetov 2000-2001 jyldary elimizdiń Ulybrıtanııadaǵy Tó­tenshe jáne О́kiletti elshisi bolyp qyzmet etti. Ol kezde shet tilin bi­letin elshiler neken-saıaq edi. Ege­men­dikti endi alǵan kezeń bol­ǵan­dyq­tan dıplomatııalyq kor­pýs ta dál qazirgi­deı qalyptasa qoımaǵan shaq.

– Elshilikterge kóbine joǵary at­qarý­shylyq, partııalyq qyzmet iste­gen azamattar jiberilip otyratyn. Al elshi múmkindiginshe bara jat­qan eliniń tilin jaqsy bilýi kerek. Aý­dar­mashymen jumys istegen el­shi tolyqqandy elshi bolyp ju­mys atqara almaıdy. Sol sebepti til máselesi munda óte ózekti, – deıdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Á.Ahmetov.

Á.Ahmetov Ulybrıtanııaǵa elshi bolyp attanǵanda eki eldiń ara­syn­daǵy baılanys jaqsy jolǵa qoıyl­ǵan shaq edi. Ásirese Brıtan korol­digi bizdiń elge munaı-gaz sala­sy boıynsha qomaqty ınvestı­sııa sala bastaǵan. Oqý-aǵartý salasyn­da da biraz jetistikke qol jetki­zil­gen. Sol kezeńde elimizdiń 400-deı stýdenti Ulybrıtanııada joǵa­ry oqý oryndarynda oqyp júrgen.

– Elshilik sol eldiń tarıhyn, máde­nıe­tin, saıasatyn, qarjy júıe­sin, salyq júıesin, barlyǵyn zert­teı júrip, jaqsysyn úırenip, ja­manynan jırený kerek. Uly­brıtanııanyń damyǵan el retinde bizge úlgi bolar tusy jeterlik. Avtomobıl joly, temirjol ınjenerııasy, JOO, óner, kınoındýstrııa salasynan alatyn dúnıe kóp. Zań shyǵarý júıesinen de ózimizdiń basqarý isine kerekti keńes­ter alýǵa bolady. Elshi tek aqpa­rat alýdan bólek, sol eldi jan-jaqty zerttep, zerdelep, alǵan málimetin el damýynyń bir káde­sine jaratqany abzal. Bul ret­te, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr elderinen de úıre­neri­miz kóp. Qazir, shúkir, jastarymyz kóp til biledi. Ásirese aǵylshyn, fransýz, nemis, qytaı, koreı tilderin meńgergen azamattar barshylyq. Sondyqtan elshilik jumysy sapasy myqty bolýy úshin, ondaǵy dıplomattardyń da biliktilik, bilim sapasy da joǵary deńgeıde bolýy kerek, – deıdi Á.Ahmetov.

Integrasııalyq úderis lokomotıvi

Ádil Ahmetov Ulybrıtanııaǵa attanarda Memleket basshysy arnaıy qabyldap, munaı men gazymyzǵa ıe bolar tehnıkalyq maman daıarlaıtyn irgeli oqý ornyn qurý jolynda izdenýdi tapsyrǵan eken.

– Ol kezde munaı men gaz salasyna maman daıarlaıtyn áleýetimiz óte tómen edi. Sol sebepti maǵan Ulybrıtanııamen birlesken tehnıkalyq joǵary oqý ornyn qurý isin zerttep, zerdelep, nátıje shyǵarý mıssııasy da senip tapsyryldy. Ol ýaqytta bizdiń munaı óndirisimiz qarqyn ala bastaǵan. Sóıtip, bizdiń bılik Ulybrıtanııa Úkimetinen tehnıkalyq oqý ornyn ashýǵa kómek surap, olar birden qoldaı ketti. Sóıtip, men Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary bolyp júrgen jerimnen shuǵyl Ulybrıtanııaǵa elshi bolyp attandym, – degen Ádil Ahmetov elshilerdiń eldik irgeli isterge de úles qosýyna múmkindigi mol ekenin aıtyp ótti.

Qalaı bolǵan kúnde de, otandyq dıplomatııa – bul qoǵamdyq-saıası turǵydan jańǵyrýymyzǵa, eldegi adamı kapıtaldyń sapasynyń artýy­na, bilim jáne ǵylym, densaýlyq saqtaý salasynyń alǵa basýyna barynsha dem berip, belsendi áreket etýi shart. О́ıtkeni bizge áli de órkenıetti elderdiń tájirıbesi, tehnologııasy qajet-aq.

Kóp jyl dıplomatııalyq qyz­mettiń, elshiliktiń ystyǵy men sýyǵyn qatar kórgen Muhtar Tileý­berdi búginde elimizdiń Aýstrııa Res­pýb­lıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Vena qalasyndaǵy Halyqaralyq uıymdar janyndaǵy turaqty ókili. Onyń aıtýynsha, biz óńirlik jáne jahandyq úderisterge belsendi qatysatyn ornyqty ári bedeldi memleketke aınaldyq.

«Elimizdiń dıplomatııa­lyq qyz­metiniń óz mıssııasyna kiris­kenine otyz jyldan asty. Dıplomatııamyz egemendik alǵan kúnnen bastap mem­lekettik shekaranyń búkil perı­metri bo­ıynsha halyqaralyq-quqyq­tyq tanylýyn jáne barlyq kór­shimizben jáne álemniń basqa memleketi­men beıbit jáne teń quqyqty baı­lanys orna­tý­dy qamtamasyz et­ti. Búgingi tańda Qazaqstan álem­niń 186 eli­men dıp­lomatııalyq qarym-qatynas­ta. Orta­lyq Azııa elderimen dıa­log jandana tústi. Qazaqstan Eýrazııalyq keńis­tik­tegi ınte­grasııalyq úderisterdiń lo­ko­motıvi bolyp, kóptegen halyq­ara­lyq uıymda tóraǵalyq etti», – degen Muhtar Beskenuly Qazaq­stan Eýrazııalyq keńistiktegi ınte­grasııalyq úderisterdiń qozǵaltqysh kúshine aınalǵanyn da aıtty.

Elshi bolý – kez kelgen dıplomat úshin óz qyzmetiniń joǵary shyńy. Sondaı-aq osy qasterli mamandyqqa ózin arnaǵan adam úshin – aıryqsha jaýapkershilik. Qysqasy, elshi – eń joǵary talaptarǵa saı kelýge tıis. Sebebi geosaıası ahýal aýmaly-tókpeli, qubylmaly bolyp turǵan qazirgi ýaqyt dıplomattarǵa erekshe talaptar qoıyp otyr.