Zertteý jumysy eki kitaptan turady. «Sol shynshyl: Haq jáne Jalǵyz» atty birinshi kitapta Abaıdyń danalyq máıegi men abaıtanýdyń eń kúrdeli de tylsym jumbaǵy – álemdi pálsapalyq turǵydan oılaý jáne ony qabyldaýdyń alǵashqy eki satysy paıymdalady. Birinshi saty – sharıǵat. Bul – fánı tirshiliktegi barlyq aqyl-oı men amaldyń qam-hareketin qamtıtyn tanym keńistigi. Ekinshisi – tarıqat. Munda tal besikten jer besikke deıingi aq joldan adaspaýdyń zańdylyqtary qarastyrylǵan. Al «Bir kemel» atalatyn ekinshi kitap Abaıdyń ishki álemine arnalyp jazylǵan. «Aqyl azyǵy – maǵrıfat» bóliminde: Jaratqan men sheksiz jaratylysty «júregińde kir qaldyrmaı» sháksiz taný, sol arqyly, rýhanı kámeletke jetý máseleleri taldanady. Al «ıman azyǵy – aqıqat» bóliminde: máńgi baqılyq dıdarǵaıyp ǵumyrdyń eń sońǵy nur álemi (arsy-kúrsi), jaratylystyń túpki túıini – aqıqat syrlary Abaıdyń kózqarasy arqyly saralanady. Endi barlyǵyn baıyppen baıandap kórelik.
1934 jyly shyqqan Muhtar Áýezovtiń «Abaı aqyndyǵynyń aınalasy» atty ǵylymı maqalasynda «Abaıdyń Shyǵystan kirgen buıymdarynyń basy – ıslam dini» dep atap kórsetedi. Sol sebepti Abaı álemine boılaǵan kezde, ondaǵy tanym tabaldyryǵyn ıslamııatsyz attaı almaımyz. Ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly «Abaı jáne shyǵys» eńbeginde ıslam dinine grek fılosofııasyn paıdalaný arqyly teologııany túsinidirip, tabıǵat, adam, qoǵam qubylystaryna logıka turǵysynan jaýap berýge tyrysqan mútákallamısterdiń (arabsha «kálam» – logos, al «muta» sózi kálam ilimin nasıhattaýshy, taratýshy degendi bildiredi) Abaı talqysynda synǵa ushyraýyn tarqatyp jazady. Onda aqylmen tanylýy múmkin emes túp ıeni (Allany) júrekpen ǵana sezinýge bolatynyn jetkizedi. Al ondaı rýhanııat dárejesine joǵaryda Tursyn Jurtbaı tápsirlep otyrǵan sharıǵat, tarıqat, maǵrıfat jáne aqıqat atty rýhanııat satylary aparady. Shákirti Zarnuqı (Danyshmand) arqyly jetken Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Mırat-ýl Kýlýb» eńbeginde bul túsiniktiń «Sharıǵat – sózderim, tarıqat – isterim, haqıqat – halderim» degen Paıǵambar hadısinen tamyr alyp otyrǵanyn túsine alamyz. Tursyn Jurtbaı osy satylardyń oı máıegin sharıǵat uıytatyn jáne ol adal, taza, ádiletti, qııanatsyz múmin bolyp ómir súrýdiń basty sharty ekenin basa aıtady. Ári qaraı ǵalymnyń ózi sóılesin. «Sharıǵatqa «Ar ilimin» ıgerý arqylý qol jetkizýge bolady.
Abaıdyń:
«Ondaı bolmaq qaıda dep,
Aıtpa ǵylym súıseńiz», –
dep otyrǵandaǵy ǵylymy – osy sharıǵat ǵylymy. Sharıǵı ǵylym: pálsapa, tanym, teologııa, jaratylystaný, juldyznama, ǵaryshtaný, jaǵrafııa, ekonomıka, psıhologııa, ádep, ádebıet, zań-dástúr, tarıh, qysqasyn aıtqanda, on segiz myń ǵalamdaǵy muqym úılesimdiliktiń syry men qupııasyn meńgergen, ómir súrýdiń zańdylyqtaryn qamtamasyz etetin, ondaǵy tepe-teńdikterdi saqtaıtyn, qarama-qaıshylyqtardy retteıtin, ǵalamshar men olardyń arasyndaǵy qozǵalystardy beıbit-tynyshtyqpen damytýdyń tártibin úılestiretin ǵylym. Sharıǵattyń osy tylsym zańdylyqtaryn ıgergende ǵana múslim atanasyń. Sodan keıin baryp sharıǵı úkim shyǵarýǵa, el basqarýǵa, shákirt tárbıeleýge, ıman jolyn nasıhattaýǵa, zań shyǵarýǵa quqyq alasyń.
Abaıdyń:
«Kóp shýyldaq ne tabar,
Bılemese bir kemel», – deıtin kemeli osy satyda qalyptasady», deıdi ǵalym. Sharıǵattan keıingi satydan oryn alatyn, kisini hakimdik deńgeıge jetkeretin ilim deńgeıi – tarıqat. Bul týrasynda Sábıt Muqanov ta habardar bolǵan. Ol óziniń «Halyq murasy» degen eńbeginde bylaı deıdi: «Qazaqta sharıǵattan tarıqat basym bolǵan. Bul zańdy qoldanýshylar – bıler». Tursyn Jurtbaı «Tarıqatqa taǵzym» bóliminde atalǵan rýhanı maqamnyń taqýalyq tamyryn, tanymdyq taraýyn jáne tájirıbelik tálimin Abaıdyń ǵaqlııalaryndaǵy belgilerin bederlep kórsetedi. Sonymen tarıqattyń negizgi sharttary ne? Tursyn Jurtbaı eń áýeli «Quran sóziniń maǵynasyna negizdelgen oı tolǵaý» dep beredi. Kitaptyń tizgin qaǵar sátinde aıtylǵan Qunanbaıdyń qolynan túspeıtin alaqandaı «Bádýam» da – osy tarıqat negizin ústeıtin minájat túri. Bul satyny ıgerýge bel baılaǵan kisi únemi oı ústinde júrýge tıis. Hakimniń úsh súıýdi aıta kelip, sonyń jolynda «oılan-daǵy, úsheýin taratyp baq, basty baıla jolyna malyń túgil» degeni osydan kelip shyǵady. Odan Qudaıǵa degen ǵashyqtyq kelip shyǵady. Ol – sana ıesin bolmys birligine, tanym tutastyǵyna jetkizetin rýhanı kúsh. Abaı qarasózinde bylaı dep túsindiriledi: «Alla Taǵalanyń pendesin mahabbat ýá márhámatpen jaratqanyn bilip, mahabbatyna mahabbatpen ǵana eljiremekti qudaǵa ǵashyq boldy deımiz».
Sonymen, sharıǵatqa ılanyp, tarıqatqa bel baılap, «tolyq adamǵa» jetkizetin tanym joly – maǵrıfat. Maǵrıfatýlla – Allany taný degen sóz. «Dinniń haq maǵrıfatyna jetý ońaı emes» deıdi Abaı. Oǵan úlken rýhanı eńbek arqyly qol jetkizedi. Onyń kilti – senimge tózimdi jáne sabyrly bolý. Bul Abaıdyń: «Mundaı ıman saqtaýǵa qoryqpas júrek, aınymas kóńil, bosanbas býyn kerek» degen ǵaqlııasymen astasyp jatyr. Aldamshy qyzyqtan bas tartý, ádiletti bolý jáne nıet-yqylasyńdy taza ustaý – maǵrıfat maqamdary.
Kelesi ári sońǵy saty – aqıqat. Kúlli bolmys osy núkteden tarap jatyr. «Meken bergen, halyq qylǵan Lámákandy, ıaǵnı túp ıesin kóksep» haqtyqqa jetý – maqsattyń basty nátıjesi. Shákárimniń «buzylmaıtyn shyndyǵy» da, mine, osy. Ol halge eshqashan tolyq anyqtama bere almaımyz. Abaısha túsindirsek, «aqylǵa syımas – ol Alla».
Qosh, Abaıdyń ádebı murasyndaǵy rýhanııat máselelerine hal-qaderinshe túsinikteme bergen Tursyn Jurtbaıdyń atalǵan zertteýi – abaıtanýdyń jańa baspaldaǵy. Ǵaqlı ǵıbratqa Abaı arqasyn tiregen Shyǵys, onyń ishinde musylmanshylyq terezesinen qaralǵan eńbek qazaq oqyrmanynyń kóńil kókjıegin keńitip, júrek saraıyn jylytady dep esepteımiz.
