Aıdos sheberden qalǵan mura

Ol 1880 jyly Shalqar aýda­ny qazirgi Aıshýaq aýyldyq okrýgindegi shaǵyn aýylda dú­nıege kelgen. Keńes ókimeti jylda­rynda osy aýyl №13 Eltaı aýyldyq keńesi dep atal­ǵan. Shalqar aýdandyq tarıhı-ólke­taný mýzeıiniń dırektory Naǵıma Tilembaevanyń aıtýyn­sha, jas­taıynan qolyna biz alyp, kıiz úıdiń kóleńkesinde aýyl adam­darynyń eski etikterin jamap otyrǵan jasóspirimniń áre­ke­tin bastapqyda ákesi Murat Sy­dyq­uly jaqtyrtpaıdy. Bul 1895 jyl­dardyń shamasy. Buırat-buı­rat qumdardyń ortasynda, Aral teńizine jaqyn Qulandy múıisiniń mańyn mekendep otyrǵan aýyl. Shóbi sırek, jeri ystyq, qumdy. Teńiz boıymen Ústirttiń shyǵys kemeri sozylyp jatyr. Onyń arǵy basy –Hıýa. Hıýa men Horezm medreselerinen oqyǵan ıshandar Araldyń Qulandysynda meshit-medrese ashyp, bala oqytty. Ústirt boıyndaǵy qazaq aýyldary Sam asyp, Hıýamen saýda jasady. Aıdos sheberdiń qolónershiliginiń artyn­da osyndaı úlken mektep tur. Ákesi unatpasa da, Aıdos etik tigýdi tastamaıdy. Er adamdardyń saptama etigi, kebis, uzatylatyn qyzdardyń túrli taspen ásemdelgen óksheli aıaqkıimi eń ótimdi taýarǵa aınaldy. Terini ózi óńdep, qajetti quraldardy Hıýadan aldyrtady. Naǵıma Tilembaevanyń aıtýynsha, biraz ýaqyt Aıdos etik tigýdi qoıyp, aýyl meshitinde bala oqytady. Keıin moldalyqty tas­tap, qaıtadan súıek, tas, aǵashtan turmystyq buıym jasaýǵa kóshe­di. Ol Qulandydan qum ara­syndaǵy ­aý­lyna taqta tastar áke­lip, qaıtys bolǵan jandardyń beıitine qulpytastar jasaýmen de aınalysady. Ertede qazaq aýylynda arab grafıkasymen órnektegen qulpytas jasaıtyn tasshylar da erekshe qurmetke ıe bolǵan.

Keńes ókimeti jyldary Úl­ken Bor­syq, Kishi Bor­syq­ qum­darynda, Ústirt boıyn­ me­­ken­­degen aýyldarda aǵash kereýet, tamaq saqtaıtyn asadal, sandyq, qobdılar jasaǵan. She­berdiń qolynan shyqqan dúnıeler 70-jyldarǵa deıin Shalqar aýdanyndaǵy kóp úıdiń tórinde turǵan. Mal súıekterinen sha­ǵyn qobdılar jasap, sandyq, asadaldyń betin órnekteýge qol­dan­ǵan. Aýdandyq mýzeıdegi Aıdos sheberdiń buıymdarynyń aǵashy tozsa da, órnekteri men boıaý­­­y óńin bermeı tur. Kebe­je, qobdısha, asadal betinde ósim­dik tektes órnekter basym. Kóbi­­ne qyzǵaldaq keskindelgen. Gúli, sabaqtary, japyraqtary asa dál­dik­pen órnektelgen. She­ber qyzyl, jasyl boıaýdy kóp paıdalanǵan. Ol attyń er-tur­ma­nyn da jasaǵan. Mýzeıde tur­ǵan taǵy bir dúnıe –1951 jyly Aıdos aqsaqaldyń balasy Ilııas­qa arnap súıekten kómkerip jasa­ǵan eri.

Sheber qartaıǵanda ba­­la-sha­ǵa­symen Shalqar qala­syn­daǵy Úr­ge­­nishbaev kóshesinde turǵan. Qazir ol úıde memo­rıal­­­dyq taq­ta ornatylǵan jáne Aıshýaq aýlynda da sheber atyn­daǵy kóshe bar. Aıta ketý kerek, Aıdos sheberdiń dú­nıelerin 1965 jyldan bas­tap el ishinen eń birinshi bolyp jı­na­ǵan Aqtóbe oblystyq tarıhı-ól­ke­taný mýze­ıin kóp jyl boıy bas­qarǵan, marqum Rysjan Ilııa­so­­va edi.

Aqtóbe oblysy