Ádemi, kórkem, mádenıetti sóıleı bilýdiń ózi – óner. О́z zamanynda Tóle, Áıteke men Qazybek bılerimiz sheshendik sózdiń atasy bolǵan. Olardyń sóılegen sózderi naǵyz óner dep eseptelgen. Dúıim jurttyń aldyna shyǵyp sóıleý úshin, eń aldymen, árbir sóziń taza bolýy kerek. Iаǵnı kórkem sóıleý, til óneri men mádenıeti jeke mektep pen sheshendikke aınala túsedi. Rıtorıka, sheshendik óner degenimizdiń ózi – osy. Bizdiń qoǵamda til óneriniń qalyptasýynda basty maqsat – adamdy durys sóıleýge mashyqtandyrý, sózdik qoryn baıytý, sóıleý mánerin jetildirý, árbir sózge mán berip, ony túsinýge, ulttyq tildiń tabıǵatyn tanytýǵa baýlý bolatyn sahna tiliniń alar orny erekshe. Bul týraly «Sahna tili» jazǵy mektebinde aıtyldy. Jazǵy mektep kezinde T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy sahna tili kafedrasynyń meńgerýshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Darıǵa Turanqulova stýdentterge sheberlik dáristerin oqydy. Al qos ýnıversıtet stýdentteri jyl boıy jınaǵan bilimi men praktıkalyq daıyndyqtaryn kórsetip, tájirıbe almasty. Sahna tórinde jeke-jeke qoıylymdar qoıdy. Jańyltpashty jatqa aıtý, maqal-mátel, óleń joldaryn oqýdaǵy til tazalyǵy men daýys anyqtyǵy syndy akterlik ónerge qatysty mańyzdy dúnıelerdi kórermen nazaryna usyndy. Birinshi kýrs stýdentteriniń eńbekterin professor-oqytýshylar talqyǵa salyp, joǵary baǵalady. Olardyń izdenimpazdyǵyn atap, ónerleri úshin alǵys bildirdi. О́nerge qadam basqan jas býynnyń úırenýge tıis tustaryn da kórsetip, baǵyt-baǵdar berdi.
«Osy jobany iske asyrýǵa birden-bir sebepshi bolǵan Q.A.Iаsaýı atyndaǵy ýnıversıtet rektory Janar Amangeldiqyzyna alǵysym sheksiz jáne rektor retinde onyń óte isker jan ekenin aıtqym keledi. Janar Amangeldiqyzy «Sahna tili» jazǵy mektep jobasyn aldaǵy ýaqytta múmkindik bolyp, stýdentter qoldasa, kúzgi, qysqy, kóktemgi mektep degen sekildi úlken jobaǵa aınaldyrýdy usyndy. Men qýana kelistim», deıdi D.Turanqulova.
Sahna tili – halyqty júzbe-júz kórip otyryp, mádenıetti, ádebıetti, ónerdi, saıasatty, basqa da qoǵamdyq máselelerdi ýaǵyzdaıtyn, halyqtyń sanasyn qalyptastyratyn, urpaqty tárbıeleıtin til. Sondyqtan sahnada sóıleý – úlken óner. Bireýdiń jan sezimin, ishki tebirenisin júrekpen jetkizý, sóıleý normalaryn buzbaı, dramatýrgtiń oıyn aına-qatesiz kórermenge usyný, árıne, ońaı emes. Sahna tiliniń erekshelikterin zerttegen D.Turanqulova: «Sahna tili qansha kórermen otyrsa, sonsha adamnyń qulaǵyna kirip, júregin, jan dúnıesin shymyrlatyp, kókiregine sáýle túsiretin til bolýy qajet. Tildi ádemi jaza bilý bar da, sóıleı bilý bar. Ony halyqqa jetkize bilý bar. Sol tildi halyqqa ádemi, mánerli, sazdy jetkizý úshin sahna tili aýadaı qajet. О́ıtkeni dramadaǵy eń bastysy, eń sheshýshisi, eń negizgisi – til. Demek mádenıetti sóıleı bilý adam balasynyń rýhanı qajettiligi», deıdi D.Turanqulova.
Jazǵy mekteptegi dárister barysynda sahna tiliniń de ózine saı leksıkalyq, grammatıkalyq, orfoepııalyq normasy jazýda ǵana emes, sózdiń qoldanylýy men aıtylýynda da, sóılem kuraýda da, ıaǵnı tildiń ón boıynda bolýǵa tıistigi aıtyldy. Stýdentter tildik normany saqtap sóıleý – mádenıettiliktiń belgisi ekenin, til mádenıetine jetikpin deıtin tulǵa sózdiń maǵynasyn, mándestik ereksheligin, ádebı, tildik tórkinin, sózderdiń erkin jáne turaqty tirkester quramyna ený múmkinshilikterin jete bilýi kerektigin uǵyndy. Sahnada akter til arqyly kórermenimen tikeleı baılanysqa túsedi. Akter tili kórermender úshin durys aıtylǵan ádebı tildiń úlgisi bolýǵa tıis. Ádebı tildiń biryńǵaı normasyna umtylý – til mádenıetiniń bir belgisi.
«Q.A.Iаsaýı atyndaǵy ýnıversıtette barlyq jaǵdaı jasalǵan, sony tıimdi paıdalanyp, eki oqý orny stýdentteri tájirıbe almasty, bir apta boıy túrli qoıylym, trenıng arqyly bilimin tereńdetti, dúnıetanymyn keńeıtti. Bizdi keıingi kezde tilimizdiń mádenıetine, sheshendigine, sheberligine kóńil bólip júrmiz be degen saýal jıi mazalaıdy. Nege sahnadaǵy akterler ǵana taza sóıleıdi, al kúndelikti tirshilikte qalǵan jurttyń qazaqshasy ondaı emes? Osy baǵytta, ıaǵnı til tazalyǵyn qalyptastyrý baǵytynda nege sabaq bermeske dep kóp oılandym. Shákirtterimdi ózge jastarmen salystyryp, tájirıbe almastyrsaq nátıjesi qalaı bolady degen oımen osy jobany jasadyq. Nátıjesinde, bul oıymyz stýdentterimizge qatty unady. Qoıylymdaryn qoıdy, bılerin bıledi, ánderin aıtty. Jalpy, óte keremet joba boldy. Odan keıin jastarymyz qazaq tiliniń qadir-qasıetin, qudiretin sanasyna quıyp aldy dep aıta alamyn. Degenmen teatr sahnasynda, kınoda oınap jatqan akterlerdiń keıbiriniń sóz saptaýy qarabaıyr. Kıno tili Sháken Aımanovtyń «Atamannyń aqyry» fılmindegideı bolsa eken deımiz. «Taqııaly perishte» kınosynda da ádepsiz sózder, balaǵattaýlar joq, ádemi, ázil-qaljyńdy, maǵynaly til jatyr. Al endi jalpy elimizdiń teatrlarynda sahna tili áli de óziniń qajetti deńgeıinde emes. Sondyqtan sahnaǵa shyqqan kezde tildiń tazalyǵyna asa mán berý qajet», dedi D.Turanqulova.
Ýnıversıtet rektory Janar Temirbekova jazǵy mekteptiń jabylý rásiminde mektepti uıymdastyrýdaǵy negizgi maqsat oryndalǵanyn atap ótti.
«Jazǵy mekteptiń jalǵasy bola bersin dep tileımiz. О́nerdi baǵalaıtyn, qazaqtyń dástúrli óneri men sahna ónerine kóńil bólgen eki ýnıversıtettiń birlesken jobalary osyndaı keremet nátıjelerge jete bersin», dedi rektor.
Jazǵy mektep aıasynda bolashaq akterler sahna tili boıynsha biliktilikti arttyrý kýrsynan ótkenin rastaıtyn arnaıy sertıfıkattarǵa ıe boldy. Konserttik baǵdarlamaǵa ulasqan keshte stýdentter bar ónerlerin ortaǵa saldy. Ásem ánder shyrqap, bı bıledi. Jazǵy mektepke arnaý óleńderin oqydy.
TÚRKISTAN
