Jasandy ıntellekt: Bolashaqqa kózqaras

Álemdegi JI ındýstrııasy

Jasandy ıntellekt tehnologııalary densaýlyq saqtaýdan qarjylyq qyz­metter, kólik salasyna deıingi ártúrli salalarǵa engizip jatqany málim. Bú­ginde JI ındýstrııasynyń negizgi baǵyttary­na mynalar jatady: ıntellektýaldy robottar men drondar, tehnologııalyq platformalar, tabıǵı tildi óńdeý tehnologııalary, sóıleýdi taný, mashına­lyq oqytý qosymshalary, kompıýterlik kórý jáne avtonomdy júrgizý. JI tehnologııalary bıznestiń tıimdiligi men ónimdiligin arttyrýda da úlken mańyzǵa ıe. Zertteýler­ge sáıkes, densaýlyq saqtaýda JI qol­daný dıagnostıkalyq ýaqytty qysqar­týǵa jáne boljamdardyń dáldigin jaqsar­týǵa, al qarjy sektorynda derekterdi óńdeý úderisin avtomattandyrýǵa ári táýekelderdi azaıtýǵa múmkindik beredi. Kólik jáne logıstıka salasynda JI marshrýttardy ońtaılandyrýǵa, janarmaı shyǵyndaryn azaıtýǵa kómektesedi.

BUU zertteýi boıynsha elimiz «Elek­trondyq úkimetti damytý» ındeksinde 28-orynda, al «Onlaın qyzmetter» ındeksinde 8-orynda tur. Eldiń ındeksi (E-Government Development Index, EGDI) 0,86 tarmaqty quraıdy. Bul sıfrlyq tehnologııalar damýynyń jo­ǵary deńgeıin, eldiń JI ártúrli salalarǵa ıntegrasııalaýǵa daıyndy­ǵyn kórsetedi. Bizdiń el JI damytý­ǵa baǵyttalǵan halyqaralyq jobalar men bastamalarǵa da belsendi qatysady. Mysaly, Qazaqstan – basqa eldermen ozyq tájirıbe almasýǵa múmkindik bere­tin Halyqaralyq elektrbaılanys odaǵy (ITU) jáne Dúnıejúzilik ekonomıka­lyq forým (WEF) sııaqty túrli halyqara­­lyq uıymdar men fo­rým­dardyń múshesi.

Jalpy, elimiz jahandyq JI nary­­ǵynda óz ornyn senimdi túrde ıelene­di. 2023 jylǵy Oxford Insights úki­met­tiń ­JI daıyndyǵy ındeksinde 193 el­diń ishin­de 72-oryndy, al Ońtústik jáne Orta­lyq Azııa boıyn­sha aımaqtyq reıtıng­te Úndistan men Túrkııadan ke­ıin 3-oryndy ıelendik. Onyń ishinde derekterdiń qol­jetimdiligi, sıfr­lyq múmkindik­ter jáne zańnamalyq bazanyń sıfr­lyq bıznes úlgilerine beıimdelýi sııaqty kúshti jaqtarymen erekshelenemiz.

Dese de elimizdiń tómengi orynda turǵan birqatar kórsetkish bar eke­nin atap ótken jón. Bul – «Kózqaras» jáne «Jetilý». «Kózqaras» ındıkatory elde memlekettik deńgeıde JI damytýǵa strategııalyq kózqarastyń bolýyn qarastyratynyn eskere otyryp, biz JI damytýdyń 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirledik. Tujyrymdama – jasandy ıntellekt ekojúıesin qurýdyń, ony damytý jáne ekonomıkanyń ártúrli salalarynda qol­daný úshin qolaıly jaǵdaı jasaýdyń strategııalyq kózqarasy. Bul qujat jaqyn arada bekitiledi.

Sondaı-aq qazir eldegi JI birmúıiz­dilerdiń sany da eskeriletin «Jetilý» ındıkatory boıynsha elimizdiń pozısııasyn jaqsartý boıynsha jumystar júrgizilip, JI salasyndaǵy startaptardy qoldaý baǵdarlamalarynyń ke­sheni ázirlenip, qazirdiń ózinde engizilip jatyr.

Memlekettik strategııa jáne saıasat

Úkimet azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin JI ekojúıesin qurady. О́ıtkeni jasandy ıntellekt memleket­tik basqarýda suraý sa­lý­lardyń mánin eskere otyryp, su­raý­lardy jikteý, bel­gilengen mer­zim­der boıynsha ha­barlamalar jiberý, olardyń quzyre­tine qaraı memleket­tik organdarǵa suraý salýdy jaqsar­tý, sondaı-aq oryn­daý­shyǵa daıyn jaýaptardy qalyp­­tas­tyrý jáne usy­ný, azamattarǵa suraý salý­lardy tabý­ǵa kómektesý, qa­jetti aqpa­rat­ty alý jáne memlekettik qyzmetterdi ­alýǵa múmkindik beredi. Densaýlyq saqtaý­da – kez kelgen aýytqýlardy anyqtaý, tezirek jáne dálirek dıagnoz qoıý. Bilim berý salasynda – jeke oqytýdyń jańa formalaryn qurý. Qarjy jáne logıs­tıkada – qurylymdalmaǵan derekterdi qury­lymdyq derekterge túrlendirý, jet­kizý tizbegin basqarýdy jaqsartý, suranysty boljaý, jetkizý baǵyttaryn ońtaılandyrý jáne kez kelgen salada logıstıkadaǵy túgendeýdi basqarý.

Qazaqstanda JI salasy belsendi damyp keledi jáne osy úderistiń bir bóligi retinde birqatar negizgi bastamany júzege asyrý josparlanyp otyr:

1. Jasandy ıntellekt ınfraqu­ry­lymyn qurý. Jasandy ıntellekt esepteý qýatymen qamtamasyz etilýi kerek, sondyqtan esepteý resýrstaryna qol jetkizý úshin elimiz óziniń zamanaýı sýper­kompıýterin qurý jobasyn jú­ze­ge asyryp jatyr. Onyń iske qosy­lýy 2025 jylǵa josparlanǵan. Qazir­diń ózinde oǵan úlken suranys bar. Esepteý qýatyna aıyna 1 mln dollar jum­saı­tyn «Higgsfield AI» sııaqty otandyq kompanııalar bul qarajatty elde qal­dyra alady.
2. Bilim berý men oqytýdy damytý: Búginde bilim baǵdarlamasy ár­túrli deńgeıde – joǵary oqý oryndarynda, tehnıkýmdarda jáne kásip­tik lıseılerde jasandy ıntel­lekt bo­ıynsha kýrstar men mamandyqtar­­dy qamtıdy. Qazirdiń ózinde úsh ýnıversıtet jasandy ıntellekt boıynsha bilim baǵdarlamalaryn en­gi­zip, halyqaralyq seriktestik ornatty. Mysaly, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzyl­orda ýnıversıtetinde SeoulTech-pen, Sátbaev ýnıversıtetinde City University of Hong Kong, D.Serikbaev atyn­daǵy ShQMTÝ-men birlesip otyr. Sony­men qatar memleket mamandandyrylǵan ­oqý ortalyqtaryn quryp, taǵylymdama­dan ótý jáne almasý baǵdarlamala­ryn qolǵa aldy.

Startap ekojúıesin damytý

Elimizde jas kásipkerlerdi, ja­sandy ıntellekt salasyndaǵy ınno­va­sııa­­lyq jobalardy qoldaıtyn ın­ký­­ba­sııa­lyq ortalyqtar men star­taptardyń ekojúıesi damyp keledi. 2020 jyly Dúnıe­júzilik banktiń qaty­sýymen О́nim­di ınnovasııalyq keli­sim jobasy aıasyn­da qoldaý tapqan 4 startap-joba úz­dik áleýmettik-baǵ­dar­lan­ǵan ın­nova­sııa­lyq jobalar re­tinde tań­dalǵan edi. Koreıadaǵy GIGF World Summit Awards (The 2nd Global) marapattarynyń qysqa tizimine endi. «COVID-19-dan keıingi dáýirdegi ınnovasııalyq jáne turaq­ty ósý» taqyrybymen ınnovasııa­lyq ósý forýmy) álemdegi eń jaqsy ınno­vasııalyq sheshimder retinde, onyń úsheýi jasandy ıntellekt tehnolo­gııalaryn paıda­lana otyryp jumys isteıdi. Barlyq úsh densaýlyq saq­taý jobasy dıagnozdy jaqsartýǵa, jeke emdeý josparlaryn ázirleýge jáne densaýlyq saqtaý qyzmetterin ońtaılandyrýǵa arnalǵan sheshimderdi usynady.

Birinshi joba – «Cristal Spring» JShS-nyń iMedHub ónimi, ol 2019 jyl­dyń jeltoqsanynda, tipti Qazaq­standa COVID-19 taralmaı turyp ázir­len­gen. Servıs ókpe aýrýlarynyń 14 sımp­tomyn anyqtaı alady, bul kompanııa­ǵa COVID-19 koronavırýsyn erte dıag­nostıkalaý jáne emdeý úshin elimiz­diń 15 klınıkasyna ornatylǵan. Ekin­shi sheshim – sheteldik mamandardyń jo­ǵary baǵasyna ıe bolǵan jasandy ın­tel­lekt kómegimen úlken derekterdi tal­daý arqyly kóz aýrýlaryn erte dıag­nostıkalaýǵa múmkindik beretin «Kaz­Development Company» JShS aqpa­rattyq ónimi. Joba aıasynda eli­mizdiń túrli óńirlerinde 50 myńnan asa adam pılottyq skrınıngtik tekserý­den ótti. Maqsaty – tıimdi tetik qurý arqyly el turǵyndarynyń múgedektigin tómendetý.

Úshinshi joba – Nazarbaev ýnıver­sı­tetiniń jas ǵalymdary jasaǵan ekzoskelet. Bul ınnovasııalyq sheshim ınsýlttan keıingi naýqastardy ońal­týǵa baǵyttalǵan. Qazirgi ýaqytta prototıp aldyn ala synaqtan ótip, tolyqtaı jumys istep tur.

Jasandy ıntellektini qoldanatyn den­saýlyq saqtaý salasyndaǵy sońǵy joba­lardyń ishinde dıagnostıka men emdeý­diń dıagnostıkalyq úderisteri­niń dál­digin jedeldetý jáne arttyrý úshin ınnovasııalyq sheshimderdi ázir­­leýshi «Cerebra» kompanııasyn da atap ótken jón. Olardyń ónimi rentgen, KT jáne MRT sýretterin taldaýǵa arnal­ǵan. Bul sheshim elimizdiń 100 me­dısı­nalyq mekemesinde, onyń ishinde 46 ınsýlt ortalyǵynda engizilgen. «Cerebra» ónimderin paıdalaný kezinde 1 mıllıonnan astam medı­sına­lyq keskinder taldandy, bul patolo­gııa­lardy anyqtaýdy jáne durys emdeýdi aıtarlyqtaı jyl­­­damdatýǵa múmkindik berdi. Al 2023 jyly «Cerebra» jobasy Saýd Arabııasy Koroldiginde ótken INNOV8 Competi­tion startap baıqaýynda jyl­dyń úzdik ınnovasııalyq jobasy dep tanyldy.

Basqa salalarda da elimizde álem­­­dik deńgeıdegi startaptar bar. Bi­rin­­shi­den, bul Higgsfield AI beıne redak­­tory. Higgsfield AI – mátindik sıpat­tama­­lar­dan týra maǵynada joǵary sa­pa­­ly ­beıne mazmunyn jasaıtyn jańa býyn beıne redaktory. Jetildirilgen genera­tıvti JI algorıtmder arqyly platforma mátindik nusqaýlardy túsindire alady, ári olardy beıne túrinde áserli egjeı-tegjeı beıneleıdi.

Qarjy sektory da JI tehnologııa­laryn belsendi túrde engizip jatyr. Bank­ter men qarjy ınstıtýttary de­rekter­di taldaýdy, táýekelderdi bas­­qarýdy, alaıaqtyqty anyq­taý­dy avtomattandyrý úshin jasan­dy ıntellektini paıdalanady. JI artyq­shylyqtaryn biriktirýdiń jar­qyn mysaly – Kaspi.kz. Osylaısha, Mıhaıl Lomtadze Digital Bridge 2023 kór­me­sinde Kaspi ónim­diligi men qol­dan­baǵa qatysýy boıynsha qytaılyq «WeChat» qosymshasynan keıin­gi álem­degi ekinshi úzdik ekenin atap ótti. Kóp­tegen paıdalanýshynyń suranysta­ryn óńdeý úshin Kaspi óziniń «Rýslan» gene­ratıvti chat-botyn paıdalanady.

Neırondyq jeliler

Neırondyq jeliler (LLM) negi­zin­degi ulttyq til modelin ázirleý jáne engizý – JI tehnologııalaryn damytýdaǵy eń mańyzdy mindet. О́zi­mizdiń úlken til úlgisin jasaý sıfr­lyq egemendikti qamtamasyz etýde stra­tegııalyq ról atqarady. Elimizdiń turǵyndary su­raqtary boıynsha ChatGPT, Yandex­GPT, Microsoft Copilot jáne basqa da she­teldik LLM-ge kóbirek júginedi. Sheteldik ázirleýshilerdiń úlgileri árqa­shan obektıvti tarıhı faktilerdi qam­tymaıdy, sonymen qatar bizdiń qoǵam­nyń moraldyq qun­dylyqtary men memleketimizdiń múd­delerin árdaıym kórsete bermeıdi. Jeke LLM qurý sizge jekelendirilgen jáne qupııa derekter­diń taralyp ketýi­nen saqtap, sheteldik ázir­leýshilerge jú­ginbeı LLM negizinde óz ónimderimiz­di jasaýǵa múmkindik be­redi. Ulttyq til úlgisin júzege asyrý qazaq tilin túrli JI jobalarynda qol­danýǵa múmkin­dik berip, sheteldik qyz­metterge táýeldi­lik­ti azaıtady. Osy sala­daǵy otandyq tájirıbeni damytady. Máde­­nıetimiz ben qundylyqtarymyzdy saq­taýǵa kómektesedi. Sıfrlyq ortada bir tildik topqa jatatyn til­­­dik model­derdiń damýyna serpin beredi.

Ulttyq JI platformasy Ulttyq jasandy ıntellekt platformasy (budan ári – JI platformasy) memlekettik organdardyń 90-nan astam aqparattyq júıesinen derek­terdi jınaıtyn «Smart Data Ukimet» bazasynda qurylady. Bul bastamanyń negizgi maqsaty – «Smart Data Ukimet» aqparattyq-taldaý júıesi arqyly bız­nestiń memlekettik derekterge qol­jetimdiligin qamtamasyz etý. JI plat­formasy jasandy ıntellekt she­shimderin ázirleýge, oqytýǵa, ornalastyrýǵa, basqarýǵa arnal­ǵan ınfraqurylymdy, quraldardy jáne qyzmetterdi usynady. Bul boljam jasaýǵa jáne senimdi derekter negizinde sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi. Derekterdi jınaý jasandy ıntellektidegi jumystyń 80 paıyzyn alýy múmkin, al derekterdiń jetis­peýshiligi men jetkiliksizdigi kez kelgen jasandy ıntellekt ázirleý­shileri úshin eleýli kedergi.

JI platformasyn qurý derekter­di jınaý turǵysynan jasandy ın­tel­lekt salasyndaǵy ázirleýshiler úshin aıtar­lyqtaı kedergini joıady. Son­daı-aq re­sýrstardy paıdalanýdy ońtaı­lan­dyrady. JI platformasynda uqsas máselelerdi sheshý ke­zin­de jasandy ıntellekt ázirleýshileri qaı­ta paıdalanatyn daıyn sheshimder jıyn­tyǵy bolady. Sondaı-aq JI da­mýy­­nyń negizgi aspektileriniń biri etı­ka­­lyq jáne quqyqtyq standarttardy ret­­teý jáne qurý ekenin umytpaǵany­myz jón. Elimizde jasandy ıntel­lekt zańdy jaýapkershilikteri men sýbek­­tıvti quqyqtary bar elektron­dyq tul­ǵa retinde qarastyrylatyn tásil qa­ras­­tyrylmaq. Bul densaýlyq saq­taý, kó­lik jáne qarjy sııaqty ártúr­li sala­lardaǵy JI áreketteri men jaýap­­ker­shi­ligin naqty anyqtaıdy.

JI damytýda etıka da mańyzdy ról atqarady. Olardy paıdalanýdyń yqtı­mal teris saldaryn boldyrmaý úshin JI júıeleriniń ashyqtyǵy men eseptiligin qamtamasyz etý mańyzdy. Bul paıdalanýshy derekterin qor­ǵaý­dy, teńdik pen ádildik qaǵıdattaryn qoldaýdy, JI algorıtmderin­degi kemsitýshilik pen birjaqtylyqty bol­dyrmaýdy qamtıdy. Intellekt sala­syndaǵy qyz­metti retteý úshin Jasandy ıntellekt jáne ınnovasııalyq damý jónindegi arnaıy komıtet quryldy. Ol erejeler men standarttardy ázir­leıdi, sondaı-aq olardyń saqtalýyn baqylaıdy. komıtet JI retteý sala­syndaǵy ozyq tájirıbelerdi esepke alý úshin halyq­aralyq uıymdarmen, sarapshylarmen yntymaqtasady.

JI-diń eńbek naryǵy men ekonomıkaǵa áseri

Jalpy, JI jahandyq eńbek nary­­ǵy men ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı áser ­etedi. Boljamdar JI qabyldaý ónimdilik pen tıimdilikti arttyrýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa bola­tynyn kórse­tedi. Degenmen keı­bir jumys oryndaryn aýystyrý múm­kindigine baılanysty táýekelder de bar. Bul aspektilerdi ártúrli salalarda JI engizýdiń strategııalary men baǵdarlamalaryn ázirleý kezinde eskerý qajet. Kásipteri JI ­aýystyrylýy múmkin jumysshylardy qaıta daıar­laý, olardyń biliktiligin arttyrý baǵ­dar­lamalaryn ázirleý kerek. Bul jańa tıptegi ekonomıkaǵa ke­dergisiz kóshý­di qamtamasyz etedi, áleýmettik turaq­tylyqty saqtaıdy.

Sondaı-aq JI jańa óndiristerdi damytýǵa jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa kómektesedi. Mysaly, JI júıelerin ázirleý, tehnıkalyq qyzmet kórsetý derekter ǵalymdary, mashınalyq oqytý ınjenerleri jáne derekter taldaýshylary sııaqty kóp­te­gen mamandy qajet etedi. Ekono­mıka­nyń turaqty damýyn qamtamasyz etý jáne eldiń básekege qabilettiligin arttyrý úshin osyndaı mamandardy daıar­laý jáne tartý úshin jaǵdaı jasaý mańyz­dy. Sandyq áleýet jáne zańnamalyq bazanyń beıimdiligi, son­daı-aq startaptar men bilim berý baǵ­darlamala­ryn qoldaý (mysaly TechOrda) sııaqty ­kúshti jaqtary zamanaýı ınfraqury­lym men tutas eko­júıeni qalyptastyrý­men birge odan ári ilgerileý úshin qolaı­ly jaǵdaılar jasaıdy. Nomad Visa jáne Nomad Residency júıesin engizý, óz kezeginde, TMD men túrki elderi­nen ǵana emes, sonymen qatar álemniń túkpir-túkpirinen JI salasyndaǵy ozyq talanttardy tartýǵa aıtarlyqtaı úles qosady. Degenmen JI damýynyń turaqty bolýyn, tutastaı alǵanda qoǵamǵa paıdasyn qamtamasyz etý úshin etıkalyq jáne quqyqtyq aspektilerdi, sondaı-aq yqtımal ekonomıkalyq saldardy eskerý mańyzdy.

Elimizde jasandy ıntellekt qazir­diń ózinde belsendi túrde qoldanylyp, naq­ty nátıjeler berip keledi. Ekono­mıkanyń turaqty ósýi men damýyn qam­tamasyz etý úshin osy salany damytýdy, jańa tehnologııalardy engizýdi jalǵastyrýǵa basa mán beremiz.

Qanysh TО́LEÝShIN,
Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi
birinshi vıse-mınıstri