Derttiń emi – qoǵamdyq jaýapkershilik

Zańdyq negiz

Bul dert týraly, onymen qazirden kúresý kerektigi jóninde dabyl qaǵylyp, túrli bastamalardyń kóterilip kele jatqanyna birneshe jyl ótti. Bul keselmen kúrestiń zańdyq negizdemesin Memleket basshysynyń ózi aıqyndady desek, aqıqatyn aıtqan bolar edik. Bıylǵy naýryzda Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qoǵamnyń damýyn tejep, ultqa qaýip tóndirip kele jatqan birneshe keseldi atady. Solardyń ishinde lýdomanııaǵa aıryqsha toqtaldy. О́ıtkeni bul dert qoǵamǵa barynsha tamyr jaıyp, kún ótken saıyn dendep kele jatyr. Memleket basshysy qumarpazdyqqa shyrmalǵan 400 myń adam tutas bir qalanyń halqynyń sanymen para-par ekenin eskertip, kúrestiń júıeli júrgizilýin tapsyrdy.
«Shyn máninde, lýdomanııa – beıbit kúnde eldiń shyrqyn buzyp jatqan qater. Sonyń kesirinen talaı shańyraq shaıqaldy. Talaı azamat zań buzyp, qylmysqa uryndy. Qumar oıyn úshin qaryzǵa batyp, ózine qol jumsaǵan jandar týraly habarlar, ókinishke qaraı, kún saıyn tarap jatady. Bul dert jas urpaqqa óte úlken zııan keltiredi. Onlaın-oıyndar balalardyń kúndelikti ermegine aınalyp barady. Quzyrly organdar byltyr ınternet-kazınonyń belgisi bar 4 myńnan astam saıtty buǵattady. Biz nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúresý úshin keshendi jospar qabyldadyq. Úkimet lýdomanııamen kúreske qatysty dál sondaı jospar qabyldaýy kerek. Biz jastardyń qumar oıynǵa salynyp, arzan tabysqa umtylýyna jol bermeýimiz kerek. Adal eńbekpen tapqan tabys qana berekeli bolady», degen edi Prezıdent sol joly.

Úzilissiz qaǵylǵan dabyl

Kóp uzamaı Parlament iske kiristi, «Amanat» partııasy fraksııasynyń bastamasymen negizgi zań men oǵan ilespe zańdardyń joba­lary ábden pisirilip, jetildirildi. Má­jilis depýtaty Elnur Beısenbaev bul ózekti má­seleniń qarastyrylyp kele jatqanyna 2 jyl­ǵa jýyqtaǵanyn, keıbir normalarǵa ret­teý­shilik talaptar tóńireginde taldaý júrgizý maqsatynda Úkimettiń qorytyndysyn alýdyń ózine bir jarym jyl ýaqyt ketkenin aıtty.

– Zań jobasyna Májilistegi barlyq frak­sııa ókilderi bastamashy boldy. Osy kezeń ishin­de qanshama talqylaý, biraz pysyqtaý bol­dy. Qoǵam dertine aınalǵan bul máselege qatys­ty qanshama depýtattyq saýal joldanyp, ar­­naıy otyrystar uıymdastyryldy. Bul másele­ge Prezıdent Q.Toqaev Ulttyq quryltaıda, Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda, birneshe ret erekshe toqtalǵanyn jaqsy bilesizder. Demek bul atalǵan máseleniń qoǵam úshin óte ózekti ári mańyzdy ekenin kórsetedi. Ony myna jaıttardan baıqaýǵa bolady. Birinshiden, qumar oıynyna shyrmalǵandar sanynyń artýy. Derekterge júginsek, keıingi eki jarym jylda elimizdiń shamamen árbir besinshi adamy oıyn oınaıdy eken nemese qumar oıyndaryna qandaı-da bir qatysy bar. Al onyń ishinde 400 myńdaı adam oıynǵa salynyp, býkmekerlik keńseler men kazınolardyń turaqty klıentine aınalǵan. Sumdyǵy, bul dert balalar men jas­óspirimderdi de sharpyp otyr. Quqyq qor­ǵaý or­gandarynyń málimetinshe, shamamen 200 myń­ǵa jýyq kámelettik jasqa tolmaǵan bala basqa adamnyń atynan býkmekerlik keńselerge bás tigip, azarttyq oıyndar oınaıdy eken. О́zge adamnyń logınimen býkmekerlik keńselerge bás tigýshi adamdar da az emes. Biraq olardyń sany naqty qansha ekeni belgisiz, – deıdi E.Beısembaev.

Depýtattyń aıtýynsha, oıynǵa degen qumar­­lyqtyń saldary otbasy ınstıtýtyn álsiretip, aırandaı uıyp otyrǵan otbasy­­lardyń oıranyn shyǵaryp jatyr. Eń soraqysy, elimizdegi ajyrasýlardyń 40%-yna osy lýdomanııa tikeleı sebep bolyp otyr eken.

– Turmystyq zorlyq-zombylyqqa bara­tyndardyń deni – qumar oıynǵa shaldyq­qandar. Byltyr Almaty oblysynda jan­túr­shigerlik jaǵdaıda áıeli men eki balasyn aıaýsyzdyqpen óltirip, úıin órtep jibergen oqıǵa qoǵamdy dúr silkindirdi. Qumarpazdyqtyń kesirinen qolyn qanǵa boıaǵan qylmysker naǵyz lýdoman bolǵan. О́kinishke qaraı, bolmashy ǵana aqshaǵa bola úsh birdeı adamnyń ómirin qıdy, – degen Májilis depýtaty bul keseldiń kezekti kesiri sýısıdtiń órshýine de tıip otyrǵanyn jetkizdi.

Máselen, 2022 jyly elimizde 3 myń 676 adam ózine qol jumsap qaza tapsa, olardyń árbir besinshisiniń sońy lýdomanııaǵa kelip tirelgen.

– О́kinishke qaraı, bul dert qazir áskerde de keń etek alǵan. Olardyń kóbi qumar oıyn­nyń shyrmaýynan shyǵa almaı jatqa­nyn bilemiz. Osydan bir jyl burynǵy kýr­sant­tyń óz-ózine qol jumsaý sebebi de – oıyn­qumarlyq dertiniń saldary. Sondaı-aq qylmystyń beleń alýyna da lýdomanııa kóp ıtermelep otyr. Elimizde qylmys jasaıtyndardyń 20 paıyzy lýdomandar ekeni belgili boldy. Olar báske tigetin aqsha tabý úshin aldymen qaryz alady, sodan soń urlyq, tonaý sekildi qylmystarǵa barady, – deıdi E.Beısenbaev.

Kóleńkeli ekonomıka kúsheıdi

Budan bólek, lýdomanııanyń saldary kóleńkeli ekonomıkany da kúsheıtip otyr. О́ıtkeni oıyn naryǵynyń tóńireginde úlken qarajat aınalymda júr. Máselen, byltyr býkmekerlik keńselerdiń jyldyq aınalymy beıresmı aqparattar boıynsha 1 trıllıon teńgege jetken. Demek munyń aınalasynda múddeli toptar, lobbısterdiń turǵany aıdan-anyq. Osynda keltirilgen málimetterden elimizde oıynqumarlyq indeti órship, el qaýipsizdigine qater tóndire bastaǵanyn anyq baıqaı alamyz.

Osyndaı el ishin ýlaı bastaǵan áleýmet­tik vırýsty barynsha aýyzdyqtap, toıtarys berý úshin jýyrda qabyldanǵan zań aıasynda bir­qatar sharalardy iske asyrý kózdelip otyr.

– Zańda maksımaldy túrde býkmekerlik keńseler men kazınolardyń jarnamasyn shekteý qarastyrylǵan. Onda úılerdiń qasbetterinde, fasadtarynda, ǵımarattarda, qury­lystardyń qorshaýlarynda, kólik qural­darynda syrtqy jarnamaǵa tyıym saly­nady. Internet resýrstarynda, resmı saıt­tarda, telearnalar men radıoda, merzimdi baspa basylymdarynda, kıno betterinde, mobıldi operatorlardyń sms hattamalaryna da jarnamaǵa tolyq tyıym salynady. Endi belgili blogerler men áleý­mettik jelidegi tany­mal tulǵalarǵa mundaı oıyn túrlerin jar­namalaýǵa tyıym salynyp otyr. Jarnama jasaýǵa tek sporttyq nysandar, sporttyq baǵyttaǵy saıttar, telearnalar men sporttyq is-sharalarda ǵana ruqsat etilmek, – deıdi E.Beısenbaev.

Tyıymdar men shekteýler

Zańnyń taǵy bir qýantyp otyrǵan tusy, budan bylaı oıynda bás tigý jasy 21 jastan 25 jasqa deıin kóterilip otyr. Sonymen qatar ótelmegen alımenttik jáne nesıelik qaryzy bar azamattardyń da qumar oıynǵa bás tigý múmkindigi shekteldi. Sondaı-aq besikten beli shyqpaı jatyp qumar oıynǵa qumartqan jasóspirimder de aıaǵyn tartyp júretin boldy. О́ıtkeni olardyń zańsyz oıyn oınaýyna múmkindik bergen zańdy tulǵalar da qomaqty aıyppul arqalap, tıisti lısenzııasynan aırylady. Osyǵan uqsas taǵy bir normada zańsyz onlaın kazıno uıymdastyrýshylarǵa Qylmystyq kodekstiń 307-baby aıasynda jaza qoldanylmaq.

Osy rette taǵy bir aıta keterligi, memle­kettik qyzmetshilerdiń, quqyq qorǵaý jáne áskerı qyzmetkerlerdiń bás tigýine birjola tyıym salyndy. Osylaısha, shamamen 220 myńǵa jýyq qyzmetker qumar oıyn oınaı almaıtyn boldy. Bizdińshe, bul tyıym bir jaǵynan memlekettik basqarý apparatynyń sapasyn arttyrýǵa óz septigin tıgizbek.

Qoǵamda úlken dúrbeleń týǵyzǵan lýdo­manııaǵa tusaý salar zań qabyldanǵaly elde bir jaqsylyqqa degen úmit bar. О́ıtkeni osy bir dert qanshama adamnyń taǵdyryn tálkekke salyp, qanshama otbasynyń shyrqyn buzyp jatyr. Buǵan arnaıy statıstıka keltirýdiń de qajeti joq. Kez kelgen adamnyń áıteýir bir týysy, tanysy, ne kórshisiniń osy bir aty jaman áleýmettik keselmen aýyratyny jasyryn emes.

Osy rette esirtkimen kúres jáne lýdoma­nııaǵa qarsy baǵyttalǵan «Narkostop» jáne «V ne ıgry» jobalaryn júzege asyryp júrgen «Haq-Nazar» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Nur­jan Jaqypov qabyldanǵan jańa zań qo­ǵam­ǵa óziniń oń áserin tıgizýge tıis ekenin aıtty.

– Boryshkerlerdiń biryńǵaı tiziliminde turǵan adamdardyń bás tigýine salynǵan tyıym – óte durys sheshim. Nege deseńiz, ózi bo­rysh­ker bola tura, arǵy saldaryn qape­rine de almaı taǵy da qyzyqqa batyp, qumar oıynǵa kirgeni – naǵyz lýdomanııanyń kórinisi. Sondyqtan bul zań lýdomannan kóre­sini ábden kórgen otbasylardy qorǵaýǵa kómektes­pek. Sebebi mundaı adamdar óz otbasy mú­she­leriniń atynan jıi qaryz alyp, tyǵyryq­qa tirep tastaǵan. Al jarnamaǵa shekteý qoıǵ­any da kóńilge medeý bolyp otyr. Sebebi jar­nama – jańa adamdardy qumar oıynǵa qyzyq­tyrady jáne lýdomanııadan aıyǵyp júr­gen adamnyń oıyn buzady. Osy shekteý­lerdi eskersek, qabyldanǵan zańnyń tıimdiligin baıqaýǵa bolady, – deıdi qoǵam belsendisi.

Jalpy, lýdomanııany aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan túzetýler men tolyqtyrýlar, ıaǵnı elimizdiń keıbir zańnamalyq aktilerine oıyn bıznesi, lotereıa qyzmetine qatysty ózgerister 11 zań men 3 kodekske engizildi.