Tarıh jáne órkenıet: Altyn Orda ónegesi

Dıhan Qamzabekuly,

«Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, UǴA akademıgi, moderator:

– Qurmetti áriptester! Búgingi qoǵam Altyn Orda nemese Ulyq ulys tarıhy­na asa yqylasty. Osy dáýirdi tanymal­dan­dyrý­dyń qandaı tetikteri bar? Altyn Orda­nyń álemdik jáne óńirlik mán-mańy­zyn ıgerýdiń jón-jobasy qaısy? Zama­naýı ǵylym osy tegeýrindi ulysty orta­ǵasyr­lyq Eýrazııadaǵy jetekshi geosaıası kúsh retinde qarastyra ala ma? Qazirgi Túrki dúnıesi úshin Joshy ulysy jetistigi qan­daı tarıhı faktor?

Erlan SYDYQOV,

Tarıhshylardyń ulttyq kongresiniń tóraǵasy, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ rektory, UǴA akademıgi:

– Altyn Orda murasyn zertteý qazaq memlekettiliginiń bastaýlaryn, basqarý dástúri evolıýsııasyn, Uly dalanyń órkenıet tájirıbesin tereń túsinýge jol ashady.

Memleket basshysy ıdeıasymen Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtynyń qury­lýy, halyqaralyq forýmdardyń uıym­dastyrylýy, Altyn Orda kezeńi týraly irgeli zertteýlerdiń qolǵa alynýy – memlekettik deńgeıdi, parasatty, ádilettikti ańǵartady.

Jaqynda Astanada ótken Altyn Orda haqyndaǵy halyqaralyq sımpozıýmda Prezı­dent ǵylymı qaýymdastyq aldyna naq­ty mindetter qoıdy. Joshy uly­synyń memlekettik basqarý júıesin, dıplo­matııalyq tájirıbesin, ekonomıkalyq qu­rylymyn, zııatkerlik jáne rýhanı murasyn keshendi zertteý qajettigin aıtty.

Bul mindet Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti úshin de aıryqsha mánge ıe. Oqý ornymyzdyń tarıh fakýltetinde Altyn Ordaǵa qatysty elektıvti kýrstar oqytylady, arheologııalyq jáne derektanýlyq zertteýler júrgiziledi, jas ǵalymdardy osy baǵytqa baýlý júzege asyp keledi.

Jýyrda Memleket basshysy Eýrazııa ýnıversıtetin 30 jyldyǵymen quttyqtaı oty­ryp, aldaǵy mańyzdy mindetter qata­ryn­­da ult­tyq tarıhty, Altyn Orda mu­rasyn tereń zerdeleýdi atap ótti. Biz bul tap­syrmany áleýmettik zertteý­lerimizdiń stra­tegııalyq basymdyǵy retinde qabyldaımyz.

Osyǵan baılanysty Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Altyn Orda órkenıeti kafedra­syn ashý jóninde sheshim qabyl­dan­dy. Jańa kafedra pánaralyq sıpatta Joshy ulysy fenomenin keshendi zertteý­­men, ǵylym nátıjesin bilim salasyna en­gizýmen aınalysady.

Altyn Ordanyń memlekettik basqarý ınstı­týttaryn, dıplomatııalyq baılanysta­ryn, quqyq dástúrlerin, áskerı tájirıbesin, qala­­lyq mádenıetin, rýhanı murasyn, halyq­ara­lyq saýda jáne kommýnıkasııa júıe­lerin tereń zertteý arqyly álemdik márte­besine, ba­ǵa­lanýyna, tanymaldandyrýǵa qyzmet etemiz.

Ata zańymyzda jazylǵandaı, Uly dalanyń myńdaǵan jyldyq sabaqtastyǵyn saqtaý – búgingi eldik, qoǵamdyq-saıası órken­deýimizdiń tarıhı negizi.

Ǵylymı izdenister, nátıjeler, árıne, álem ǵalymdarymen baılanysta júzege asýy qajet. Ony bilim baǵdarlamalaryna, oqýlyqtarǵa, arnaıy kýrstarǵa, jańashyl bilim ónimderine aınaldyrý – ortaq pary­zymyz. Bolashaqta kafedra elimizdegi joǵary oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtardy biriktiretin akademııalyq alańǵa aınalady dep senemiz.

Altyn Orda murasyn zertteý – ulttyq tarıhı sanany nyǵaıtýǵa, urpaqtyń dú­nıe­tanymyn qalyptastyrýǵa, qazaq mem­­lekettiliginiń tereń tamyrlaryn ǵylymı negiz­de túsindirýge baǵyttalǵan mańyzdy jumys.

Erkin ÁBIL,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Ulttyq tarıhty zamanaýı turǵydan qaıta paıymdaýdyń mańyzdy mindeti – ótkenge tutas qaraı bilý. Bizde uzaq ýaqyt Uly dala tarıhy ózara baılanysy joq halyqtar men memleketterdiń birin-biri almastyrýy retinde túsindirilip keldi: saqtardy ǵundar almastyrdy, ǵundardyń ornyn túrikter basty, túrikterden keıin qypshaqtar keldi, qypshaqtardy mońǵoldar almastyrdy, sodan soń ǵana qazaq handyǵy paıda boldy dep kórsetildi. Mundaı túsinik bir qoǵamdyq-saıası qurylymdardyń joıylyp, olardyń ornyna tarıhı sabaqtastyǵy joq jańa qurylymdar kelip otyrǵandaı áser qal­dyrdy.

Alaıda qazirgi ǵylymı tásilder Dala Eýrazııasy tarıhyn eki myń jyldan asa ýaqyt sha­rýashylyq júıeleriniń, saıası ınstı­týt­tardyń, mádenı dástúrlerdiń sabaq­tastyǵyn saqtap kelgen erekshe tarıhı-mádenı qaýymdastyǵy – Uly dala órkenıetiniń birtutas damý úderisi retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi. Joshy ulysy nemese Altyn Orda – «mońǵol shapqynshylyǵy nátıjesinde kezdeısoq paıda bolǵan» memlekettik qurylym emes, tyń saıası negiz­de ári jańa áýlettiń bıligi jaǵdaıynda jańǵyr­ǵan Uly dala memlekettiliginiń zańdy damý dáýiri.

Bul memlekettilik dástúriniń bastaýy saq-skıf dúnıesine baryp tireledi. Etnıkalyq ára­lýandyǵyna qaramaı, Qara teńizden Altaı­ǵa deıin sozylǵan ulan-ǵaıyr dala keńistiginde birtutas qorǵanys, mádenı, sharýashylyq óńir qalyptasty. Atty kósh­peli qoǵamynyń tarıhı, jasampaz úlgisi órkendedi.

Joshy ulysynyń basym bóligin túrki taıpalary qurady. Memlekettik til, mádenıet, áskerı uıym jáne qoǵamdyq qatynastar birtindep qypshaqtyq sıpatqa ıe boldy. Ol óziniń áleýmettik jáne mádenı mazmuny jaǵynan Qypshaq memleketine aınaldy. Uly dala tarıhynyń birneshe mańyzdy arnasy toǵysty: saq-skıf dáýirinen bastaý alatyn dala qoǵamynyń úlgisi, ǵundar qalyptastyrǵan saıası birlik ıdeıasy, túrkiler ornyqtyrǵan memlekettik jáne mádenı júıe, sondaı-aq qypshaqtardyń etnosaıası qaýymdastyǵy. Osy tarıhı dástúrlerdiń birigýi nátıjesinde Eýrazııa keńistigin qamtyǵan qýatty memleket qalyptasyp, Uly dala órkenıetke tabıǵı deńgeıde kóterildi.

Joshy ulysy kezeńinde qazaq halqynyń etnogenezi aıaqtalýǵa jaqyndap, bolashaq tutasqan qoǵamnyń saıası mádenıeti orny­ǵa bastady. Quqyqtyq dástúrler ny­ǵaıyp, memlekettik basqarý tájirıbesi jetil­dirildi, baı rýhanı murasy odan ári damydy. Dástúrli qazaq mádenıetiniń, qoǵamdyq uıymynyń, ádet-ǵuryptyq quqyq júıesiniń, tarıhı jadynyń mańyzdy kóp qyry Altyn Orda dáýirinde qalyptasyp, keıin Qazaq handyǵy arqyly osy kúnge jetti.

Joshy ulysy tarıhy ózge halyqtyń nemese memlekettiń ótken bir bóligi retinde emes, Qazaqstannyń ulttyq tarıhynyń she­shýshi kezeńi retinde zerdelenýi qajet. Altyn Orda murasy qazaq halqynyń tarıhı jadyn­da negizgi oryn alýǵa tıis. Ulttyq memleket­tiliktiń mańyzdy bastaýy retinde baǵalanýy qajet. Tanymaldandyrý da osy baǵytta júrýi kerek. Onyń ortaǵasyrlyq Eýrazııadaǵy jetekshi geosaıası kúshke aınalǵanyn tarıhtyń ózi dáleldep otyr.

Zııabek QABYLDINOV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi:

– Táýelsizdik saraıynda Memleket bas­shy­sy qatysyp, sóz sóılegen Altyn Orda halyqaralyq sımpozıýmy tabysty ótti. Ol Qazaq­stanǵa ǵana emes, álemge oı saldy. Sondyqtan da jańa 7 tomdyq akademııalyq «Qazaqstan tarıhynyń» bir tomy Altyn Ordaǵa arnalǵany kezdeısoq emes.

Qazaq handyǵy – Altyn Ordanyń basty zańdy murageriniń biri. Bul iri ımperııa qazirgi Qazaqstan terrıtorııasynda paıda bolyp, sosyn irgeles aýmaqtarǵa tarady. Bizdińshe, dáýirdi tanymaldandyrýda osy faktordy alǵa tartý mańyzdy.

Memlekettiń negizin qalaýshylardyń biri Joshy han Qazaqstan terrıtorııasynda (Ulytaý) jerlengen jáne bul jer búginde qasıetti nysan sanalady.

Joshy urpaqtarynyń eń uzaq bıligi Qazaq­stan terrıtorııasynda jalǵasty (Bókeı Or­dasyn Jáńgir han 1845 jylǵa deıin, Kenesary han tutas eldi 1847 jylǵa deıin bıledi). Basqasha aıtqanda, Joshy memlekettiligi qazirgi Qazaqstan shekarasynda paıda bolyp, 600 (alty júz) jylǵa jýyq úzilissiz bılik júrgizdi. Osy kúni Joshy urpaǵy bizde kóbirek saqtalǵan: keı esepteýlerge qaraǵanda, 25 myńnan asady.

Altyn Ordanyń iri ákimshilik, saıası, má­de­nı, saýda ortalyqtarynyń biri – Saraıshyq shahary da Qazaqstan terrıtorııasynda (Atyraý) ornalasqan. Sol jerde Joshy uly­synyń da, Qazaq handyǵynyń da bıleýshileri jerlengen.

Qazaq handary, sonyń ishinde XVI ǵasyrdyń basynda bılik quryp, «qazaq shekarasyn belgilep bergen» Qasym Joshy han taǵynyń basty murageri ekenin, áıgili Shyńǵys hannan taraǵan urpaq ekenin sózimen de, isimen de dáleldedi.

Qazaqstan – Joshy han dáýirinen beri kele jatqan memlekettiń elementterin saqtaǵan jalǵyz egemen el. Altyn Orda men Qazaq handyǵyndaǵy turǵyndardyń basym bóliginiń sharýashylyq-mádenı túri, tili, dini, kıimi, taǵamy, salt-dástúri, áskerı isi, zańy, aqsha júıesi, tipti antropologııasy is júzinde birdeı...

Joshy ulysynyń áleýmettik-ekonomıka­lyq, saıası ómiriniń jáne syrtqy saıasatynyń tájirıbesin ustaný qazirgi azat elge kóp múm­kindik beredi. Eýrazııa óńiriniń qaýipsizdigi, dástúr sabaqtastyǵy ótkenniń mándi jaǵyn, bú­ginginiń jasampazdyǵyn qatar ıgerse, ta­rıh taǵylymy osy baǵdarda aıqyndala túsedi.

Jaqsylyq SÁBITOV,

«Joshy ulysyn zertteý» ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory, PhD:

– Altyn Ordaǵa arnalǵan halyqaralyq sımpozıým ortaǵasyrlyq Eýrazııa tarıhyn zertteý salasyndaǵy iri ǵylymı oqıǵa boldy dep nyq senimmen aıta alamyz. Forýmǵa 300-ge jýyq zertteýshi qatysty (120-sy sheteldik), olar álemniń 20-dan asa memleketinen keldi.

Eki kún boıy qatysýshylar Altyn Orda­nyń saıası tarıhyna, memlekettik bas­qarý júıesine, dıplomatııasyna, quqyq­tyq júıesine, ekonomıkasyna, qalalyq máde­nıetine, dinı úderisterine, halyqaralyq baılanystaryna, tarıhı jadyna qatysty keń aýqymdy máselelerdi talqy­lady. Bul ortaǵasyrlyq álemdegi eń iri memleketterdiń birin zertteýdiń jańa tásilderin qalyp­tastyrýǵa múmkindik berdi.

Ǵylymı qaýymdastyq Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń tujyrymdamaly oıyn, oraıly usynysyn erekshe baǵalady. Memleket basshysynyń baıandamasy barynsha baıypty, ǵylymı negizdelgen jáne saıası turǵydan beıtarap sıpatta boldy.

Prezıdent tarıh ǵylymy aldyna saıası min­detter qoıǵan joq jáne tarıhty ıdeolo­gııa­landyrylǵan turǵydan túsindirýdi usyn­bady. Onyń sózinde tarıhty obektıvti zert­teý qajettiligi, zamanaýı ǵylymı ádisterge súıený jáne taǵdyry Uly dala keńistigimen baılanysty barlyq halyqtardyń tarıhı murasyna qurmetpen qaraý qajettigi atap kórsetildi. Altyn Orda Qazaqstannyń ta­rıhı murasynyń mańyzdy bóligi retinde ári Eýrazııa halyqtarynyń ortaq murasy retinde sı­pattaldy, bul qazirgi ǵylymı bilim deńgeıine tolyq sáıkes keledi.

Qazaqstan tarıhy úshin Joshy ulysy dáýiri­niń mańyzy týraly tujyrym otan­dyq jáne halyqaralyq tarıhnamada buryn­nan moıyn­­dalǵanyn atap ótken jón. Forým­da aıtyl­­ǵan baǵalaýlar – túrli elderdiń ǵalym­dary júr­­gizgen kópjyldyq zertteýlerdiń nátıjesi.

Ǵylymı jıynnyń ortaǵasyrlyq mem­leket­terdiń qazirgi zamanǵy saıası murager­ligi máselesine arnalmaǵany da málim. Negizgi nazar ǵylymı zertteýlerge, jańa arheo­logııalyq jańalyqtarǵa, jazba derekterdi taldaýǵa, paleogenetıka, sıfrlyq gýmanıta­rıstıka jáne ǵylymnyń basqa da zamanaýı baǵyttaryndaǵy jetistikterge aýdaryldy. Dál osyndaı kóz­qaras eskirgen stereotıpterdi eńserýge,  ótkendi tereńirek túsinýge múmkindik beredi.

Astana forýmy Joshy ulysynyń tarıhy álemdik tarıh­tyń bir bóligi, al ony zertteý  keń aýqym­dy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń joly ekenin kórsetti.

Alqaly ǵylymı jıyn Qazaqstannyń ortaǵasyrlyq Eýrazııa tarıhy jónindegi álemdik ǵylymı oıdyń mańyzdy ortalyǵy bolýǵa múmkindigi jetetinin ańǵartty.

Forým nátıjeleri Altyn Orda tarıhyn zertteýdi damytý úshin uzaqmerzimdi mańyz­ǵa ıe. Jańa ǵylymı baılanystar, birles­ken jobalar, derekkózderdi jarııalaý, arheo­logııalyq zertteýler jáne pánaralyq baǵ­darlamalar Uly dalanyń ótkeni týraly bili­mi­mizdi edáýir keńeıtýge múmkindik beredi. So­ny­men qatar forým túrli elderdiń zert­teý­shi­leri arasyndaǵy halyqaralyq ǵylymı ynty­maq­tastyq pen ózara túsinistikti nyǵaıtýǵa yqpal etti.

Halyqaralyq sımpozıýmǵa jurtshylyq­tyń joǵary baǵa berýi bizdi jańa izdenisterge jeteleıdi. Árıne, tegeýrindi ulystyń tarıhı róli shynaıy, kásibı jáne saıası konıýnktýradan tys zerttelýge múmkindik aldy. Bul – ta­rıhı jadty saqtaýdyń, ǵylymdy damytýdyń, ha­lyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń ıgi joly.

Aıbolat KО́ShKIMBAEV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Qazirgi tarıh ǵylymy Altyn Ordany tek áskerı-jaýlaýshy memleket retinde qaras­tyratyn eski kózqarastan birtindep bas tar­typ keledi. Búginde Joshy ulysy orta­ǵa­syr­lyq Eýrazııadaǵy eń iri ári mańyzdy mem­­leketterdiń biri retinde baǵalanyp, Eski dú­nıe­niń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ke­ńis­tiginiń qalyptasýynda erekshe ról atqar­ǵany moıyndalyp otyr. Mundaı kózqaras qazir­gi zert­teýshilerdiń eńbekterinen de, Prezı­denti­mizdiń sımpozıýmdaǵy sózinen de kórinis tapty.

Álemdik tarıhnama Altyn Ordany orta­ǵasyrlyq álemdegi eń iri ımperııanyń biri re­tinde qarastyrady. Joshy áýletiniń bıleý­shi­leri birneshe ǵasyr boıy kópetnosty keńistikti basqarýdyń tıimdi júıesin quryp, orasan zor aýmaqta turaqtylyq pen qaýipsizdikti qam­tamasyz ete aldy.

Altyn Ordanyń eń mańyzdy jetistik­teriniń biri – eýrazııalyq memlekettiliktiń erekshe úlgisin qalyptastyrýy. Qazirgi zert­teýler kórsetkendeı, dál Joshy ulysynda dala saıa­sı dástúri ıslamdyq ákimshilik mádenıet­pen ushtasqan. Memlekette salyq jınaý, dıp­lomatııa, is júrgizý jáne quqyq salalarynyń damyǵan tetikteri jumys istedi. Quryltaı ınstıtýty, mańyzdy máselelerdi ujymdyq talqylaý tájirıbesi, vassaldyq-qyzmettik qatynastar júıesi, Shyńǵys áýletiniń zańdy bıligi men ıslamdyq saıası dástúrdiń úılesýi Eýrazııanyń kóptegen elderine yqpal etken biregeı memlekettik modeldi qalyptastyrdy.

Búginde kóptegen batys jáne shyǵys zertteýshileri Shyńǵys áýleti men Altyn Orda ımperııalyq qurylymdarynyń adam­dar­dyń, taýarlardyń, tehnologııalar men ıdeıalardyń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde erkin qozǵalýyna jaǵdaı týǵyz­ǵanyn atap kórsetedi. Joshy ulysyn keıde qurlyq­tyq «jahandanýdyń» alǵashqy úlgisi retinde qarastyrady.

Altyn Orda qalalaryn zertteý de kókeı­kesti. Kóshpeli órkenıet uzaq ýaqyt qalalyq mádenıetke qarsy qoıylyp keldi. Alaıda sońǵy onjyldyqtardaǵy arheologııalyq zertteýler mundaı kózqarastyń qate ekenin dáleldedi. Joshy ulysy aýmaǵynda Saraı, Úrgenish, Saraıshyq, Qajy Tarhan, Syǵanaq, Otyrar, Iаsy (Túrkistan), Bulǵar, Qyrym, Azaý jáne basqa da kóptegen iri qalalar bol­dy. Ǵalymdardyń baǵalaýynsha, Altyn Orda qalalarynyń sany júzden asqan. Bul qala­lar saýda, qolóner, dıplomatııa jáne zııat­kerlik ómirdiń mańyzdy ortalyqtary edi.

Kópjyldyq ǵylymı zertteýler Joshy uly­synyń Eýrazııa halyqtarynyń etnosaıa­sı tarıhyndaǵy erekshe mańyzyn aıqyn­daıdy. Dál osy ulys aıasynda qazirgi qazaq­tar, tatarlar, noǵaılar, bashqurttar, qaraqal­paq­tar, qyrym tatarlary, ózbekterdiń bir bóligi jáne basqa da túrkitildes halyq­tardyń qalyptasý úderisteri júrdi. Altyn Orda mońǵol jáne túrki etnıkalyq quram­dary­nyń uzaq ýaqyt boıy ózara árekettesý keńis­tigine aınalyp, nátıjesinde jańa túrki-musylmandyq dala órkenıetiniń qalyp­tasýyna negiz boldy.

Memleket basshymyz Qazaqstan Joshy ulysynyń murasyn biryńǵaı ózine ǵana telýge umtylmaıtynyn aıtty. Qaıta Altyn Orda tarıhy Eýrazııa halyqtarynyń ortaq murasy esebinde qarastyrylýy, álemdik tarıhtyń quramdas bóligi retinde zerttelýge tıis ekeni málim etildi.

Altyn Orda kezeńi – aýqymdy mádenı sıntez dáýiri. Bul ýaqytta túrki tili, ıslam­dyq jazba dástúri, dala mádenıeti ózara yq­paldasty. Joshy ulysynyń dıplomatııa­lyq baılanystary mámlúk Mysyryn, Vızan­­tııany, Eýropa memleketterin, Vatıkan­dy, Osman ımperııasy men Qytaıdy qamtydy.

Qazirgi arheogenetıka, sıfrlyq arheolo­gııa, GIS-kartografııa, nýmızmatıka, tarıhı antropologııa, derekkózderdi taldaýdyń jańa ádisteri Altyn Ordanyń álemdik tarıhtaǵy rólin jańasha túsinýge múmkindik berip otyr. Joshy ulysy keńis­­tiginde keıin búkil Eýrazııa óńiriniń da­mýy­na san ǵasyr yqpal etken talaı saıası, ekono­mıkalyq, mádenı úderister qalyptasty.

Radık TEMIRǴALIEV,

«Qazaq tarıhı qoǵamy» QB atqarýshy dırektory:

– Altyn Orda tarıhy qazaq­ halqy tarıhyndaǵy sheshýshi kezeń ekenine eshqandaı kúmán joq. Dál Qazaq­stan aýmaǵynda alǵash ret Joshy ulysy qalyp­tas­ty. Onyń ordasy alǵashqyda Jetisýda ornalasty, al túrki ańyzynda ol Ulytaýda jerlengen. Onyń esimimen baılanysty kesene álemge belgili.

Joshy hannyń uly Batý hannyń Batys­qa jasaǵan joryqtarynan jáne saıası orta­lyqtyń Edil boıyna kóshirilýinen keıin Altyn Orda memleketi eki qanatqa bólindi. Jańadan baǵyndyrylǵan jerler oń qanattyń quramyna ense, Qazaqstan aýmaǵy Altyn Ordanyń sol qanatyna jatqyzyldy. Bul dala memleketterine tán dástúrli basqarý júıesi edi.

XIV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Altyn Ordanyń oń qanatynda alaýyzdyq pen saıası daǵdarys kezeńi bastalǵan kezde, Joshy han urpaǵy Yrys (Urys) han bılikke kelgen sol qanat derbestenip, jeke memleketke aınaldy. Árıne, Yrys hannyń ózi mundaı maqsat qoıǵan joq. Onyń negizgi armany búkil mem­leketti saqtap qalyp, qaıta órkendetý edi.

Tarıhshylar pikirinshe, keıinnen dál osy sol qanattyń negizinde Qazaq handyǵy qalyptasty. Shyn máninde, bir memlekettiń ekinshi túrge ótýin sol kezdegi dala bıleýshi­leri men olardyń qol astyndaǵy halyq ta baıqamaýy múmkin, óıtkeni ómir burynǵy­synsha jalǵasa berdi.

XV ǵasyrdyń sońynda qarsylas Shaıban áýletiniń ókilderi Yrys han urpaqtaryn «qazaq» dep ataı bastady jáne shejirelerinde solaı jazdy. Ýaqyt óte kele «qazaq» ataýy Yrys han áýletiniń bıligin moıyndaǵan búkil halyqqa taralyp, tutas halyqtyń ataýyna aınaldy.

Altyn Orda mádenıeti, órkenıeti – tereń, jan-jaqty másele. Halqymyzdyń eki jarym ǵasyrlyq tarıhy ulttyq tarıhı sanadan tys qalyp qoıǵany ras. Túrli jalamen aıyp­talǵan jazýshy Ilııas Esenberlın «Altyn Orda» romany arqyly qoǵam nazaryn osy tarıhı kezeńge aýdarýǵa tyrysty. Sony­men qatar Joshy ulysy dáýirindegi jyraý­lar murasyn keńinen nasıhattaýǵa kúsh salǵan Muhtar Maǵaýınniń eńbegi de orasan.

Osyndaı uzaq tarıhı kezeńniń nazardan tys qalýy halqymyzdyń tarıhyn tutas qaraýdy shektedi. О́ıtkeni Qarahan qaǵanaty­nan nemese qypshaq handyqtarynan birden Qazaq handyǵyna óte salýǵa bolmaıdy. Onyń ústine buryn bytyrańqy bolǵan túrki taı­palarynyń jaqyndasýy jáne qazaq etnosy­nyń qalyptasýy dál Altyn Orda dáýirinde bastaldy.

Joǵaryda aıtylǵandaı, bul kezeńdi jan-jaqty zerttep, tereń túsinbeıinshe, Uly daladaǵy biregeı memlekettiń basty mu­ra­gerleriniń biri Qazaq handyǵynyń qury­lý tarıhyn tolyq uǵyna almaımyz. So­ny­men qatar bul dáýirdi qandaı da bir halyq­tyń jekemenshigine aınaldyrý áreketi de orynsyz. Altyn Orda – túrki halyqtarynyń jáne basqa da halyqtardyń ortaq murasy.

Altyn Orda – ortaǵasyrlyq kezeń úshin teńdesi joq qubylys. Ol – bir memlekettiń sheńberinde túrli etnostar men dinı qaýymdardyń beıbit qatar ómir súrý úlgisi.

Joshy ulysy tarıhyn sabaqtastyqta nasıhat­taý – ǵylymı turǵydan tolyqtaı negiz­del­gen ári Qazaqstannyń halyqaralyq arenada­ǵy bedelin arttyrýǵa jańa múmkin­dikter ashatyn mańyzdy baǵyt.

Moderator:

– Qazaq memlekettiliginiń tarıhı bas­taýyn jańasha oqytý, zerdeleý jaıy qaı deńgeıde? Joshy ulysy handarynyń she­jiresin tolyq qalyptastyra aldyq pa? Túrik dáýirinen kele jatqan «Máńgi el» ıdeıasy Altyn Ordanyń memlekettik ıdeo­lo­gııasymen úılese me? Elorda irgesindegi Bozoq qalashyǵyn jańǵyrtýdy qalaı júıelep jatyrmyz? Eýrazııa keńis­tigine ortaq oılardy da bilgimiz keledi.

О́mirbaı BEKMAǴANBETOV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent:

– Bilim júıesinde Joshy ulysy tarıhyn sapaly oqytý – tarıhı sanany qalyptastyrýdaǵy mańyzdy is. Joǵary mektepke kelsek, Qazaqstan tarıhy oqý baǵdarlamasynda Altyn Orda kezeńine az ýaqyt bólingen. Árıne, buǵan jańa kózqaras qajet. Uzaq ýaqyt boıy keńes­tik tarıhnamada Altyn Orda jaýlap alýshy memleket retinde qarastyryldy. Qazir­gi zertteýler onyń memlekettik basqarý júıesi, dıplomatııalyq qatynastary men órke­nıettik rólin jańa qyrynan baǵalap otyr. Osy­ǵan baılanysty eski jáne jańa ǵylymı kóz­qarastardy úılestirý qajettigi týyndaıdy.

Onyń ústine Altyn Orda tarıhyna arnalǵan oqýlyqtar men oqý quraldarynyń sany shekteýli. Keıbir oqý ádebıetterinde jańa arheologııalyq jáne tarıhı zertteýler­diń nátıjeleri tolyq kórinis tappaǵan. Bul stýdentterdiń zamanaýı ǵylymı tujyrym­darmen tanysýyna kedergi keltiredi.

Altyn Orda tarıhy – Qazaq memlekettiligi­niń tarıhı bastaýlaryn túsinýdegi mańyzdy kezeń. Sondyqtan Altyn Orda tarıhyn oqytýdyń ǵylymı-ádistemelik bazasyn jetil­dirý, zamanaýı zertteýlerdi oqý úderisine engizý jáne ınnovasııalyq oqytý tehnologııa­laryn paıdalaný – osy kúnniń kókeıkesti mindeti.

Qazirgi sıfrlandyrý dáýirinde Qazaqstan tarıhyndaǵy Altyn Orda dáýirin oqytý barysynda sıfrlyq tehnologııalardy paıdala­ný – bilim berý sapasyn arttyrýdyń mańyz­dy quraly. Sıfrlyq resýrstar stýdent­terdiń tarıhı materıaldy tereń meńgerýine, ǵylymı derektermen jumys isteý daǵdylaryn damytýǵa jáne pánge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Aıtalyq, ınteraktıvti kartalardy qol­daný arqyly stýdentter Altyn Ordanyń aýmaq­tyq keńeıýin, saýda joldaryn, saıası ortalyq­taryn jáne kórshi memlekettermen qarym-qatynasyn kórneki túrde zertteı alady. Al semınar sabaqtarynda sıfrlyq arhıvter men elektrondyq kitaphanalar stýdentterge tarıhı qujattarmen, jyl­namalarmen jáne ǵylymı eńbektermen qashyqtan tanysýǵa múmkindik beredi. Vırtýaldy mýzeıler men 3D-modelder Altyn Orda dáýiriniń mádenı murasyn jan-jaqty tanystyrady.Mýltımedııalyq prezentasııalar, beınedárister jáne onlaın platformalar tarıhı taqyryptardy túsindirýdi jeńildetedi.  

Árıne, Altyn Ordaǵa qatysty bilimniń barlyq satysynda sabaqtastyq qajet.  

Sonymen qatar qazaq tarıhyn tolyq­qandy ıgerip shyǵý úshin túrli bilim berý baǵdarlama­sy saǵatyn qaıta qarap, Qazaqstan tarıhy pánine bólingen kredıt sanyn ósirý qısyndy dep sanaımyz.

Sataı SYZDYQOV,

«Ortaǵasyrlyq derektaný» ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Memleket basshysy Uly dala órkenıeti­niń ónegesi men jasampazdyq negizde jalǵasýyn erekshe aıtty. Tarıhqa adaldyq bıyl referendýmda qabyldanǵan jańa Konstıtýsııada oraıymen kórinis tapty.

Alty ǵasyr (VI-HII ǵasyr) – Túrki, Túrik qaǵanaty, Qarahan memleketi, alty ǵasyr (HIII-HVIII ǵasyr) – Altyn Orda, bile-bilsek bul – adamzat damýynyń asa iri qubylysy. Bul on eki ǵasyrlyq Ortalyq Eýrazııa tarıhyndaǵy qaı­talanbas memlekettilik jobaǵa tańǵalýǵa bolady. Shyǵys pen Batys arasyndaǵy saýda joly, mádenı jáne saıası toǵysýlar, dala men shahar úılesimi (100-ge jýyq qala bolǵan) – 12 ǵasyrlyq memlekettilik sabaqtastyǵynyń ónegesi.

Altyn Orda ortaǵasyrlyq túrki memle­ket­teriniń ortalyq jáne aımaqtyq basqarý júıesin tolyǵymen muragerlikke alyp damytty. Mońǵol kóshpeli ımperııasy keń-baıtaq aýmaqtardy basqarý úshin dástúri tereń memleketterdiń ornyqty ıns­tıtýttaryn qabyldady.

Altyn Orda ulystardyń júıesi, sondaı-aq memlekettiń eki qanatqa – oń (Aq Orda, Batys tarapy) jáne solǵa (Kók Orda, Shyǵys tarapy) bólinýi Túrik qaǵanatynyń dástúrinen mura bolyp qaldy. Altyn Ordanyń ortalyq mem­lekettik mekemeleri: dıýan – qarjy, salyq, ishki isterdi basqaratyn joǵary atqarýshy organ (mınıstrlik), ýázirler ınstıtýty – mem­lekettiń búkil azamattyq basqarýyn qadaǵa­laıtyn dıýan basshysy (premer-mınıstr), beklerbek – hannyń áskerdi, syrtqy saıasatty, joǵarǵy sotty basqaratyn teń bıleýshisi ınstıtýty. Ýázirler (úkimet basshylary) men keńse sheneýnikter basqarý jumysyn túrki-musylman zańdary boıynsha júrgizdi. Joǵarǵy qadı (qazy) basqaratyn ıslam zańy­na (sharıǵat) negizdelgen sot tóre­ligin jú­zege asyratyn bıler ınstıtýty boldy.

Quryltaı – asa mańyzdy memlekettik jáne áleýmettik máselelerdi sheshýge arnal­ǵan bekter men halyq ókilderiniń dástúrli ulttyq jınalysy. Islamǵa deıingi dáýirde, ǵundar men túrik qaǵanaty tusynda paıda bolǵan. Quryltaılarda handar saılandy, soǵystar men beıbitshilik jarııalandy, zańdar qabyldandy, kóshpeli rý-taıpalardyń jerleri bólindi. Shyn máninde, bul – ejelgi halyq parlamenti. Altyn Ordada taq mu­ra­geri men asa mańyzdy memlekettik isterdi sheshýde dástúrli túrkilik negizge súıendi.

Ejelgi jáne ortaǵasyrlyq túrkilerdiń dúnıetanymy negizinde qalyptasqan Túrik qaǵanatynyń «Máńgi el» ıdeıasy Altyn Orda­nyń memlekettik ıdeologııasy boldy.

Altyn Orda túrikterden ásker uıym­dastyrý qaǵıdalaryn (ondyq júıe), dalalyq urys taktıkasyn, áskerı termınderdi, shendi (mysaly, han, túmen sózi) qabyldady. Memlekettiliktiń, áskerı salanyń, jazýdyń, dinniń jónin de túrki halyqtarynan alǵan. Túrki mádenıeti damyǵan Ortalyq Azııa dalasynda júrgen mońǵoldar bul tájirıbeni óz memleketin qurýǵa beıimdedi.

Sáýlet, qala qurylysy (keseneler, meshit­ter, medreseler), qolóner joǵary damyǵan Qarahan memleketiniń shahar mádenıetinen qabyldanǵan. Altyn Ordadaǵy jazý kóne uıǵyr álipbıine negizdelgen.

Memleket basshysy endi Altyn Ordany ıntellektýaldyq, tulǵalyq, ıdeologııalyq turǵydan zertteýge basymdyq beriletinin aıtty.

Maqsat ALPYSBES,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Altyn Orda (resmı Joshy ulysy) memleketi – óz dáýirinde kóptegen eldiń shyǵýyna negiz bergen Uly dala ımperııasy. Shyńǵys qaǵan eli «Uly Moǵol ulysy» atal­ǵandyqtan, keıingi bedeldi bóligi Ulyq ulysqa aınaldy. «Kıiz týyrlyqty» el negi­zinde qurylǵan Joshy ulysy, Shaǵataı uly­sy, Oqtaı ulysy, Toly ulysy – Shyńǵys qaǵan­nyń iri tórt ulys memleketiniń quramdas bó­ligi. Keıin ár ulys óz aldyna jeke-dara mem­leketke aınaldy. Olardy biriktirgen kúsh – áıgili Shyńǵys áýleti qundylyǵy. Ábilǵazy, Ráshıd ad-Dın, Máshhúr-Júsip Kópeıuly eń­bek­te­rinde han-sultandar shejiresiniń kilti bar.

Ortaǵasyr arab-parsy tarıhnamasynda Shyńǵys qaǵan uldary enshisine ulys jerler retinde úlestirgeni aıqyn aıtylǵan.

Tóreler týraly baıandalǵan málimetter qysqasha bolǵanymen genealogııalyq derekteri mol áńgimelenedi. Qazaq dalasy­nyń ótkendegi barlyq saıası-qoǵamdyq ómiriniń tarıhy tórelerdiń shejiresi aınalasynda túziledi. Sóıtip, Shyńǵys haqan teginen ekenin dáleldeıtin kóptegen ata-tek kesteleri men tarıhı kýálikter saqtalǵan, sonyń biri «Handar shejiresi». Altyn Orda – Joshy áýletinen Batý, Móńke Temir, Tuda Móńke, Tólebuqa, Toqty, О́zbek, Jánibek sııaqty hanzada-sultandar uly han saılanǵan. Al XV ǵasyrdyń orta sheninde qurylǵan Qazaq handyǵy, XIV-XV ǵasyrlarda sol Joshy ulysynyń Sibirden Syr boıyna, Ertis, Jaıyq jaǵasyna deıingi jalpaq óńirge jaıyla qonystandy. Shyńǵystan taraǵan Joshy áýleti ókilderi – qazaq tóreleri.

Qazaq handyǵy tusyndaǵy qazaq handary­nyń shyǵý tegi Joshy hannyń urpaqtarynan taraıdy. Qazaq handarymen eseptegende on tórt bılik kezeńi ótedi. Bulardyń bári tek Joshy han áýleti, Shyńǵys tuqymynan Joshydan basqa Shaǵataıdyń, Oqtaıdyń, Toly urpaqtary boldy. Qurbanǵalı Halıdtiń «Taýarıh hamsa sharqı» eńbeginde kórsetilgen handyq qurǵan kezeńderi 14 bólikten kórsetedi: 1207–1345 jyldary – Batý hannan Keldibek hanǵa deıin 17 bıleýshi Saraıda 138 jyl handyq bılik kurǵan. 1233–1356 jyldary bılik Shaıbannan bastalyp Haıdar hanmen aıaqtalady. Bul áýlettiń bıligi 123 jylǵa jetip, 16 bıleýshi handyq etken. 1249–1342 jyldary bılik Toly han áýleti Abaqan hanmen bastalyp, Nýsharýan hanmen aıaqtalǵan, 8 bıleýshi derbes, 10 bıleýshi birigip qos ókimet quryp, barlyǵy 18 bıleýshi bılik etken.

Altyn Orda – Joshy ulysy handarynyń tolyq shejiresi qazaq qoǵamynyń ortasynda tóre áýletiniń nemese qazaq handarynyń, sultandarynyń shejiresi degen ataýmen belgili. Bul shejireler olardyń tarıhı jadyn, ata-tegi órbýin kórsetedi. Tóre sheji­resin genealogııalyq derek kózi retinde Shoqan Ýálıhanov, Álıhan Bókeıhan jazdy. Genealogııalyq ata-tek deregimen qatar qazaq handarynyń shejiresinde kóptegen qundy málimetter saqtalǵan. Shoqan «shejire aǵa jolyn belgileıtin basty qujat» dep atap ótken. Qurbanǵalı Halıdtiń kórsetýinshe, 1345–1363 jyldary bılik Qyzyr hannan Bazarshy hanǵa deıin 16 bıleýshi handyq qurdy. 1362–1491 jyldary bılik Yryshannan bastalyp, Shaıh Ahmet hanmen aıaqtalady, 117 jyl aralyǵynda 15 bıleýshi Saraıda handyq qurdy. 1382–1574 jyldary Qajytarhan handyǵynda bılik Quıyrshyq hanmen bastalyp, Dáýletberdimen aıaqtalady. 20 hannyń bıligi 190 jylǵa jalǵas­ty. 1380–1600 jyldary Sibir handyǵy boldy, bılik Tobyldaǵy Muhammed hannan bastalyp, Esim hanmen aıaqtalady. 11 han 200 jyldan asa bılik júrgizdi.

Qazaq ishinde tórelerdiń shejiresin týdyr­ǵan tarıhı shyndyq sol zamanda qalyptasqan saıası ómir, han-sultannyń shyǵý tegi altyn uryq áýletinen bolýy, óıtkeni Túrkistandy tu­tastaı han-tóre urpaǵynyń bir bóligin qolyna qaraǵan jurtty basqarý úshin ornyqtyrdy.

Maral HABDÝLINA,

K.Aqyshev atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń dırektory, professor:

– Altyn Orda tarıhyn arheologııalyq turǵydan zertteý Qazaqstanda Uly Jibek joly boıyndaǵy ortaǵasyrlyq qa­la­lar­dy qazý jumystarynan bastaý alady. Kópte­gen qalanyń gúldenýi Joshy uly­sy bıleý­shileriniń saýda-sattyqty damy­týǵa, aqsha aınalymyn jetildirýge, memlekettik turaqty­lyq pen ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıasa­tynyń nátıjesi bolǵany anyqtaldy. Arheo­logııalyq zertteý­lerdiń nátıjesinde Oty­rar, Iаsy, Syǵanaq, Saýran, Jankent, Taraz, Qoılyq sekildi ortaǵasyrlyq qalalardyń ornalasqan oryndary naqtylanyp, olardyń ataýlary arab jáne parsy tilderindegi jazba derekter arqyly rastaldy.

Qazaqstan arheologteri kóshpeli atty ór­kenıettiń qalyptasýy men damý máselelerin de júıeli túrde zerttep kele­di. Dala órkenıe­tiniń evolıýsııalyq damýy bizdiń arǵy ata-babalarymyzdyń jyl­qyny óz betinshe qolǵa úı­retýimen jáne sharýashylyq maqsatta paıda­lanýy­men tyǵyz baılanysty. B.z.d. IV myń­jyl­dyqtan bastap adamzat tarıhynda keń aýqymdy mádenı baılanystar qalyptasyp, etnostar men mádenıetter arasyndaǵy ózara yqpaldastyq kúsheıdi. Nátıjesinde, ózindik erekshelikteri bar kóshpeli órkenıet qalyptasyp, onyń tarıhı tájirıbesi qazirgi kezeńde de ózektiligin joǵaltqan joq.

Altyn Orda memleketi túrki-mońǵol órke­nıettik murasy negizinde qalyptasty. XIII-XVIII ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrgen bul memleket ózinen burynǵy Túrik qaǵana­tynyń memlekettik basqarý júıesin, saıası dástúrlerin jáne ıdeologııalyq ustanym­daryn jalǵastyrdy. Túrik qaǵa­naty Shyǵys pen Batysty birtutas saıası keńistik aıasynda biriktirgen alǵashqy iri dala ımperııalarynyń biri boldy. Osy kezeńde qımaq, qypshaq, oǵyz sekildi túrkitildes etnos­tardyń etnıkalyq jáne mádenı jaqyn­dasý úderisi júrip, keıinnen qazirgi túrki halyqtarynyń qalyptasýyna negiz qalady.

Arheologııalyq jáne jazba derekter oǵyz taıpalarynyń batysqa qonys aýdarǵanǵa deıin Saryarqa men Aral óńirlerin meken­degenin kórsetedi. Bul máseleni Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń arheologııalyq ekspe­dısııasy Astana mańyndaǵy ortaǵasyr­lyq Bo­zoq qalashyǵyna 15 jyl boıy keshendi ar­heo­­­logııalyq zertteýler júrgizip, kóz jetkizdi.

Bozoq ataýy burynǵy kartalarda kórse­til­gen Bozoqty kólimen baılanysty. Zertteý nátıjesinde «Bozoqty» ataýynyń bastapqy nusqasy «Bozoq» ekeni anyqtaldy. Bul ataý Ráshıd ad-Dınniń «Oǵyznama» eńbeginde, Ábilǵazynyń shejirelik shyǵarmalarynda oǵyzdardyń jetekshi taıpalarynyń biri retin­de atalady.

Qalashyq aýmaǵyndaǵy sáýlettik qury­lym­dardyń aýqymy men sıpaty Bozoqtyń qarapaıym qonys emes, iri ákimshilik jáne saıası ortalyq bolǵanyn kórsetedi. Keıin Altyn Orda dáýirinde Bozoq aýmaǵynda Sary­arqadaǵy alǵashqy musylmandyq nekropol­derdiń biri qalyptasty. Bul arheologııalyq keshen de Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ar­heo­logııalyq ekspedısııasy tarapynan zertteldi.

Rafıl ASYLǴÝJIN,

Bashqurtstan «Shejire» tarıhı murany zertteý ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty:

– Astana qalasynda IýNESKO qoldaýy­men ótken halyqaralyq sımpozıým bizge erekshe áser berdi. Ǵylymı forýmdy uıym­dastyrǵan Qazaqstannyń basshylyǵyna, jaýapty mınıstrlik pen salalyq ınstıtýtqa rızashylyǵymyz sheksiz. Eki kúndik álemdik iri is-sharada 150-den asa ǵylymı baıandama oqylyp, talqylandy.

Forýmnyń pánaralyq sıpattaǵy 7 seksııasy da qyrýar ǵylymı máseleni ıgerdi. Ǵylymı jıyn joǵary deńgeıdegi kásibı pikirtalaspen erekshelendi.

Sımpozıýmnyń mándi tájirıbelik nátı­jesi – Joshy ulysy men onyń murager memleketteriniń (Noǵaı Ordasy, Qyrym, Qazan, Astrahan, Qazaq handyqtarynyń) tarıhy­na arnalǵan ǵylymı zertteýlerdi odan ári jandandyrýǵa qosqan naqty úlesi. Forým­nyń qoǵamdyq tanymaldylyǵyn arttyrǵan mańyzdy faktor – onyń jumysyna Qazaqstan Prezıdentiniń, IýNESKO óńirlik keńsesi basshylarynyń, basqa da halyqaralyq uıymdar ókilderiniń, dıplomatııalyq korpýs músheleriniń, memlekettik qurylymdardyń qatysýy der edik. Forýmnyń BAQ-ta keńi­nen jarııalanýy tarıhqa degen qoǵam qyzy­ǵýshylyǵynyń artýyna yqpal etti.

 Reseıdiń Edil boıyndaǵy ulttyq respýb­lıkalary  osy saladan maman daıarlaýǵa múddeli. Zertteýler buryn da júrgen, alda da ýaqyt talabyna saı  júzege asady.

Jańa izdenister Joshy ulysy, oǵan kórshi ulystar, Altyn Ordadan keıingi memlekettik qurylymdar tarıhyn zerde­leýdegi olqylyq­tardyń ornyn toltyrary sózsiz.

Aleksandr ZELENKOV,

RF Túmen memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty:

– «Altyn Orda – dala órkenıetiniń úlgisi: tarıh, arheologııa, mádenıet, biregeılik» halyqaralyq sımpozıýmy ǵalymdardy, dıp­lomat­tardy, halyqaralyq uıym ókilderin, múd­deli mamandardy bir alańǵa jınady. Buǵan Qa­zaq­stan ǵalymdarynan bólek, Eýropa, Azııa, Sol­tústik Amerıka,Taıaý Shyǵys el­derinen 300-deı delegat qatysty. Forým­­nyń negiz­gi nysanasy Joshy ulysynyń saıası ta­rıhyna, arheologııalyq murasyna, qalalar­dyń damýyna, saýdaǵa, dıplomatııaǵa, t.b. arnal­dy. Ásirese Altyn Ordanyń kóshpeli jáne oty­ryqshy álemdi, Shyǵys pen Batysty, jergilikti dástúrler men aýqymdy eýrazııalyq úderisterdi qalaı toǵystyrǵanyna erekshe nazar aýdaryldy.

Pánaralyq zertteýler de úlken qyzy­ǵýshy­lyq týdyrdy. Osyndaı baǵyttardyń biri – ejelgi DNQ-ny zertteıtin paleo­genetıka. Bul ǵylym ortaǵasyrlyq qoǵam­dardyń shyǵý tegi, kóshi-qon úderisteri jáne týystyq baı­lanystary týraly jańa málimetter beredi. Paleogenetık Danıel Tabınniń baıandamasy Altyn Orda tarıhyn tek jylnama­lar, teńgeler, jerleý oryndary men arheo­logııalyq oljalar arqyly ǵana emes, sonymen qatar jaratylystaný ǵylym­darynyń ádisteri arqyly da zertteýge bolatynyn kórsetti. DNQ derekteri bıleý­shi áýletterdiń shyǵý tegin, halyqtyń mobıl­diligin, óńiraralyq baılanystardy jáne ortaǵasyrlyq qaýymdas­tyqtardyń qalyptasý úderisterin naqtylaýǵa múmkindik beredi. Bul ásirese jazba derekter jetkiliksiz, al arheologııalyq materıaldar qosymsha tekserýdi qajet etetin kóshpeli qoǵamdardyń tarıhyn zertteý úshin mańyzdy.

Baǵdarlamanyń mańyzdy bóligi Qazaq tarıhı qoǵamy men Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýty uıymdastyrǵan kitap tusaýkeserleri boldy. Sımpozıým aıasynda mamandar men oqyrman qaýymǵa arnalǵan jańa zertteýler tanystyryldy. Kanadalyq Djý-Iýp Lıdiń Eýrazııa tarıhyndaǵy túrki ha­lyqtarynyń róli men óńirlik biregeı­lik týraly «Álem tarıhyndaǵy túrki halyq­tary» eńbegi, amerıkalyq Djek Ýezer­ford­tyń qazaqsha tuńǵysh jaryq kór­gen «Shyńǵys han jáne qazirgi álemniń qa­lyp­tasýy» kitaby erekshe qyzyǵýshylyq týdyr­dy. Qazaqstandaǵy aýdarma jáne ǵylymı-kóp­shilik tarıhı jobalardyń damýy týraly «Steppe and World Publishing House» baspasynyń negizin qalaýshy Raısa Saıran Qadyr baıandady.

Sımpozıým sondaı-aq Altyn Orda dáýiriniń tarıhı eskertkishterin saqtaý jáne dáripteý máselelerin de talqylady. Joshy han kesenesi, Saraıshyq, Syǵanaq, Saýran, Jankent jáne ortaǵasyrlyq dala órkenıetiniń tarıhymen baılanysty basqa da nysandar sóz boldy. Bul eskertkishterdi zertteý, mýzeılendirý jáne olardy IýNESKO júıesi arqyly halyqaralyq deńgeıde tanytý tek ǵylym úshin ǵana emes, mádenı dıplomatııa, týrızm, bilim jáne ult tarıhyn nasıhattaý úshin de zor mańyzǵa ıe.

Forým Altyn Orda tarıhyn óńirlik jáne álemdik tarıhtyń qubylysy retinde kórsete aldy. Joshy ulysy tarı­hyn zertteýdiń jańa kezeńi bastaldy. Qazaq­stannyń Uly dala murasyna álemdik ǵylymı qundylyqtar aıasynda qaraýy bizdi qýantty.

Ázirlegender –

Erlan SAILAÝBAI,

Sabyr ShÁRIP